Summa summae S. Thomae, Tomus II

Charles René Billuart

Summa summae S. Thomae, Tomus II

Charles René Billuart (1685–1757)

Summa summae S. Thomae sive compendium theologiae. Tomus II.

First published 1884

Charles-René Billuart, O.P.'s Summa summae S. Thomae sive compendium theologiae, Tomus II, treats human acts, passions and virtues, sin, law, and grace in the Thomistic manual tradition. Schola presents the complete Latin Tome II from the Paris Vives edition of 1884.


Tractatus I: De actibus humanis

Dissertatio I: De voluntario et involuntario

Articulus I: Quid et quotuplex sit voluntarium?

Articulus II: Utrum omissio et effectus ex ea secutus sint voluntaria sine praecepto ponendi actum qui omittitur?

Articulus III: Utrum violentia causet involuntarium?

Articulus IV: Utrum metus causet involuntarium?

Articulus V: Utrum concupiscentia causet involuntarium?

Articulus VI: Utrum ignorantia causet involuntarium?

Dissertatio II: De voluntario libero, sive de libertate creata

Articulus I: Praenotanda

Articulus II: Utrum in homine lapso sit libertas arbitrii seu indifferentiae?

Articulus III: Utrum ad merendum vel demerendum, in hoc statu naturae lapsae, requiratur libertas a necessitate, seu libertas indifferentiae?

Dissertatio III: De actibus humanis speciatim sumptis

Articulus I: Utrum voluntas possit velle malum sub ratione mali?

Articulus II: De motivo voluntatis quoad specificationem

Articulus III: De motivo voluntatis quoad exercitium

Note that it is one thing for the will to act or to will, another for the will to move itself. The will is said to act simply, when it elicits a volition. It is said properly to move itself, when it passes from one act into another, as while from volition of the end it applies itself to acting for its attainment; for each thing moves insofar as it is in act. These things noted,

I say 1°: The will moves itself as to exercise in certain acts.

Proof. The end holds itself in desirable things as the principle in intelligibles. But the intellect, by the fact that it knows the principle, reduces itself from potency into act, as to the knowledge of conclusions, and in this mode moves itself. Therefore similarly the will, by the fact that it wills the end, moves itself to willing those things which are unto the end.

You will say, according to the common axiom: « Whatever is moved is moved by another. » Therefore the will is not moved by itself.

I answer. I deny the consequence. Because self-moving and being moved by another stand together. « When something moves itself, says the Author, q. 3 de Malo, a. 2, ad 4, it is not excluded that it be moved by another, from which it has this very thing that it move itself, namely from God. »

I say 2°: The will, in the first volition of the end simply and with respect to the whole of life, does not move itself as to exercise, but is moved by God.

Proof 1°. What is in potency needs to be moved by what is in act; because, as I already said, a thing moves insofar as it is in act, and is moved insofar as it is in potency. But the will with respect to the first volition simply is not in act, otherwise it would not be first volition. Therefore.

2°. In every life, the first motion of that life is from the generator, as appears in the motion of the heart. But God is author and begetter of intellectual life. Therefore the first motion of that life, namely the first cognition of the intellect and the first volition of the will, is specially from God.

Beware however lest thence you infer that God moves the will only unto the first volition, and not unto its other volitions. Indeed he moves unto the first volition with a special motion which supplies the prior act from which the will would move itself and apply itself to the subsequent act; but moreover, as first mover and first universal cause, he moves the will unto all its volitions, inasmuch as it is a second cause subordinate to the first, of itself indifferent and active only in first act, as is broadly proved in philosophy concerning physical premotion.

You will say: Man can sin in the first instant of reason. Therefore he moves himself in it; otherwise sin would be refunded into God.

I answer. I distinguish the antecedent. Man can sin in the first instant initiating the use of reason; I deny; terminating, I concede. The instant of acquired use of reason through discourse is moral, consisting of several physical instants. In the first, man specially moved by God does not move himself, nor can he sin; in the following, now posited in act, moving himself, he can sin.

I say 3°: The use of reason supposed, when new affairs begin and a new end is intended, unto its first volition thereof the will sometimes moves not itself, but is moved by God, namely when in the will no act preceded having connection with this new end, but there are rather contrary dispositions; as when God specially and suddenly moves an infidel to faith, a sinner to penance. Sometimes indeed it moves itself, namely when some act or effect preceded having connection with that new affair.

Exposition of a difficult text of St. Thomas.

To many it gives trouble the reply which St. Thomas has here, a. 6, ad 3, wherein he says: « God moves the will of man, as universal mover, to the universal object of the will which is good, and without this universal motion man cannot will anything; but man determines himself by reason to will this or that which is true good or apparent good. Yet sometimes God specially moves some to will something determinately, which is good, as in those whom he moves by grace, as will be said below. » From which reply not a few infer that St. Thomas admits not physical premotion unto all acts, but only unto good ones.

But this understanding diametrically repugns the constant doctrine of St. Thomas in almost innumerable places, nor is it the legitimate [understanding] of the present text. And so by the first motion, in that reply, the holy Doctor understands not that common motion whereby God, as first mover, moves all secondary causes subordinated to himself, and whereby thus secondary causes are moved so as to move themselves; but he understands that singular motion whereby God so moves the will to the first volition of the end that it moves not itself, whereof he had spoken at a. 4, and we said a little above. Indeed St. Thomas calls this motion universal, both because it is of the universal mover, both because it is unto the universal object of the will which is good, both because it is universally necessary to every first agent cause. We however called it above special or singular, not that we might exclude those universals, but that we might signify that it adds something above the common, namely that it supplies the prior act from which the will itself could move itself, which the general or common motion required unto all other actions of secondary causes does not do.

But when the holy Doctor subjoins: « But man determines himself by reason to will this or that which is true good or apparent good, » he excludes not the common motion whereby God, as first mover, so moves secondary causes that they also move themselves, but that singular motion whereby he so moves the will that it move not itself. And thus he satisfies the argument which he objects to himself, namely that « if the will were moved by God alone, it would never be moved to evil. » A distinction must be made. If the will were moved by God alone, so that it would not move itself, it would never be moved to evil; I concede; if it is so moved by God that it also moves itself, I deny. For from the fact that under the common motion of God the will also moves itself, it can move itself to evil or apparent good; and this is refunded into the defectible cause itself, not into the first indefectible, as will be expounded elsewhere.

Finally, when St. Thomas adds: « Yet sometimes God specially moves some to will something determinately, which is good, as in those whom he moves by grace, » the sense is that, as God moves us to good as such without our moving ourselves to it, so sometimes he specially moves us to a determinate particular good, without our moving ourselves to it: as in those whom he moves by operative grace, e.g., infidels to faith, sinners to penance, thinking nothing at all of faith or penance. But this singular motion, as appears from what has been said, excludes neither cooperating graces unto other supernatural acts, nor common motions unto other natural acts, whereby man is so moved that he also moves himself.

Articulus IV: De modo quo movetur voluntas : an libere, an necessario?

Articulus V: De actibus elicitis a voluntate

Articulus VI: De actibus imperatis.** D. Thomas, q. 17

Dissertatio IV: De actibus humanis in esse moris

Articulus I: In quo consistat moralitas in communi actuum humanorum ?

Articulus II: De principiis moralitatis

Articulus III: De concursu multiplicis moralitatis simul in eodem actu

Articulus IV: Utrum dentur actus indifferentes?

Articulus V: Utrum et quomodo voluntas humana, ut sit bona, debeat conformari voluntati divinae?

Articulus VI: Utrum actus exterior addat bonitatem vel malitiam actui interiori?

Articulus VII: Utrum eventus sequens addat ad bonitatem vel malitiam actus exterioris?

Dissertatio V: De conscientia

Articulus I: Quid et quotuplex sit conscientia?

Articulus II: An et quomodo teneamur conformari conscientiae erranti?

Articulus III: Cujus speciei et gravitatis sit peccatum agere contra conscientiam?

Articulus IV: Quomodo se gerere debeat confessarius cum poenitente quem deprehendit laborare conscientia erronea?

Articulus V: De conscientia scrupulosa, per varias quaestiunculas

Articulus VI: Utrum liceat agere cum conscientia dubia, probabili, aut probabiliori?

Dissertatio VI: De opinionum probabilitate et delectu

Articulus I: Utrum sit licitum sequi opinionem minus probabilem et minus tutam, in concursu probabilioris et tutioris?

Articulus II: Utrum in conflictu duarum opinionum aeque probabilium, de honestate objectiva actus, liceat sequi minus tutam faventem libertati, relicta tutiori favente legi ?

Articulus III: Utrum liceat sequi opinionem probabiliorem minus tutam in concursu minus probabilis tutioris, ubi agitur de sola honestate objectiva actus?

Articulus IV: Varia quaestiunculae circa praesentem materiam breviter resolvuntur

Dissertatio VII: De probabilismo moderato

Articulus I: De natura probabilitatis

Articulus II: Quaenam systemata prodierint circa probabilitatem in practicis?

Articulus III: An liceat sequi opinionem vere et solide probabilem faventem libertati, relicta tutiore aeque probabili, vel etiam probabiliori, ubi de sola liceitate actionis agitur?

Articulus IV: De usu probabilitatis et de regulis specialibus quibus conscientia in dubiis practice formatur

Articulus V: Utrum liceat sequi opinionem probabilem, aut etiam probabiliorem, relicta tutiore, cum adest obligatio certa finem determinatum obtinendi?

Articulus VI: De probabilismo compensativo

Tractatus II: De passionibus et virtutibus

Dissertatio I: De passionibus

Articulus I: De passionibus in particulari

Dissertatio II: De virtutibus

Articulus I: Quid sit virtus, et quotuplicis generis?

Articulus II: De subjecto virtutum

Articulus III: De causa virtutum

Articulus IV: De proprietatibus virtutum

Tractatus III: De peccatis

Dissertatio I: De natura peccati

Articulus I: Quid sit peccatum?

Articulus II: Utrum formale constitutivum peccati commissionis consistat in positivo, an in privativo?

Articulus III: De peccato omissionis

Dissertatio II: De distinctione specifica et numerica peccatorum

Articulus I: Varia peccati divisiones

Articulus II: Unde petatur distinctio specifica peccatorum?

Articulus III: Utrum peccata commissionis et omissionis specie distinguantur?

Articulus IV: Unde petatur distinctio numerica peccatorum?

Dissertatio III: De comparatione peccatorum ad invicem

Articulus I: Utrum omnia peccata sint inter se connexa et paria ?

Articulus II: Unde sumatur inaequalitas peccatorum ?

Dissertatio IV: De subjecto peccati

Articulus I: Quodnam sit peccati subjectum ?

Articulus II: Utrum peccatum saltem veniale possit esse in et a solo appetitu sensitivo, absque omni actuali influxu voluntatis; omnesque motus sensualitatis sint peccata?

Dissertatio V: De causis peccatorum

Articulus I: An et quae ignorantia sit causa peccati, eaque ipsa sit peccatum?

Articulus II: Utrum possit dari ignorantia invincibilis juris divini positivi?

Articulus III: Utrum dari possit ignorantia invincibilis juris naturae?

Articulus IV: Utrum ignorantia invincibilis juris naturae excuset a peccato?

Articulus V: De inadvertentia ad peccatum

Articulus VI: Utrum ignorantia excuset a poenis per leges positivas statutis?

Articulus VII: Utrum Deus sit causa peccati?

Dissertatio VI: De peccato originali

Articulus I: Utrum sit peccatum originale ab Adamo ad posteros transmissum?

Articulus II: Variae quaestiones circa traductionem peccati originalis breviter resolvuntur

Articulus III: Utrum beatissima Virgo Maria peccatum originale in sua Conceptione contraxerit ?

Articulus IV: Utrum S. Thomas negaverit beatam Virginem Deiparam fuisse a peccato originali immunem?

Articulus V: In quo sita sit essentia peccati originalis ?

Dissertatio VII: De effectibus peccati

Articulus I: Utrum ex peccato actuali remaneat in anima macula seu peccatum habituale, et quid sit ?

Articulus II: De reatu poenae

Articulus III: Qualis poenae reatum inducit peccatum?

Articulus IV: DE POENA DEBITA PECCATO ORIGINALI

Dissertatio VIII: De peccato mortali et veniali

Articulus I: Utrum detur peccatum veniale ex natura sua distinctum a mortali ?

Articulus II: In quo et quomodo peccatum mortale et veniale inter se differunt ?

Articulus III: Utrum veniale disponat ad mortale, possitque fieri mortale, et e contra mortale fieri veniale ?

Articulus IV: Quis sit finis ultimus tam peccantis mortaliter quam venialiter?

Articulus V: Utrum peccatum mortale in ratione offensae sit gravitatis simpliciter infinitae?

Articulus VI: Utrum homo in primo instanti morali usus rationis teneatur se convertere ad Deum, possitque esse peccatum veniale cum solo originali?

Tractatus IV: De legibus

Dissertatio I: De lege in communi

Articulus I: Quid sit lex?

Articulus II: Utrum promulgatio sit essentia legis?

Articulus III: Quinam possunt ferre leges?

Dissertatio II: De lege aeterna et naturali

Articulus I: De lege aeterna

Articulus II: De lege naturali

Articulus III: Utrum lex naturalis pati possit dispensationem ?

Dissertatio III: De lege humana

Articulus I: De quidditate, necessitate, qualitatibus et divisionibus legis humanae

Articulus II: Qualis legis humanae promulgatio requiratur ut obliget?

Articulus III: Utrum lex pendeat ab acceptatione populi?

Dissertatio IV: De potestate legis humanae

Articulus I: Utrum lex humana possit praecipere aut prohibere actus internos?

Articulus II: Quomodo debeat poni opus praeceptum, ut legi satisfat?

Articulus III: Utrum leges humanae obligent in conscientia?

Articulus IV: De lege poenali

Articulus V: Quandonam leges humanae obligant sub peccato mortali?

Articulus VI: Quaedam aliae quaestiunculae circa obligationem legum humanarum breviter resolvuntur

Articulus VII: Quinam subjiciantur legibus humanis?

Dissertatio V: De mutatione legum

Articulus I: De mutatione legum per abrogationem et cessationem finis

Articulus II: De consuetudine

Articulus III: De dispensatione

Articulus IV: De interpretatione legum

Articulus V: (APPENDIX) — De privilegiis

Tractatus V: De gratia

Dissertatio I: Praeambula de variis erroribus circa gratiam

Dissertatio II: Praeambula de variis naturae humanae statibus

Articulus I: Explicantur quinque status naturae humanae

§ I: Status naturae purae

§ II: Status naturae integrae

§ III: Status justitiae originalis, naturae lapsae, et naturae reparatae

Articulus II: Utrum status naturae purae fuerit possibilis ?

Articulus III: Utrum homo in statu naturae lapsae nondum reparatae minores vires habeat ad bonum morale, quam habuisset in statu naturae purae?

Articulus IV: Utrum tam Adamo quam angelis fuerit necessaria gratia per se efficax ad perseverandum?

Dissertatio III: De necessitate gratiae

Articulus I: Quid intelligatur nomine gratiae?

Articulus II: Utrum homo sine gratia possit aliquod verum cognoscere?

Articulus III: Utrum homo lapsus possit facere vel velle aliquod bonum absque gratia?

Articulus IV: De necessitate gratiae ad amorem Dei naturalem super omnia tam affectivum quam effectivum, et ad vitanda peccata

Articulus V: Utrum homo possit se praeparare ad gratiam sine gratia?

Articulus VI: Utrum homini justificato necessaria sit gratia actualis ad singulos pietatis actus?

Articulus VII: Utrum homo in gratia constitutus indigeat speciali auxilio gratiae ad finaliter perseverandum?

Dissertatio IV: De essentia et divisione gratiae

Articulus I: De essentia gratiae

Articulus II: Variae divisiones gratiae

Articulus III: De gratia gratis data speciatim

Articulus IV: Utrum detur in hoc statu naturae lapsae gratia sufficiens?

Articulus V: Quo sensu admittenda sit gratia sufficiens ?

Articulus VI: Quid et quotuplex sit auxilium gratiae sufficientis ?

Articulus VII: DE GRATIA EFFICACI

Articulus VIII: Expenduntur varii modi explicandi efficaciam et causalitatem gratiae per se efficacis

Articulus IX: De causa gratiae

Dissertatio V: De justificatione peccatoris

Articulus I: Utrum in justificatione impii peccata vere deleantur et auferantur, et non solum tegantur ?

Articulus II: Utrum ad remissionem peccati, qua est justificatio impii, requiratur gratiae infusio ?

Articulus III: De actibus ad justificationem peccatoris adulti requisitis

Articulus IV

Articulus V: Quaedam questiunculae ad complementum questionis D. Thomae breviter resolvuntur

Dissertatio VI: De merito justi

Articulus I: Quid et quotuplex sit meritum ? quas conditiones requirat ?

Articulus II: Utrum homo possit aliquid mereri a Deo ?

Articulus III: Utrum opera justorum quae fiunt ex gratia, sint meritoria de condigno vitae aeternae ?

Articulus IV: De his quae cadunt sub merito

↑ Top of work