Summa summae S. Thomae, Tomus II

Charles René Billuart

Summa summae S. Thomae, Tomus II

Charles René Billuart (1685–1757)

Summa summae S. Thomae sive compendium theologiae. Tomus II.

First published 1884

Charles-René Billuart, O.P.'s Summa summae S. Thomae sive compendium theologiae, Tomus II, treats human acts, passions and virtues, sin, law, and grace in the Thomistic manual tradition. Schola presents the complete Latin Tome II from the Paris Vives edition of 1884.


Tractatus I: De actibus humanis

Dissertatio I: De voluntario et involuntario

Articulus I: Quid et quotuplex sit voluntarium?

Articulus II: Utrum omissio et effectus ex ea secutus sint voluntaria sine praecepto ponendi actum qui omittitur?

Articulus III: Utrum violentia causet involuntarium?

Articulus IV: Utrum metus causet involuntarium?

Articulus V: Utrum concupiscentia causet involuntarium?

Articulus VI: Utrum ignorantia causet involuntarium?

Dissertatio II: De voluntario libero, sive de libertate creata

Articulus I: Praenotanda

Articulus II: Utrum in homine lapso sit libertas arbitrii seu indifferentiae?

I say: Of faith it is that there exists in fallen man liberty of arbitrium or of indifference . It is against Lutherans and Calvinists, to whom, as to the thing, Jansenius subscribed, although, as to the word, he admits free will, as is plain from what was said in the preceding article.

It is proved from Scripture. Ecclus., XV, 17 and 18: He added water and fire before thee: stretch forth thy hand unto which thou wilt. Before man is life and death, good and evil, that which shall please thee shall be given thee. ibid., XXXI, 10: Eternal glory shall be his who could transgress, and hath not transgressed, could do evil, and hath not done it. I Cor., VII, 36: Let him do what he will; he sinneth not if he marry. And soon after, 37: Having no necessity, but having power of his own will.

It is proved from the Council of Trent, session VI, canon 5: « If anyone say that it is not in the power of man to make his ways evil... ; let him be anathema. »

It is proved from the Fathers, especially from Augustine, whom the heretics claim. Above all, St. Augustine wrote the book On Grace and Free Will for this very end, that he might prove that both ought to be admitted: « Because, he says, c. 1, n. 1, there are certain ones who so defend the grace of God that they deny the free will of man, I therefore took care..... to write something. » And cap. 2, n. 2: « The divine precepts themselves would profit man nothing, unless he had the free choice of will, by which, doing them, he might arrive at the promised rewards. » And further below, n. 4: « How does he command, if there is no free will? » Lib. II de Nuptiis et Concupisc., c. 3, n. 8, addressing the Pelagians: « That free will exists in men..., we say to both parties. Hence you are not Celestians and Pelagians. » For this indeed speaks the Catholic faith.

It is proved by reason, which Augustine himself urges in the places cited and in many others . If man were not free with liberty of arbitrium and indifference, vain would be counsels, exhortations, precepts, prohibitions, rewards and punishments. For either man would be necessarily determined to do the things commanded or counseled, and thus in vain would be commanded or counseled what he could not fail to do; or he would be necessarily determined not to do them, and thus in vain would he be prohibited from that from which he could not abstain. Therefore.

It is confirmed. Man in this state of fallen nature sometimes elicits meritorious and demeritorious acts . But for this is required liberty from necessity , as I shall say in the following article. Therefore.

It is proved by reason a priori . Man by sin did not cease to be of intellectual nature. But intellectual nature free will follows inseparably, as is plain from what was said of the root of liberty. Therefore.

It is proved from experience, whereby it appears that man freely chooses one thing and rejects another .

Obj. from Augustine: The holy Doctor 1° in Enchir., c. 30, says: « By ill using free will, man lost both himself and it. » 2° In the imperfect Work against Julian he is wholly bent upon impugning the liberty of indifference, as the basis of the whole Pelagian heresy. 3° Ibid., lib. I, c. 105, acknowledges from original sin a necessity of sinning: « Thou errest greatly, he says, who thinkest that there is no necessity whatever of sinning. » 4° In cap. v ad Galat., that famous saying: « That which more delights us, according to it we must needs work. »

I answer, to the first: free will is said by Augustine to have been lost by the sin of Adam, not as though it were extinguished as to substance, but because it was made worse and weakened as to good; in about that sense in which a father is said to lose a son whom excessive indulgence suffers to become scandalous. Moreover this is plainer not from the Pelagian sense, but from the very words objected. For he says that man by sin lost free will, just as he lost himself. But he lost himself not as to substance, as though he had ceased to be man, but as to perfection of justice and facility of virtue, insofar as he lies subject to ignorance, concupiscence and disease. Thus Augustine himself explains himself in express terms lib. I ad Bonifac., against two Epistles of Pelagius, c. 2, n. 5: « Who of us, he says, would say that by the sin of the first man free will perished from the human race? Liberty indeed perished through sin, but that which was in paradise, of possessing full justice together with

—

immortality; wherefore human nature needs divine grace. »

To the second. St. Augustine impugns the liberty of indifference, not in the sense of Catholics, but in the sense of Pelagians, against whom he is writing. The Pelagians contended that the liberty of man was in no wise wounded by original sin, whose existence they denied, nor inclined more to sin than to good, but constituted in perfect equilibrium, moving itself with equal moment toward virtues and vices, as in nature integral. This Pelagian indifference Augustine impugns, but not that which the Catholic faith establishes, whereby, although attenuated in force and inclined to evil, man so remains lord of his own acts that he can act or not act, act this or that — aided, namely, by grace, where the question is of salutary work; but grace, urgent necessity pressing, fails him not according to its exigency, as I said in the treatise on God.

To the third . St. Augustine speaks of a moral necessity of sinning, taken for great difficulty of abstaining from sin, because of the vice of nature corrupted by original sin, whence follows a certain vague and indeterminate necessity of sometimes sinning. Moreover Augustine sometimes speaks of sins taken materially, such as the undeliberate motions of concupiscence and involuntary ignorance, which are called sins materially and improperly, inasmuch as they are effects of sin and move to sin, and from which man cannot be without in this life.

To the fourth. Augustine speaks either of delight deliberate or undeliberate. If of the undeliberate, a moral necessity must be understood, taken for great difficulty of acting otherwise. For Augustine himself teaches that resistance can be made to greater delight: « Man, he says, lib. LXXXIII quaest., q. 70, even with pain can restrain the great delight of hunting . » If he speak of deliberate delight, as it is commonly understood, necessity must indeed be understood

—

simply so called, but hypothetical, and consequent upon the will. For that which delights us the more deliberately is that which we deliberately love and choose before another. But we must needs embrace and follow in external work what we deliberately choose before another, just as it is necessary that I speak while I am speaking. But this necessity, as is plain, follows the very free determination of the will, and thus injures not its liberty. Of which again, when treating of grace.

Articulus III: Utrum ad merendum vel demerendum, in hoc statu naturae lapsae, requiratur libertas a necessitate, seu libertas indifferentiae?

Dissertatio III: De actibus humanis speciatim sumptis

Articulus I: Utrum voluntas possit velle malum sub ratione mali?

Articulus II: De motivo voluntatis quoad specificationem

Articulus III: De motivo voluntatis quoad exercitium

Articulus IV: De modo quo movetur voluntas : an libere, an necessario?

Articulus V: De actibus elicitis a voluntate

Articulus VI: De actibus imperatis.** D. Thomas, q. 17

Dissertatio IV: De actibus humanis in esse moris

Articulus I: In quo consistat moralitas in communi actuum humanorum ?

Articulus II: De principiis moralitatis

Articulus III: De concursu multiplicis moralitatis simul in eodem actu

Articulus IV: Utrum dentur actus indifferentes?

Articulus V: Utrum et quomodo voluntas humana, ut sit bona, debeat conformari voluntati divinae?

Articulus VI: Utrum actus exterior addat bonitatem vel malitiam actui interiori?

Articulus VII: Utrum eventus sequens addat ad bonitatem vel malitiam actus exterioris?

Dissertatio V: De conscientia

Articulus I: Quid et quotuplex sit conscientia?

Articulus II: An et quomodo teneamur conformari conscientiae erranti?

Articulus III: Cujus speciei et gravitatis sit peccatum agere contra conscientiam?

Articulus IV: Quomodo se gerere debeat confessarius cum poenitente quem deprehendit laborare conscientia erronea?

Articulus V: De conscientia scrupulosa, per varias quaestiunculas

Articulus VI: Utrum liceat agere cum conscientia dubia, probabili, aut probabiliori?

Dissertatio VI: De opinionum probabilitate et delectu

Articulus I: Utrum sit licitum sequi opinionem minus probabilem et minus tutam, in concursu probabilioris et tutioris?

Articulus II: Utrum in conflictu duarum opinionum aeque probabilium, de honestate objectiva actus, liceat sequi minus tutam faventem libertati, relicta tutiori favente legi ?

Articulus III: Utrum liceat sequi opinionem probabiliorem minus tutam in concursu minus probabilis tutioris, ubi agitur de sola honestate objectiva actus?

Articulus IV: Varia quaestiunculae circa praesentem materiam breviter resolvuntur

Dissertatio VII: De probabilismo moderato

Articulus I: De natura probabilitatis

Articulus II: Quaenam systemata prodierint circa probabilitatem in practicis?

Articulus III: An liceat sequi opinionem vere et solide probabilem faventem libertati, relicta tutiore aeque probabili, vel etiam probabiliori, ubi de sola liceitate actionis agitur?

Articulus IV: De usu probabilitatis et de regulis specialibus quibus conscientia in dubiis practice formatur

Articulus V: Utrum liceat sequi opinionem probabilem, aut etiam probabiliorem, relicta tutiore, cum adest obligatio certa finem determinatum obtinendi?

Articulus VI: De probabilismo compensativo

Tractatus II: De passionibus et virtutibus

Dissertatio I: De passionibus

Articulus I: De passionibus in particulari

Dissertatio II: De virtutibus

Articulus I: Quid sit virtus, et quotuplicis generis?

Articulus II: De subjecto virtutum

Articulus III: De causa virtutum

Articulus IV: De proprietatibus virtutum

Tractatus III: De peccatis

Dissertatio I: De natura peccati

Articulus I: Quid sit peccatum?

Articulus II: Utrum formale constitutivum peccati commissionis consistat in positivo, an in privativo?

Articulus III: De peccato omissionis

Dissertatio II: De distinctione specifica et numerica peccatorum

Articulus I: Varia peccati divisiones

Articulus II: Unde petatur distinctio specifica peccatorum?

Articulus III: Utrum peccata commissionis et omissionis specie distinguantur?

Articulus IV: Unde petatur distinctio numerica peccatorum?

Dissertatio III: De comparatione peccatorum ad invicem

Articulus I: Utrum omnia peccata sint inter se connexa et paria ?

Articulus II: Unde sumatur inaequalitas peccatorum ?

Dissertatio IV: De subjecto peccati

Articulus I: Quodnam sit peccati subjectum ?

Articulus II: Utrum peccatum saltem veniale possit esse in et a solo appetitu sensitivo, absque omni actuali influxu voluntatis; omnesque motus sensualitatis sint peccata?

Dissertatio V: De causis peccatorum

Articulus I: An et quae ignorantia sit causa peccati, eaque ipsa sit peccatum?

Articulus II: Utrum possit dari ignorantia invincibilis juris divini positivi?

Articulus III: Utrum dari possit ignorantia invincibilis juris naturae?

Articulus IV: Utrum ignorantia invincibilis juris naturae excuset a peccato?

Articulus V: De inadvertentia ad peccatum

Articulus VI: Utrum ignorantia excuset a poenis per leges positivas statutis?

Articulus VII: Utrum Deus sit causa peccati?

Dissertatio VI: De peccato originali

Articulus I: Utrum sit peccatum originale ab Adamo ad posteros transmissum?

Articulus II: Variae quaestiones circa traductionem peccati originalis breviter resolvuntur

Articulus III: Utrum beatissima Virgo Maria peccatum originale in sua Conceptione contraxerit ?

Articulus IV: Utrum S. Thomas negaverit beatam Virginem Deiparam fuisse a peccato originali immunem?

Articulus V: In quo sita sit essentia peccati originalis ?

Dissertatio VII: De effectibus peccati

Articulus I: Utrum ex peccato actuali remaneat in anima macula seu peccatum habituale, et quid sit ?

Articulus II: De reatu poenae

Articulus III: Qualis poenae reatum inducit peccatum?

Articulus IV: DE POENA DEBITA PECCATO ORIGINALI

Dissertatio VIII: De peccato mortali et veniali

Articulus I: Utrum detur peccatum veniale ex natura sua distinctum a mortali ?

Articulus II: In quo et quomodo peccatum mortale et veniale inter se differunt ?

Articulus III: Utrum veniale disponat ad mortale, possitque fieri mortale, et e contra mortale fieri veniale ?

Articulus IV: Quis sit finis ultimus tam peccantis mortaliter quam venialiter?

Articulus V: Utrum peccatum mortale in ratione offensae sit gravitatis simpliciter infinitae?

Articulus VI: Utrum homo in primo instanti morali usus rationis teneatur se convertere ad Deum, possitque esse peccatum veniale cum solo originali?

Tractatus IV: De legibus

Dissertatio I: De lege in communi

Articulus I: Quid sit lex?

Articulus II: Utrum promulgatio sit essentia legis?

Articulus III: Quinam possunt ferre leges?

Dissertatio II: De lege aeterna et naturali

Articulus I: De lege aeterna

Articulus II: De lege naturali

Articulus III: Utrum lex naturalis pati possit dispensationem ?

Dissertatio III: De lege humana

Articulus I: De quidditate, necessitate, qualitatibus et divisionibus legis humanae

Articulus II: Qualis legis humanae promulgatio requiratur ut obliget?

Articulus III: Utrum lex pendeat ab acceptatione populi?

Dissertatio IV: De potestate legis humanae

Articulus I: Utrum lex humana possit praecipere aut prohibere actus internos?

Articulus II: Quomodo debeat poni opus praeceptum, ut legi satisfat?

Articulus III: Utrum leges humanae obligent in conscientia?

Articulus IV: De lege poenali

Articulus V: Quandonam leges humanae obligant sub peccato mortali?

Articulus VI: Quaedam aliae quaestiunculae circa obligationem legum humanarum breviter resolvuntur

Articulus VII: Quinam subjiciantur legibus humanis?

Dissertatio V: De mutatione legum

Articulus I: De mutatione legum per abrogationem et cessationem finis

Articulus II: De consuetudine

Articulus III: De dispensatione

Articulus IV: De interpretatione legum

Articulus V: (APPENDIX) — De privilegiis

Tractatus V: De gratia

Dissertatio I: Praeambula de variis erroribus circa gratiam

Dissertatio II: Praeambula de variis naturae humanae statibus

Articulus I: Explicantur quinque status naturae humanae

§ I: Status naturae purae

§ II: Status naturae integrae

§ III: Status justitiae originalis, naturae lapsae, et naturae reparatae

Articulus II: Utrum status naturae purae fuerit possibilis ?

Articulus III: Utrum homo in statu naturae lapsae nondum reparatae minores vires habeat ad bonum morale, quam habuisset in statu naturae purae?

Articulus IV: Utrum tam Adamo quam angelis fuerit necessaria gratia per se efficax ad perseverandum?

Dissertatio III: De necessitate gratiae

Articulus I: Quid intelligatur nomine gratiae?

Articulus II: Utrum homo sine gratia possit aliquod verum cognoscere?

Articulus III: Utrum homo lapsus possit facere vel velle aliquod bonum absque gratia?

Articulus IV: De necessitate gratiae ad amorem Dei naturalem super omnia tam affectivum quam effectivum, et ad vitanda peccata

Articulus V: Utrum homo possit se praeparare ad gratiam sine gratia?

Articulus VI: Utrum homini justificato necessaria sit gratia actualis ad singulos pietatis actus?

Articulus VII: Utrum homo in gratia constitutus indigeat speciali auxilio gratiae ad finaliter perseverandum?

Dissertatio IV: De essentia et divisione gratiae

Articulus I: De essentia gratiae

Articulus II: Variae divisiones gratiae

Articulus III: De gratia gratis data speciatim

Articulus IV: Utrum detur in hoc statu naturae lapsae gratia sufficiens?

Articulus V: Quo sensu admittenda sit gratia sufficiens ?

Articulus VI: Quid et quotuplex sit auxilium gratiae sufficientis ?

Articulus VII: DE GRATIA EFFICACI

Articulus VIII: Expenduntur varii modi explicandi efficaciam et causalitatem gratiae per se efficacis

Articulus IX: De causa gratiae

Dissertatio V: De justificatione peccatoris

Articulus I: Utrum in justificatione impii peccata vere deleantur et auferantur, et non solum tegantur ?

Articulus II: Utrum ad remissionem peccati, qua est justificatio impii, requiratur gratiae infusio ?

Articulus III: De actibus ad justificationem peccatoris adulti requisitis

Articulus IV

Articulus V: Quaedam questiunculae ad complementum questionis D. Thomae breviter resolvuntur

Dissertatio VI: De merito justi

Articulus I: Quid et quotuplex sit meritum ? quas conditiones requirat ?

Articulus II: Utrum homo possit aliquid mereri a Deo ?

Articulus III: Utrum opera justorum quae fiunt ex gratia, sint meritoria de condigno vitae aeternae ?

Articulus IV: De his quae cadunt sub merito

↑ Top of work