Summa summae S. Thomae, Tomus II

Charles René Billuart

Summa summae S. Thomae, Tomus II

Charles René Billuart (1685–1757)

Summa summae S. Thomae sive compendium theologiae. Tomus II.

First published 1884

Charles-René Billuart, O.P.'s Summa summae S. Thomae sive compendium theologiae, Tomus II, treats human acts, passions and virtues, sin, law, and grace in the Thomistic manual tradition. Schola presents the complete Latin Tome II from the Paris Vives edition of 1884.


Tractatus I: De actibus humanis

Dissertatio I: De voluntario et involuntario

Articulus I: Quid et quotuplex sit voluntarium?

Articulus II: Utrum omissio et effectus ex ea secutus sint voluntaria sine praecepto ponendi actum qui omittitur?

Articulus III: Utrum violentia causet involuntarium?

Articulus IV: Utrum metus causet involuntarium?

Articulus V: Utrum concupiscentia causet involuntarium?

Articulus VI: Utrum ignorantia causet involuntarium?

Dissertatio II: De voluntario libero, sive de libertate creata

Articulus I: Praenotanda

Articulus II: Utrum in homine lapso sit libertas arbitrii seu indifferentiae?

Articulus III: Utrum ad merendum vel demerendum, in hoc statu naturae lapsae, requiratur libertas a necessitate, seu libertas indifferentiae?

Dissertatio III: De actibus humanis speciatim sumptis

Articulus I: Utrum voluntas possit velle malum sub ratione mali?

Articulus II: De motivo voluntatis quoad specificationem

Articulus III: De motivo voluntatis quoad exercitium

Articulus IV: De modo quo movetur voluntas : an libere, an necessario?

Articulus V: De actibus elicitis a voluntate

Articulus VI: De actibus imperatis.** D. Thomas, q. 17

Dissertatio IV: De actibus humanis in esse moris

Articulus I: In quo consistat moralitas in communi actuum humanorum ?

Articulus II: De principiis moralitatis

Articulus III: De concursu multiplicis moralitatis simul in eodem actu

Articulus IV: Utrum dentur actus indifferentes?

Articulus V: Utrum et quomodo voluntas humana, ut sit bona, debeat conformari voluntati divinae?

Articulus VI: Utrum actus exterior addat bonitatem vel malitiam actui interiori?

Articulus VII: Utrum eventus sequens addat ad bonitatem vel malitiam actus exterioris?

Dissertatio V: De conscientia

Articulus I: Quid et quotuplex sit conscientia?

Articulus II: An et quomodo teneamur conformari conscientiae erranti?

Articulus III: Cujus speciei et gravitatis sit peccatum agere contra conscientiam?

Articulus IV: Quomodo se gerere debeat confessarius cum poenitente quem deprehendit laborare conscientia erronea?

Articulus V: De conscientia scrupulosa, per varias quaestiunculas

Articulus VI: Utrum liceat agere cum conscientia dubia, probabili, aut probabiliori?

Note 1°. Doubt is distinguished threefold: speculative, speculative-practical and practically-practical. Merely speculative is that which turns upon the nature, substance, value, quality and condition of things, whether speculative or moral: as if you doubt whether the angelic nature is universal, whether baptism conferred in rose water is valid. Speculative-practical is that which turns upon the goodness or malice, licitness or illicitness of an act in itself and in common, which goodness or malice is called objective and material: as if you doubt whether it is licit to baptize in rose water, to journey on a feast day, etc. Practically-practical is that which turns upon the goodness or malice, licitness or illicitness of an act to be done here and now, with all the circumstances attended to, which is called formal goodness or malice: as if you doubt whether it is licit for you here and now to baptize in rose water a dying infant.

What I said of doubt must be said of judgment, namely that it is threefold: merely speculative, concerning the nature or quality of things; speculative-practical, concerning the objective goodness or malice of actions; and practically-practical, concerning the formal goodness or malice of actions.

That the doubt or judgment which we call speculative-practical may be such, it must regard action in itself indeed, but as to be exercised, or in order to practice, and to influence it, inasmuch as from it the doubt or judgment practically-practical is formed: otherwise it will be purely speculative. But in the doubt or judgment alone practically-practical is situated the doubtful or probable conscience.

Note 2° doubt is again distinguished into negative and positive. Negative is, when there are no reasons or only very light ones for or against; and, as I already noted, it is improperly called doubt, and better named nescience or ignorance. Whence they err who recognize this doubt alone as doubt properly so called. Positive doubt is, when because of contrary reasons, on either side equally or nearly equally probable, the mind fluctuates suspended between both parts, assenting to neither.

Note 3°. Certitude, which is opposed to doubt, can be distinguished threefold: metaphysical, physical and moral. Metaphysical certitude is the adherence of the mind to truth which cannot be otherwise even by God, as: The whole is greater than its part; anything either is or is not. Physical certitude is the assent to truth which cannot be otherwise according to ordinary laws, although it could be otherwise through miracle, as a faggot thrown into fire to burn. Moral certitude is the assent to some truth founded and reasonable without fear of the opposite, although the opposite could absolutely and without miracle be, such as is that which is had in law through two witnesses worthy of faith, or that which is had about the baptism of anyone from the baptismal register; because, although it could happen that two witnesses held worthy of faith depose falsely, and that the pastor wrote falsely, yet that rarely happens, and it is a remote danger, which ought not prudently to be feared: otherwise there would be no end of doubts. These observations run through various parts of Theology; whence, set down once for all, they are to be firmly retained in memory.

I say: It is never licit to act with a doubtful conscience, probable or more probable properly so called ]

instead of a probable or more probable practically-practical doubt or judgment concerning the formal goodness or malice of the action; but only a morally certain conscience is the rule of our actions. It is certain and common, even among probabilists.

It is proved. 1° Conscience is the immediate rule of our actions. But a rule ought to be certain and infallible, at least morally: otherwise it would not be proposed as a rule, but would be regulable. Therefore.

2° He who acts with a doubtful conscience, probable or only more probable, does not act prudently. Therefore he sins. — The antecedent is proved. That anyone may act prudently, he ought to have no reasonable and founded fear of the formal dishonesty of his act; for the act of prudence is always practically true and morally certain. But he who acts with a doubtful conscience, or one only probable and more probable, concerning the formal honesty of his act, has a reasonable and founded fear of the formal dishonesty of his act, because those consciences do not go beyond the bounds of probability or opinion, whose account it is that it is with reasonable and founded fear of the opposite; and otherwise, if there were not reasonable and founded fear, it would already be moral certitude. — It is confirmed. He who takes a drink of which he doubts whether it is poisoned, or which he believes only probably and more probably not to be poisoned, while he has another not poisoned, acts imprudently. Therefore similarly.

3° He who does what he reasonably suspects offends God, by this very fact offends him, and contemns his friendship; just as he who would do what he reasonably suspects offends a friend, by this very fact would offend him and contemn his friendship. But he who acts with a doubtful conscience, probable or only more probable, does what he reasonably suspects offends God. Therefore.

[Perplexed, that is, when someone, placed between two precepts, one of which cannot be fulfilled without the other being omitted, remains in doubt which of the two he ought to prefer, and believes he will sin by omitting either one.

I answer. 1ª If the perplexed person can suspend the action, he is bound to defer it until he has consulted his confessor or another man expert and prudent, by whose judgment his conscience be formed.

2° If he cannot consult and there is present necessity of acting, because the action cannot be suspended without grave damage, then he is bound to choose the lesser evil, avoiding rather the transgression of the natural law than of the divine or human positive law; for the law of the lower order must always yield to the law of the higher order. It is supposed however that, in departing from the precept of lesser weight, he does not intend evil, but rather so acts as to avoid evil.

3° If both precepts seem equally grave to him, or he does not discern what the lesser evil is, let him choose whichever part, he will not sin, because in this case the liberty required for sinning formally is lacking, and from elsewhere necessity of sinning is never given. — So St. Alph., lib. I, tract. 1, n. 10, and Gury, n. 43.]

We resolved in the preceding dissertation, from the common opinion, that it is not licit to act with a doubtful conscience, probable or more probable, but that only a morally certain conscience is the rule of our actions. Now we ask whether upon an opinion or speculative-practical judgment, probable or more probable, concerning the objective and material honesty of an action, there can be founded mediately, namely through reflex principles intervening, a morally certain conscience concerning the formal and subjective honesty of the action; consequently whether it is licit

Dissertatio VI: De opinionum probabilitate et delectu

Articulus I: Utrum sit licitum sequi opinionem minus probabilem et minus tutam, in concursu probabilioris et tutioris?

Articulus II: Utrum in conflictu duarum opinionum aeque probabilium, de honestate objectiva actus, liceat sequi minus tutam faventem libertati, relicta tutiori favente legi ?

Articulus III: Utrum liceat sequi opinionem probabiliorem minus tutam in concursu minus probabilis tutioris, ubi agitur de sola honestate objectiva actus?

Articulus IV: Varia quaestiunculae circa praesentem materiam breviter resolvuntur

Dissertatio VII: De probabilismo moderato

Articulus I: De natura probabilitatis

Articulus II: Quaenam systemata prodierint circa probabilitatem in practicis?

Articulus III: An liceat sequi opinionem vere et solide probabilem faventem libertati, relicta tutiore aeque probabili, vel etiam probabiliori, ubi de sola liceitate actionis agitur?

Articulus IV: De usu probabilitatis et de regulis specialibus quibus conscientia in dubiis practice formatur

Articulus V: Utrum liceat sequi opinionem probabilem, aut etiam probabiliorem, relicta tutiore, cum adest obligatio certa finem determinatum obtinendi?

Articulus VI: De probabilismo compensativo

Tractatus II: De passionibus et virtutibus

Dissertatio I: De passionibus

Articulus I: De passionibus in particulari

Dissertatio II: De virtutibus

Articulus I: Quid sit virtus, et quotuplicis generis?

Articulus II: De subjecto virtutum

Articulus III: De causa virtutum

Articulus IV: De proprietatibus virtutum

Tractatus III: De peccatis

Dissertatio I: De natura peccati

Articulus I: Quid sit peccatum?

Articulus II: Utrum formale constitutivum peccati commissionis consistat in positivo, an in privativo?

Articulus III: De peccato omissionis

Dissertatio II: De distinctione specifica et numerica peccatorum

Articulus I: Varia peccati divisiones

Articulus II: Unde petatur distinctio specifica peccatorum?

Articulus III: Utrum peccata commissionis et omissionis specie distinguantur?

Articulus IV: Unde petatur distinctio numerica peccatorum?

Dissertatio III: De comparatione peccatorum ad invicem

Articulus I: Utrum omnia peccata sint inter se connexa et paria ?

Articulus II: Unde sumatur inaequalitas peccatorum ?

Dissertatio IV: De subjecto peccati

Articulus I: Quodnam sit peccati subjectum ?

Articulus II: Utrum peccatum saltem veniale possit esse in et a solo appetitu sensitivo, absque omni actuali influxu voluntatis; omnesque motus sensualitatis sint peccata?

Dissertatio V: De causis peccatorum

Articulus I: An et quae ignorantia sit causa peccati, eaque ipsa sit peccatum?

Articulus II: Utrum possit dari ignorantia invincibilis juris divini positivi?

Articulus III: Utrum dari possit ignorantia invincibilis juris naturae?

Articulus IV: Utrum ignorantia invincibilis juris naturae excuset a peccato?

Articulus V: De inadvertentia ad peccatum

Articulus VI: Utrum ignorantia excuset a poenis per leges positivas statutis?

Articulus VII: Utrum Deus sit causa peccati?

Dissertatio VI: De peccato originali

Articulus I: Utrum sit peccatum originale ab Adamo ad posteros transmissum?

Articulus II: Variae quaestiones circa traductionem peccati originalis breviter resolvuntur

Articulus III: Utrum beatissima Virgo Maria peccatum originale in sua Conceptione contraxerit ?

Articulus IV: Utrum S. Thomas negaverit beatam Virginem Deiparam fuisse a peccato originali immunem?

Articulus V: In quo sita sit essentia peccati originalis ?

Dissertatio VII: De effectibus peccati

Articulus I: Utrum ex peccato actuali remaneat in anima macula seu peccatum habituale, et quid sit ?

Articulus II: De reatu poenae

Articulus III: Qualis poenae reatum inducit peccatum?

Articulus IV: DE POENA DEBITA PECCATO ORIGINALI

Dissertatio VIII: De peccato mortali et veniali

Articulus I: Utrum detur peccatum veniale ex natura sua distinctum a mortali ?

Articulus II: In quo et quomodo peccatum mortale et veniale inter se differunt ?

Articulus III: Utrum veniale disponat ad mortale, possitque fieri mortale, et e contra mortale fieri veniale ?

Articulus IV: Quis sit finis ultimus tam peccantis mortaliter quam venialiter?

Articulus V: Utrum peccatum mortale in ratione offensae sit gravitatis simpliciter infinitae?

Articulus VI: Utrum homo in primo instanti morali usus rationis teneatur se convertere ad Deum, possitque esse peccatum veniale cum solo originali?

Tractatus IV: De legibus

Dissertatio I: De lege in communi

Articulus I: Quid sit lex?

Articulus II: Utrum promulgatio sit essentia legis?

Articulus III: Quinam possunt ferre leges?

Dissertatio II: De lege aeterna et naturali

Articulus I: De lege aeterna

Articulus II: De lege naturali

Articulus III: Utrum lex naturalis pati possit dispensationem ?

Dissertatio III: De lege humana

Articulus I: De quidditate, necessitate, qualitatibus et divisionibus legis humanae

Articulus II: Qualis legis humanae promulgatio requiratur ut obliget?

Articulus III: Utrum lex pendeat ab acceptatione populi?

Dissertatio IV: De potestate legis humanae

Articulus I: Utrum lex humana possit praecipere aut prohibere actus internos?

Articulus II: Quomodo debeat poni opus praeceptum, ut legi satisfat?

Articulus III: Utrum leges humanae obligent in conscientia?

Articulus IV: De lege poenali

Articulus V: Quandonam leges humanae obligant sub peccato mortali?

Articulus VI: Quaedam aliae quaestiunculae circa obligationem legum humanarum breviter resolvuntur

Articulus VII: Quinam subjiciantur legibus humanis?

Dissertatio V: De mutatione legum

Articulus I: De mutatione legum per abrogationem et cessationem finis

Articulus II: De consuetudine

Articulus III: De dispensatione

Articulus IV: De interpretatione legum

Articulus V: (APPENDIX) — De privilegiis

Tractatus V: De gratia

Dissertatio I: Praeambula de variis erroribus circa gratiam

Dissertatio II: Praeambula de variis naturae humanae statibus

Articulus I: Explicantur quinque status naturae humanae

§ I: Status naturae purae

§ II: Status naturae integrae

§ III: Status justitiae originalis, naturae lapsae, et naturae reparatae

Articulus II: Utrum status naturae purae fuerit possibilis ?

Articulus III: Utrum homo in statu naturae lapsae nondum reparatae minores vires habeat ad bonum morale, quam habuisset in statu naturae purae?

Articulus IV: Utrum tam Adamo quam angelis fuerit necessaria gratia per se efficax ad perseverandum?

Dissertatio III: De necessitate gratiae

Articulus I: Quid intelligatur nomine gratiae?

Articulus II: Utrum homo sine gratia possit aliquod verum cognoscere?

Articulus III: Utrum homo lapsus possit facere vel velle aliquod bonum absque gratia?

Articulus IV: De necessitate gratiae ad amorem Dei naturalem super omnia tam affectivum quam effectivum, et ad vitanda peccata

Articulus V: Utrum homo possit se praeparare ad gratiam sine gratia?

Articulus VI: Utrum homini justificato necessaria sit gratia actualis ad singulos pietatis actus?

Articulus VII: Utrum homo in gratia constitutus indigeat speciali auxilio gratiae ad finaliter perseverandum?

Dissertatio IV: De essentia et divisione gratiae

Articulus I: De essentia gratiae

Articulus II: Variae divisiones gratiae

Articulus III: De gratia gratis data speciatim

Articulus IV: Utrum detur in hoc statu naturae lapsae gratia sufficiens?

Articulus V: Quo sensu admittenda sit gratia sufficiens ?

Articulus VI: Quid et quotuplex sit auxilium gratiae sufficientis ?

Articulus VII: DE GRATIA EFFICACI

Articulus VIII: Expenduntur varii modi explicandi efficaciam et causalitatem gratiae per se efficacis

Articulus IX: De causa gratiae

Dissertatio V: De justificatione peccatoris

Articulus I: Utrum in justificatione impii peccata vere deleantur et auferantur, et non solum tegantur ?

Articulus II: Utrum ad remissionem peccati, qua est justificatio impii, requiratur gratiae infusio ?

Articulus III: De actibus ad justificationem peccatoris adulti requisitis

Articulus IV

Articulus V: Quaedam questiunculae ad complementum questionis D. Thomae breviter resolvuntur

Dissertatio VI: De merito justi

Articulus I: Quid et quotuplex sit meritum ? quas conditiones requirat ?

Articulus II: Utrum homo possit aliquid mereri a Deo ?

Articulus III: Utrum opera justorum quae fiunt ex gratia, sint meritoria de condigno vitae aeternae ?

Articulus IV: De his quae cadunt sub merito

↑ Top of work