Summa summae S. Thomae, Tomus II

Charles René Billuart

Summa summae S. Thomae, Tomus II

Charles René Billuart (1685–1757)

Summa summae S. Thomae sive compendium theologiae. Tomus II.

First published 1884

Charles-René Billuart, O.P.'s Summa summae S. Thomae sive compendium theologiae, Tomus II, treats human acts, passions and virtues, sin, law, and grace in the Thomistic manual tradition. Schola presents the complete Latin Tome II from the Paris Vives edition of 1884.


Tractatus I: De actibus humanis

Dissertatio I: De voluntario et involuntario

Articulus I: Quid et quotuplex sit voluntarium?

Articulus II: Utrum omissio et effectus ex ea secutus sint voluntaria sine praecepto ponendi actum qui omittitur?

Articulus III: Utrum violentia causet involuntarium?

Articulus IV: Utrum metus causet involuntarium?

Articulus V: Utrum concupiscentia causet involuntarium?

Articulus VI: Utrum ignorantia causet involuntarium?

Dissertatio II: De voluntario libero, sive de libertate creata

Articulus I: Praenotanda

Articulus II: Utrum in homine lapso sit libertas arbitrii seu indifferentiae?

Articulus III: Utrum ad merendum vel demerendum, in hoc statu naturae lapsae, requiratur libertas a necessitate, seu libertas indifferentiae?

Dissertatio III: De actibus humanis speciatim sumptis

Articulus I: Utrum voluntas possit velle malum sub ratione mali?

Articulus II: De motivo voluntatis quoad specificationem

Articulus III: De motivo voluntatis quoad exercitium

Articulus IV: De modo quo movetur voluntas : an libere, an necessario?

Articulus V: De actibus elicitis a voluntate

Articulus VI: De actibus imperatis.** D. Thomas, q. 17

Dissertatio IV: De actibus humanis in esse moris

Articulus I: In quo consistat moralitas in communi actuum humanorum ?

Articulus II: De principiis moralitatis

Articulus III: De concursu multiplicis moralitatis simul in eodem actu

Articulus IV: Utrum dentur actus indifferentes?

Articulus V: Utrum et quomodo voluntas humana, ut sit bona, debeat conformari voluntati divinae?

Articulus VI: Utrum actus exterior addat bonitatem vel malitiam actui interiori?

Articulus VII: Utrum eventus sequens addat ad bonitatem vel malitiam actus exterioris?

Dissertatio V: De conscientia

Articulus I: Quid et quotuplex sit conscientia?

I say 1° : Conscience, quasi cum alio scientia [knowledge-with-another], or the conjunction and application of knowledge to some particular fact , can be defined: « The judgment or dictate of the practical intellect dictating from common principles that something in particular here and now is to be shunned as evil, or done as good; » or, as commonly said, « dictating concerning the goodness or malice of those things which are to be done by us here and now. » Conscience therefore is the conclusion of the practical syllogism. Thus, e.g., synderesis says: « Evil is to be shunned. » Reason subsumes: « Yet adultery is evil. » And conscience concludes in the particular: « Therefore adultery is to be shunned by me here and now. »

The definition is explained. It is called judgment or dictate, because conscience is an act, not a power or habit; for a power cannot be laid aside, and a habit is hard to move, but conscience can be laid aside and easily changed. It is called judgment or dictate of the intellect, because conscience pertains to the intellect, not to the will, as appears from the very etymology of the name; for conscience, as I said, is cum alio scientia. It is called judgment of the practical intellect, because the intellect, as while occupied by moral science with general conclusions concerning the goodness or malice of human actions, is called speculative-practical; so while occupied through conscience with particular conclusions concerning the goodness or malice of this act to be placed or shunned here and now, is called practice-practical.

It is called judgment, not imperium, which is expressed in words of the imperative mood: « Do this; » because an imperium of this kind supposes conscience, and is often disconformable to it, as when conscience dictates that something be shunned as evil, and man, reason commanding and conscience remorseful, does it.

It is called dictating something in particular to be done or shunned ; because although conscience be also of past things by testifying, approving, reproving, remorsing — of which Apostle, II Cor., I, 12 : This is our glory, the testimony of our conscience; and Isa., LXVI, 24, concerning the conscience of the damned: Their worm shall not die — therefore conscience in all its breadth ought to have been defined, « dictating something to be, to be about to be, or to have been done or shunned. » Because however we treat here of conscience as rule of things to be done, therefore we define under the limitation placed.

[ Conscience differs from Synderesis, which is not a practice-practical judgment concerning things to be done here and now, but « the habitus of operable principles, » which habitus also pertains to the intellect. The Angelic Doctor thus determines the nature of synderesis, Ia p., q. 79, a. 12, c. : « Synderesis is not a power, but a habitus: although certain ones placed synderesis as a certain power higher than reason, others indeed said it is reason itself, not as it is reason, but as nature. For the evidence of this it must be considered that man's ratiocination, since it is a certain motion, proceeds from the understanding of certain things, namely naturally known without investigation of reason, as from a certain immobile principle, and terminates at understanding also, inasmuch as we judge through principles per se naturally known concerning the things found out by ratiocinating. But it stands established that, as speculative reason ratiocinates about speculative things, so practical reason ratiocinates about operable things. There must therefore be naturally indited in us, as principles of speculative things, so also principles of operables. But first, the principles of speculative things naturally indited in us do not pertain to any special power, but to a certain special habitus, which is called the understanding of principles, as appears in VI Ethic., c. 6. Whence also the principles of operables naturally indited in us pertain not to a special power, but to a special natural habitus, which we call synderesis. Whence synderesis is said 'to instigate toward good and murmur about evil,' inasmuch as we proceed through first principles to find out, and judge what is found. It appears therefore that synderesis is not a power, but a natural habitus. »

Synderesis therefore is habitus, but conscience act.

Through synderesis the intellect possesses general principles whose light we can judge of the morality of actions, and conscience is an act of the intellect commanded by the will whereby we apply moral principles to judging of the morality of our actions in the singular.

Sometimes however synderesis is named conscience, but improperly, because habitus is taken for the act of which it is principle. Which our Doctor marks ibidem, a. 13, c. : « Properly speaking, conscience names an act. But since habitus is the principle of act, sometimes the name of conscience is attributed to the first natural habitus, namely synderesis, as Jerome, in glossa Ezech. I, calls synderesis conscience, and Basil, natural judgment, and Damascene says that it is the light of our intellect. For it is customary that causes and effects be mutually named. » ]

I say 2° : Conscience is divided commonly into true and false or erroneous, uncertain and probable or opinionative, and doubtful; into perplexed, scrupulous and lax; because reason judges in just so many ways from common principles of the licitness or illicitness of a particular action, as will appear from the enumeration and explanation of each.

True conscience is that which from true principles dictates something in particular to be licit or illicit which is really such.

False or erroneous conscience is that which from false principles, nevertheless reputed true, dictates something to be licit or illicit which is not really such. And it is twofold, vincibly and invincibly erroneous, like ignorance itself.

Certain conscience is that which formally and in itself, and in all the principles from which it is immediately formed, is such as to exclude every reasonable fear of the opposite.

Probable or opinionative conscience is that which from merely probable principles dictates something to be licit or illicit, with fear of the opposite part.

Doubtful conscience is the suspension of the intellect assenting to neither part of a contradiction, either because of contrary reasons equally probable, and it is called doubtful positively; or because it has no reasons pro or contra, and is called doubtful negatively. It would better be called un-knowing or ignorant. For one asking whether the sands of the sea are equal, one would better answer: « I know not, » than: « I doubt; » because if asked further why I doubt, I should have nothing to answer. Conscience doubtful in either way does not seem conscience properly and strictly so called, because it is not a definite judgment, such as conscience ought to be.

[ Perplexed conscience is that whereby someone, constituted amid two precepts, believes he sins whichever part he choose. E.g., if one could by perjury save the life or liberty of the accused in court, and were distressed on the one side by the precept of religion not to perjure himself, and on the other, led by error, by the precept of charity toward his neighbor, nor could resolve the difficulty. ]

Scrupulous conscience is that which from futile and utterly contemptible reasons judges or fears lest an action be evil. I say: « Judges or fears, » because if it truly from these light and vain reasons judge the action evil, it is truly conscience; but if it only fear lest it be evil against the judgment it has of its goodness, it is not properly conscience, but rather the shadow or likeness of conscience. The first is called scruples formed, the second scruples agitated. Against the former it is not lawful to act, well against the latter, as I shall say below.

Lax or loose conscience is that which from very slight and contemptible moments judges that not evil which is really evil, or a light evil which is grave, when either can easily be detected. To this approaches the pharisaical conscience, which makes great things small and small things great, straining out the gnat and swallowing the camel, Matth., XXIII, 24. These two consciences, scrupulous and lax, differ in this, as appears, from the probable, that the probable rests upon weighty moments, not these; whence they belong to the erroneous.

Articulus II: An et quomodo teneamur conformari conscientiae erranti?

Articulus III: Cujus speciei et gravitatis sit peccatum agere contra conscientiam?

Articulus IV: Quomodo se gerere debeat confessarius cum poenitente quem deprehendit laborare conscientia erronea?

Articulus V: De conscientia scrupulosa, per varias quaestiunculas

Articulus VI: Utrum liceat agere cum conscientia dubia, probabili, aut probabiliori?

Dissertatio VI: De opinionum probabilitate et delectu

Articulus I: Utrum sit licitum sequi opinionem minus probabilem et minus tutam, in concursu probabilioris et tutioris?

Articulus II: Utrum in conflictu duarum opinionum aeque probabilium, de honestate objectiva actus, liceat sequi minus tutam faventem libertati, relicta tutiori favente legi ?

Articulus III: Utrum liceat sequi opinionem probabiliorem minus tutam in concursu minus probabilis tutioris, ubi agitur de sola honestate objectiva actus?

Articulus IV: Varia quaestiunculae circa praesentem materiam breviter resolvuntur

Dissertatio VII: De probabilismo moderato

Articulus I: De natura probabilitatis

Articulus II: Quaenam systemata prodierint circa probabilitatem in practicis?

Articulus III: An liceat sequi opinionem vere et solide probabilem faventem libertati, relicta tutiore aeque probabili, vel etiam probabiliori, ubi de sola liceitate actionis agitur?

Articulus IV: De usu probabilitatis et de regulis specialibus quibus conscientia in dubiis practice formatur

Articulus V: Utrum liceat sequi opinionem probabilem, aut etiam probabiliorem, relicta tutiore, cum adest obligatio certa finem determinatum obtinendi?

Articulus VI: De probabilismo compensativo

Tractatus II: De passionibus et virtutibus

Dissertatio I: De passionibus

Articulus I: De passionibus in particulari

Dissertatio II: De virtutibus

Articulus I: Quid sit virtus, et quotuplicis generis?

Articulus II: De subjecto virtutum

Articulus III: De causa virtutum

Articulus IV: De proprietatibus virtutum

Tractatus III: De peccatis

Dissertatio I: De natura peccati

Articulus I: Quid sit peccatum?

Articulus II: Utrum formale constitutivum peccati commissionis consistat in positivo, an in privativo?

Articulus III: De peccato omissionis

Dissertatio II: De distinctione specifica et numerica peccatorum

Articulus I: Varia peccati divisiones

Articulus II: Unde petatur distinctio specifica peccatorum?

Articulus III: Utrum peccata commissionis et omissionis specie distinguantur?

Articulus IV: Unde petatur distinctio numerica peccatorum?

Dissertatio III: De comparatione peccatorum ad invicem

Articulus I: Utrum omnia peccata sint inter se connexa et paria ?

Articulus II: Unde sumatur inaequalitas peccatorum ?

Dissertatio IV: De subjecto peccati

Articulus I: Quodnam sit peccati subjectum ?

Articulus II: Utrum peccatum saltem veniale possit esse in et a solo appetitu sensitivo, absque omni actuali influxu voluntatis; omnesque motus sensualitatis sint peccata?

Dissertatio V: De causis peccatorum

Articulus I: An et quae ignorantia sit causa peccati, eaque ipsa sit peccatum?

Articulus II: Utrum possit dari ignorantia invincibilis juris divini positivi?

Articulus III: Utrum dari possit ignorantia invincibilis juris naturae?

Articulus IV: Utrum ignorantia invincibilis juris naturae excuset a peccato?

Articulus V: De inadvertentia ad peccatum

Articulus VI: Utrum ignorantia excuset a poenis per leges positivas statutis?

Articulus VII: Utrum Deus sit causa peccati?

Dissertatio VI: De peccato originali

Articulus I: Utrum sit peccatum originale ab Adamo ad posteros transmissum?

Articulus II: Variae quaestiones circa traductionem peccati originalis breviter resolvuntur

Articulus III: Utrum beatissima Virgo Maria peccatum originale in sua Conceptione contraxerit ?

Articulus IV: Utrum S. Thomas negaverit beatam Virginem Deiparam fuisse a peccato originali immunem?

Articulus V: In quo sita sit essentia peccati originalis ?

Dissertatio VII: De effectibus peccati

Articulus I: Utrum ex peccato actuali remaneat in anima macula seu peccatum habituale, et quid sit ?

Articulus II: De reatu poenae

Articulus III: Qualis poenae reatum inducit peccatum?

Articulus IV: DE POENA DEBITA PECCATO ORIGINALI

Dissertatio VIII: De peccato mortali et veniali

Articulus I: Utrum detur peccatum veniale ex natura sua distinctum a mortali ?

Articulus II: In quo et quomodo peccatum mortale et veniale inter se differunt ?

Articulus III: Utrum veniale disponat ad mortale, possitque fieri mortale, et e contra mortale fieri veniale ?

Articulus IV: Quis sit finis ultimus tam peccantis mortaliter quam venialiter?

Articulus V: Utrum peccatum mortale in ratione offensae sit gravitatis simpliciter infinitae?

Articulus VI: Utrum homo in primo instanti morali usus rationis teneatur se convertere ad Deum, possitque esse peccatum veniale cum solo originali?

Tractatus IV: De legibus

Dissertatio I: De lege in communi

Articulus I: Quid sit lex?

Articulus II: Utrum promulgatio sit essentia legis?

Articulus III: Quinam possunt ferre leges?

Dissertatio II: De lege aeterna et naturali

Articulus I: De lege aeterna

Articulus II: De lege naturali

Articulus III: Utrum lex naturalis pati possit dispensationem ?

Dissertatio III: De lege humana

Articulus I: De quidditate, necessitate, qualitatibus et divisionibus legis humanae

Articulus II: Qualis legis humanae promulgatio requiratur ut obliget?

Articulus III: Utrum lex pendeat ab acceptatione populi?

Dissertatio IV: De potestate legis humanae

Articulus I: Utrum lex humana possit praecipere aut prohibere actus internos?

Articulus II: Quomodo debeat poni opus praeceptum, ut legi satisfat?

Articulus III: Utrum leges humanae obligent in conscientia?

Articulus IV: De lege poenali

Articulus V: Quandonam leges humanae obligant sub peccato mortali?

Articulus VI: Quaedam aliae quaestiunculae circa obligationem legum humanarum breviter resolvuntur

Articulus VII: Quinam subjiciantur legibus humanis?

Dissertatio V: De mutatione legum

Articulus I: De mutatione legum per abrogationem et cessationem finis

Articulus II: De consuetudine

Articulus III: De dispensatione

Articulus IV: De interpretatione legum

Articulus V: (APPENDIX) — De privilegiis

Tractatus V: De gratia

Dissertatio I: Praeambula de variis erroribus circa gratiam

Dissertatio II: Praeambula de variis naturae humanae statibus

Articulus I: Explicantur quinque status naturae humanae

§ I: Status naturae purae

§ II: Status naturae integrae

§ III: Status justitiae originalis, naturae lapsae, et naturae reparatae

Articulus II: Utrum status naturae purae fuerit possibilis ?

Articulus III: Utrum homo in statu naturae lapsae nondum reparatae minores vires habeat ad bonum morale, quam habuisset in statu naturae purae?

Articulus IV: Utrum tam Adamo quam angelis fuerit necessaria gratia per se efficax ad perseverandum?

Dissertatio III: De necessitate gratiae

Articulus I: Quid intelligatur nomine gratiae?

Articulus II: Utrum homo sine gratia possit aliquod verum cognoscere?

Articulus III: Utrum homo lapsus possit facere vel velle aliquod bonum absque gratia?

Articulus IV: De necessitate gratiae ad amorem Dei naturalem super omnia tam affectivum quam effectivum, et ad vitanda peccata

Articulus V: Utrum homo possit se praeparare ad gratiam sine gratia?

Articulus VI: Utrum homini justificato necessaria sit gratia actualis ad singulos pietatis actus?

Articulus VII: Utrum homo in gratia constitutus indigeat speciali auxilio gratiae ad finaliter perseverandum?

Dissertatio IV: De essentia et divisione gratiae

Articulus I: De essentia gratiae

Articulus II: Variae divisiones gratiae

Articulus III: De gratia gratis data speciatim

Articulus IV: Utrum detur in hoc statu naturae lapsae gratia sufficiens?

Articulus V: Quo sensu admittenda sit gratia sufficiens ?

Articulus VI: Quid et quotuplex sit auxilium gratiae sufficientis ?

Articulus VII: DE GRATIA EFFICACI

Articulus VIII: Expenduntur varii modi explicandi efficaciam et causalitatem gratiae per se efficacis

Articulus IX: De causa gratiae

Dissertatio V: De justificatione peccatoris

Articulus I: Utrum in justificatione impii peccata vere deleantur et auferantur, et non solum tegantur ?

Articulus II: Utrum ad remissionem peccati, qua est justificatio impii, requiratur gratiae infusio ?

Articulus III: De actibus ad justificationem peccatoris adulti requisitis

Articulus IV

Articulus V: Quaedam questiunculae ad complementum questionis D. Thomae breviter resolvuntur

Dissertatio VI: De merito justi

Articulus I: Quid et quotuplex sit meritum ? quas conditiones requirat ?

Articulus II: Utrum homo possit aliquid mereri a Deo ?

Articulus III: Utrum opera justorum quae fiunt ex gratia, sint meritoria de condigno vitae aeternae ?

Articulus IV: De his quae cadunt sub merito

↑ Top of work