Summa summae S. Thomae, Tomus II

Charles René Billuart

Summa summae S. Thomae, Tomus II

Charles René Billuart (1685–1757)

Summa summae S. Thomae sive compendium theologiae. Tomus II.

First published 1884

Charles-René Billuart, O.P.'s Summa summae S. Thomae sive compendium theologiae, Tomus II, treats human acts, passions and virtues, sin, law, and grace in the Thomistic manual tradition. Schola presents the complete Latin Tome II from the Paris Vives edition of 1884.


Tractatus I: De actibus humanis

Dissertatio I: De voluntario et involuntario

Articulus I: Quid et quotuplex sit voluntarium?

Articulus II: Utrum omissio et effectus ex ea secutus sint voluntaria sine praecepto ponendi actum qui omittitur?

Articulus III: Utrum violentia causet involuntarium?

Articulus IV: Utrum metus causet involuntarium?

Articulus V: Utrum concupiscentia causet involuntarium?

Articulus VI: Utrum ignorantia causet involuntarium?

Dissertatio II: De voluntario libero, sive de libertate creata

Articulus I: Praenotanda

Articulus II: Utrum in homine lapso sit libertas arbitrii seu indifferentiae?

Articulus III: Utrum ad merendum vel demerendum, in hoc statu naturae lapsae, requiratur libertas a necessitate, seu libertas indifferentiae?

Dissertatio III: De actibus humanis speciatim sumptis

Articulus I: Utrum voluntas possit velle malum sub ratione mali?

Articulus II: De motivo voluntatis quoad specificationem

Articulus III: De motivo voluntatis quoad exercitium

Articulus IV: De modo quo movetur voluntas : an libere, an necessario?

Articulus V: De actibus elicitis a voluntate

Articulus VI: De actibus imperatis.** D. Thomas, q. 17

Dissertatio IV: De actibus humanis in esse moris

Articulus I: In quo consistat moralitas in communi actuum humanorum ?

Articulus II: De principiis moralitatis

Articulus III: De concursu multiplicis moralitatis simul in eodem actu

Articulus IV: Utrum dentur actus indifferentes?

Articulus V: Utrum et quomodo voluntas humana, ut sit bona, debeat conformari voluntati divinae?

Articulus VI: Utrum actus exterior addat bonitatem vel malitiam actui interiori?

Articulus VII: Utrum eventus sequens addat ad bonitatem vel malitiam actus exterioris?

Dissertatio V: De conscientia

Articulus I: Quid et quotuplex sit conscientia?

Articulus II: An et quomodo teneamur conformari conscientiae erranti?

Articulus III: Cujus speciei et gravitatis sit peccatum agere contra conscientiam?

Articulus IV: Quomodo se gerere debeat confessarius cum poenitente quem deprehendit laborare conscientia erronea?

Articulus V: De conscientia scrupulosa, per varias quaestiunculas

Articulus VI: Utrum liceat agere cum conscientia dubia, probabili, aut probabiliori?

Dissertatio VI: De opinionum probabilitate et delectu

Articulus I: Utrum sit licitum sequi opinionem minus probabilem et minus tutam, in concursu probabilioris et tutioris?

Articulus II: Utrum in conflictu duarum opinionum aeque probabilium, de honestate objectiva actus, liceat sequi minus tutam faventem libertati, relicta tutiori favente legi ?

Articulus III: Utrum liceat sequi opinionem probabiliorem minus tutam in concursu minus probabilis tutioris, ubi agitur de sola honestate objectiva actus?

Articulus IV: Varia quaestiunculae circa praesentem materiam breviter resolvuntur

Dissertatio VII: De probabilismo moderato

Articulus I: De natura probabilitatis

Articulus II: Quaenam systemata prodierint circa probabilitatem in practicis?

Articulus III: An liceat sequi opinionem vere et solide probabilem faventem libertati, relicta tutiore aeque probabili, vel etiam probabiliori, ubi de sola liceitate actionis agitur?

Articulus IV: De usu probabilitatis et de regulis specialibus quibus conscientia in dubiis practice formatur

Articulus V: Utrum liceat sequi opinionem probabilem, aut etiam probabiliorem, relicta tutiore, cum adest obligatio certa finem determinatum obtinendi?

[It must be noted that this question has undeservedly been held by many theologians to pertain pertinently to probabilism, whose error arose from this, that there intervened here a certain probability to whose object they paid insufficient attention.

Certain probabilists, after they had demonstrated their system with valid reasons, lest they seem to transgress the limits of just moderation, established certain exceptions, as they said, to which the principle of probabilism may not licitly be applied, v. g., the case of the sacraments validly to be conferred out of necessity, the obligation incumbent upon a physician to use the more efficacious means for restoring the health of the sick person, etc. They judged that, with these exceptions admitted, their theory would become unshaken, not considering that, if from their doctrine there flowed false consequences which they rejected in practice, the principle itself would be convicted of falsity.

And in fact the antiprobabilists, leaning on these exceptions, tried to overthrow the system by way of absurdity, reasoning thus : A principle that leads to false consequences is false. But the principle of probabilism leads to consequences so evidently false that they are rejected by the probabilists themselves. Therefore this principle is false. And to prove the minor they alleged the cases recalled above. Indeed this conclusion would have to be acknowledged as well founded, if the various cases comprehended under the present question were only exceptions in the aforesaid sense : which is false.

That this confusion may be dissipated, there must be recalled to memory the distinction which we have already had occasion several times to note. In the system of probabilism, the question concerns exclusively the liceity of an act posited against a law doubtful or only probably existing, in which case the obligation, which is the essential effect of the law and is necessarily proportioned to and homogeneous with the law, is itself probable or doubtful. But if it be truly and solidly probable that the law does not exist, from the reflex principles whose truth was demonstrated above it is rightly pronounced that the obligation is none, because the law is practically none, so that the agent who omits such a law does not sin formally. — On the contrary, in the question now to be solved, the law commanding that some determinate end be obtained, and indeed by efficacious means, is not doubtful, but altogether certain, and from it consequently arises an equally certain obligation. It is supposed that there are simultaneously present means certainly conducing to the end, and other means by which the same end can be attained only probably, and the question is whether it is lawful, leaving the former, to employ the latter : i. e., whether, the certain obligation still remaining, the act itself avails.

That this discrepancy may be expressed more briefly : the probabilist treats of the liceity of an action posited against a doubtful law, and in the present question there is treated of the validity of an act posited by force of a certain law. And these two differ as heaven from earth. Therefore I say : It is not lawful to follow a probable, or even a more probable, opinion, leaving the safer, when there is present a certain obligation of obtaining a determinate end.

Proof. When there is present a certain obligation of obtaining a determinate end, the agent is bound to employ those means by which he will attain this end in the most efficacious way possible. But if means certainly efficacious are at hand, and the agent chooses means whose efficacy is only probable, he does not attain the end in the most efficacious way possible. Therefore he does not fulfill the obligation imposed upon him. Therefore it is not lawful to use these means, but the safer part must be followed.

Thence you will gather :

1° In matters necessitated by the necessity of means for salvation, the safer must be chosen. For the gravest and most certain obligation is imposed upon everyone to make certain the eternal salvation of his soul. But means only probably efficacious do not make the salvation of the soul certain. Therefore, leaving the others, it is not lawful to employ these means. Hence in matters pertaining to faith and the true religion, all probability being set aside, the safer part must necessarily be followed. Whence this proposition was condemned by Innocent XI, n. 4 : « An infidel not believing will be excused from infidelity, led by a probable opinion. » The same must be said of an opinion even more probable subjectively. So St. Liguori, lib. I, n. 43.

2° The minister of a sacrament is bound to make its validity certain, embracing the safer part, leaving the less safe opinion, though probable and even more probable. The reason is, because the honor and reverence of the sacrament are entrusted to him, and together with them the spiritual good of the neighbor, who has the right not to be deprived of the grace which he needs or desires to enjoy. But by acting otherwise, the minister would expose the sacrament to the danger of nullity and the neighbor to the proximate danger of spiritual loss. Whence the following proposition was deservedly condemned by Innocent XI, n. 1 : « It is not illicit, in conferring the sacraments, to follow a probable opinion about the value of the sacrament, leaving the safer, unless the law, a convention, or the danger of incurring grave loss forbids it. Hence an opinion merely probable is not to be used in the conferring of baptism, of priestly or episcopal order. » — Excepted is 1° the case of urgent necessity, because, as the received axiom runs, the sacraments are for men, and to a man placed in grave danger of death they must be administered in the best way possible, even with mere probability, nay with a thin and very thin probability regarding validity. Whence baptism can not only be, but must be, conferred on one about to die shortly with liquid doubt, if natural water is lacking and cannot be obtained. — Excepted is 2° the case in which, on account of necessity, the defect is presumed to be supplied by the church; for sometimes the Church can and is held to supply what is wanting to the value of the sacrament. Which indeed can happen in two sacraments, namely in the sacrament of penance, if for a grave reason it be conferred with doubtful or only probable jurisdiction, and in the sacrament of matrimony, when it is celebrated with a doubted impediment of ecclesiastical law. S. Lig., n. 48-50.

3° He who has undertaken toward another an obligation from an express or tacit contract, or from a quasi contract, is bound to fulfill it in the more certain and safer manner. Whence the physician and the surgeon must employ the more efficacious remedies and means that are available here and now, because for this they are summoned by the sick. S. Lig., n. 44.

4° When perilous action is directed against someone, one must abstain from it, unless true necessity excuses it, or the public good requires it. Whence a hunter ought not kill a wild beast, if he fears lest by the same blow he kill or merely wound a man. And he must abstain from it, even if he judge it more probable that the danger is absent; for if in truth it be present, it will not be removed by a contrary probability, even though greater.]

Articulus VI: De probabilismo compensativo

Tractatus II: De passionibus et virtutibus

Dissertatio I: De passionibus

Articulus I: De passionibus in particulari

Dissertatio II: De virtutibus

Articulus I: Quid sit virtus, et quotuplicis generis?

Articulus II: De subjecto virtutum

Articulus III: De causa virtutum

Articulus IV: De proprietatibus virtutum

Tractatus III: De peccatis

Dissertatio I: De natura peccati

Articulus I: Quid sit peccatum?

Articulus II: Utrum formale constitutivum peccati commissionis consistat in positivo, an in privativo?

Articulus III: De peccato omissionis

Dissertatio II: De distinctione specifica et numerica peccatorum

Articulus I: Varia peccati divisiones

Articulus II: Unde petatur distinctio specifica peccatorum?

Articulus III: Utrum peccata commissionis et omissionis specie distinguantur?

Articulus IV: Unde petatur distinctio numerica peccatorum?

Dissertatio III: De comparatione peccatorum ad invicem

Articulus I: Utrum omnia peccata sint inter se connexa et paria ?

Articulus II: Unde sumatur inaequalitas peccatorum ?

Dissertatio IV: De subjecto peccati

Articulus I: Quodnam sit peccati subjectum ?

Articulus II: Utrum peccatum saltem veniale possit esse in et a solo appetitu sensitivo, absque omni actuali influxu voluntatis; omnesque motus sensualitatis sint peccata?

Dissertatio V: De causis peccatorum

Articulus I: An et quae ignorantia sit causa peccati, eaque ipsa sit peccatum?

Articulus II: Utrum possit dari ignorantia invincibilis juris divini positivi?

Articulus III: Utrum dari possit ignorantia invincibilis juris naturae?

Articulus IV: Utrum ignorantia invincibilis juris naturae excuset a peccato?

Articulus V: De inadvertentia ad peccatum

Articulus VI: Utrum ignorantia excuset a poenis per leges positivas statutis?

Articulus VII: Utrum Deus sit causa peccati?

Dissertatio VI: De peccato originali

Articulus I: Utrum sit peccatum originale ab Adamo ad posteros transmissum?

Articulus II: Variae quaestiones circa traductionem peccati originalis breviter resolvuntur

Articulus III: Utrum beatissima Virgo Maria peccatum originale in sua Conceptione contraxerit ?

Articulus IV: Utrum S. Thomas negaverit beatam Virginem Deiparam fuisse a peccato originali immunem?

Articulus V: In quo sita sit essentia peccati originalis ?

Dissertatio VII: De effectibus peccati

Articulus I: Utrum ex peccato actuali remaneat in anima macula seu peccatum habituale, et quid sit ?

Articulus II: De reatu poenae

Articulus III: Qualis poenae reatum inducit peccatum?

Articulus IV: DE POENA DEBITA PECCATO ORIGINALI

Dissertatio VIII: De peccato mortali et veniali

Articulus I: Utrum detur peccatum veniale ex natura sua distinctum a mortali ?

Articulus II: In quo et quomodo peccatum mortale et veniale inter se differunt ?

Articulus III: Utrum veniale disponat ad mortale, possitque fieri mortale, et e contra mortale fieri veniale ?

Articulus IV: Quis sit finis ultimus tam peccantis mortaliter quam venialiter?

Articulus V: Utrum peccatum mortale in ratione offensae sit gravitatis simpliciter infinitae?

Articulus VI: Utrum homo in primo instanti morali usus rationis teneatur se convertere ad Deum, possitque esse peccatum veniale cum solo originali?

Tractatus IV: De legibus

Dissertatio I: De lege in communi

Articulus I: Quid sit lex?

Articulus II: Utrum promulgatio sit essentia legis?

Articulus III: Quinam possunt ferre leges?

Dissertatio II: De lege aeterna et naturali

Articulus I: De lege aeterna

Articulus II: De lege naturali

Articulus III: Utrum lex naturalis pati possit dispensationem ?

Dissertatio III: De lege humana

Articulus I: De quidditate, necessitate, qualitatibus et divisionibus legis humanae

Articulus II: Qualis legis humanae promulgatio requiratur ut obliget?

Articulus III: Utrum lex pendeat ab acceptatione populi?

Dissertatio IV: De potestate legis humanae

Articulus I: Utrum lex humana possit praecipere aut prohibere actus internos?

Articulus II: Quomodo debeat poni opus praeceptum, ut legi satisfat?

Articulus III: Utrum leges humanae obligent in conscientia?

Articulus IV: De lege poenali

Articulus V: Quandonam leges humanae obligant sub peccato mortali?

Articulus VI: Quaedam aliae quaestiunculae circa obligationem legum humanarum breviter resolvuntur

Articulus VII: Quinam subjiciantur legibus humanis?

Dissertatio V: De mutatione legum

Articulus I: De mutatione legum per abrogationem et cessationem finis

Articulus II: De consuetudine

Articulus III: De dispensatione

Articulus IV: De interpretatione legum

Articulus V: (APPENDIX) — De privilegiis

Tractatus V: De gratia

Dissertatio I: Praeambula de variis erroribus circa gratiam

Dissertatio II: Praeambula de variis naturae humanae statibus

Articulus I: Explicantur quinque status naturae humanae

§ I: Status naturae purae

§ II: Status naturae integrae

§ III: Status justitiae originalis, naturae lapsae, et naturae reparatae

Articulus II: Utrum status naturae purae fuerit possibilis ?

Articulus III: Utrum homo in statu naturae lapsae nondum reparatae minores vires habeat ad bonum morale, quam habuisset in statu naturae purae?

Articulus IV: Utrum tam Adamo quam angelis fuerit necessaria gratia per se efficax ad perseverandum?

Dissertatio III: De necessitate gratiae

Articulus I: Quid intelligatur nomine gratiae?

Articulus II: Utrum homo sine gratia possit aliquod verum cognoscere?

Articulus III: Utrum homo lapsus possit facere vel velle aliquod bonum absque gratia?

Articulus IV: De necessitate gratiae ad amorem Dei naturalem super omnia tam affectivum quam effectivum, et ad vitanda peccata

Articulus V: Utrum homo possit se praeparare ad gratiam sine gratia?

Articulus VI: Utrum homini justificato necessaria sit gratia actualis ad singulos pietatis actus?

Articulus VII: Utrum homo in gratia constitutus indigeat speciali auxilio gratiae ad finaliter perseverandum?

Dissertatio IV: De essentia et divisione gratiae

Articulus I: De essentia gratiae

Articulus II: Variae divisiones gratiae

Articulus III: De gratia gratis data speciatim

Articulus IV: Utrum detur in hoc statu naturae lapsae gratia sufficiens?

Articulus V: Quo sensu admittenda sit gratia sufficiens ?

Articulus VI: Quid et quotuplex sit auxilium gratiae sufficientis ?

Articulus VII: DE GRATIA EFFICACI

Articulus VIII: Expenduntur varii modi explicandi efficaciam et causalitatem gratiae per se efficacis

Articulus IX: De causa gratiae

Dissertatio V: De justificatione peccatoris

Articulus I: Utrum in justificatione impii peccata vere deleantur et auferantur, et non solum tegantur ?

Articulus II: Utrum ad remissionem peccati, qua est justificatio impii, requiratur gratiae infusio ?

Articulus III: De actibus ad justificationem peccatoris adulti requisitis

Articulus IV

Articulus V: Quaedam questiunculae ad complementum questionis D. Thomae breviter resolvuntur

Dissertatio VI: De merito justi

Articulus I: Quid et quotuplex sit meritum ? quas conditiones requirat ?

Articulus II: Utrum homo possit aliquid mereri a Deo ?

Articulus III: Utrum opera justorum quae fiunt ex gratia, sint meritoria de condigno vitae aeternae ?

Articulus IV: De his quae cadunt sub merito

↑ Top of work