Summa summae S. Thomae, Tomus II

Charles René Billuart

Summa summae S. Thomae, Tomus II

Charles René Billuart (1685–1757)

Summa summae S. Thomae sive compendium theologiae. Tomus II.

First published 1884

Charles-René Billuart, O.P.'s Summa summae S. Thomae sive compendium theologiae, Tomus II, treats human acts, passions and virtues, sin, law, and grace in the Thomistic manual tradition. Schola presents the complete Latin Tome II from the Paris Vives edition of 1884.


Tractatus I: De actibus humanis

Dissertatio I: De voluntario et involuntario

Articulus I: Quid et quotuplex sit voluntarium?

Articulus II: Utrum omissio et effectus ex ea secutus sint voluntaria sine praecepto ponendi actum qui omittitur?

Note 1°. The question is not of omission directly voluntary, namely when the one omitting in act wills positively to omit; for all confess that then, for the omission to be voluntary, no precept or obligation of positing the act omitted is required, because then the will is terminated directly and positively to it. But the question is of omission indirectly voluntary, namely when someone, being advertent, posits some act incompossible with the act omitted; e.g., someone, while the practical judgment dictates that Mass is presently to be celebrated and can be heard, chooses to remain at home, or to play, or to study, yet without saying: « I will to omit Mass. »

Note 2° that distinction must be made between culpable and voluntary omission; for it is certain that omission is not culpable without a precept of positing the act omitted.

I say 1°: For omission to be voluntary, there is not required a precept or obligation of positing the act omitted.

It is proved 1° by the fundamental reason. The voluntary is from an intrinsic principle with knowledge of the end. But, the precept of positing the act omitted being set aside, its omission is from an intrinsic principle with knowledge of the end. Therefore. — Proof of the minor: 1° We suppose the intellect to advert to what is omitted, otherwise it would be mere forgetfulness or negative omission. 2° This omission hangs upon the will, whether it be posited or not posited. 3° The will elicits advertently some act incompossible with the omitted act, whereby liberty is exercised in act, and from which the omission follows. Therefore, the precept being set aside, omission is from an intrinsic principle with knowledge of the end, and the omission is indirectly voluntary and thus elicited. What the adversaries oppose against this fundamental reason we shall say in the solution of the objections.

It is confirmed. He who omits freely omits voluntarily. But he who, intent upon study, omits Mass on a feria omits no less freely than on a feast day. Therefore.

It is proved 2° a posteriori. Many are the indirect voluntary omissions of acts not precepted; thus, e.g., he who, given to study or prayer, omits warming himself, or recreation, or some other convenience licit indeed but not precepted — not by direct volition of those omissions, but out of voluntary choice of study or prayer at that time, or on that occasion when he could licitly enjoy these conveniences; these, I say, are indirectly voluntary omissions, as no one, I think, will deny, since they are meritorious. Therefore it is plain that an indirect voluntary omission can exist without precept.

I say 2°: The effect consequent upon or concomitant with the omission is not voluntary without obligation of impeding it, unless perchance the omission be ordered as a means toward this effect.

It is proved 1° a priori. The effect following or accompanying the omission, the obligation of impeding it being set aside, proceeds neither physically nor morally from the will: not physically, because the will precisely omitting has no physical influx upon the existence of this effect, nor can omission, since it is a non-being, cause it physically; not morally, because there is no reason why an effect upon which the will has in no wise physical influx should be referred back to it as cause, unless because it could and ought to have impeded it. But by the very fact that it can and ought to impede such an effect, the effect begins to belong to it, and there is due to it the care of impeding it; whence omission of impeding is reckoned as volition of the effect, because no one is presumed unwilling to fulfill his debt, unless he wills the opposite the more. Therefore, the obligation of impeding the effect consequent upon the omission being set aside, that effect is not voluntary.

It is confirmed from the difference which exists between the omission itself and the effect following or accompanying it respectively with respect to the will. Omission per se immediately, no other cause intervening, depends upon the will; for the will can equally immediately nill as will. Whence, that the nolition, or omission of willing, be indirectly voluntary, it needs no other cause than only advertence and the suspension of influx after the vital manner, which is furnished by eliciting another act incompossible with the act omitted; for then the omission proceeds indirectly from an intrinsic principle with knowledge of the end. But the effect following, or accompanying, the omission is not per se immediately from the will, but mediately, through another cause intervening: thus, e.g., while I omit to part two quarrelers, the killing ensuing thence is caused neither by my will nor by my omission, but by the sword of the slayer; likewise, when a sailor omits to steer the ship, neither his will nor his omission submerges the ship, but the tempest. That therefore such an effect be referred back to the will as to its cause, and be called interpretatively voluntary, something must be assigned whereby it comes about that it belongs in some way to the will and has some connection with it; and nothing else can be assigned except a precept of impeding that effect, as I said in the first proof.

It is proved 2° a posteriori. There are effects following or accompanying voluntary omission which are in no wise voluntary through defect of the obligation of impeding them: thus God voluntarily omits to impede the sins of men, and yet sins are not voluntary in him, because he is not bound to impede them.

I said in the conclusion, « Unless perchance the omission be ordered as a means toward this effect »; because then it is manifest that such an effect would be directly intended and willed, consequently positively and directly voluntary: as if someone, to that end that he suffer cold for mortification's sake, omit to approach the fire; cold is positively voluntary in him, because per se intended and willed.

Obj. 1° against the first conclusion: St. Thomas, here a. 3, c., says: « Since therefore the will, by willing and acting, can impede this, that it will not and act not, and sometimes ought, therefore not to will and not to act is imputed to it as existing from it. » Therefore, according to St. Thomas, omission without precept is not voluntary.

I answer. St. Thomas speaks of omission insofar as it is at once culpable and voluntary, as is plain from this word « imputed ».

Obj. 2°: An omission, e.g., of Mass, is not voluntary unless it have the character of privation, because negative omission was already in the will before one willed or nilled, and not while the time of Mass was present. But, the precept being set aside, omission of Mass has not the character of privation, but of mere negation. Therefore. — Proof of the minor: Privation is the lack of a form due to the subject. But, the precept being set aside, hearing Mass is not due. Therefore. And this is the principal foundation of Gonet.

I answer, with Contenson: I deny the minor; to prove it, distinguish the minor. The precept being set aside, hearing Mass is not due legally and morally, that is, by way of obligation — grant the minor; it is not due physically and naturally, that is, by way of disposition and exigency — I deny the minor. A twofold debt therefore must be distinguished, one moral and of obligation, by force of a law that binds; the other natural, by force of a disposition that demands. And to this twofold debt corresponds a twofold privation: one is the lack of the act due by force of precept; the other, the lack of the act due by force of the disposition toward it. Although therefore the work, e.g., the hearing of Mass on a feria, is not due by force of precept, nevertheless, advertence being posited and the dictamen proposing in practice that Mass be celebrated here and now, Mass is due by a natural debt, that is, of exigency and disposition; for it cannot be denied that the thought and dictamen concerning some act are a disposition toward it, since the beginning of every work is the thought of it. When therefore man rejects this dictamen, and thereby prudently and knowingly turns himself to an act incompossible with hearing Mass, he stands not only negatively but privatively toward it, and voluntarily omits it: just as, e.g., while matter is disposed to some form, that form is due to it; and if, notwithstanding this disposition, another be introduced, it is said to be deprived of it.

Articulus III: Utrum violentia causet involuntarium?

Articulus IV: Utrum metus causet involuntarium?

Articulus V: Utrum concupiscentia causet involuntarium?

Articulus VI: Utrum ignorantia causet involuntarium?

Dissertatio II: De voluntario libero, sive de libertate creata

Articulus I: Praenotanda

Articulus II: Utrum in homine lapso sit libertas arbitrii seu indifferentiae?

Articulus III: Utrum ad merendum vel demerendum, in hoc statu naturae lapsae, requiratur libertas a necessitate, seu libertas indifferentiae?

Dissertatio III: De actibus humanis speciatim sumptis

Articulus I: Utrum voluntas possit velle malum sub ratione mali?

Articulus II: De motivo voluntatis quoad specificationem

Articulus III: De motivo voluntatis quoad exercitium

Articulus IV: De modo quo movetur voluntas : an libere, an necessario?

Articulus V: De actibus elicitis a voluntate

Articulus VI: De actibus imperatis.** D. Thomas, q. 17

Dissertatio IV: De actibus humanis in esse moris

Articulus I: In quo consistat moralitas in communi actuum humanorum ?

Articulus II: De principiis moralitatis

Articulus III: De concursu multiplicis moralitatis simul in eodem actu

Articulus IV: Utrum dentur actus indifferentes?

Articulus V: Utrum et quomodo voluntas humana, ut sit bona, debeat conformari voluntati divinae?

Articulus VI: Utrum actus exterior addat bonitatem vel malitiam actui interiori?

Articulus VII: Utrum eventus sequens addat ad bonitatem vel malitiam actus exterioris?

Dissertatio V: De conscientia

Articulus I: Quid et quotuplex sit conscientia?

Articulus II: An et quomodo teneamur conformari conscientiae erranti?

Articulus III: Cujus speciei et gravitatis sit peccatum agere contra conscientiam?

Articulus IV: Quomodo se gerere debeat confessarius cum poenitente quem deprehendit laborare conscientia erronea?

Articulus V: De conscientia scrupulosa, per varias quaestiunculas

Articulus VI: Utrum liceat agere cum conscientia dubia, probabili, aut probabiliori?

Dissertatio VI: De opinionum probabilitate et delectu

Articulus I: Utrum sit licitum sequi opinionem minus probabilem et minus tutam, in concursu probabilioris et tutioris?

Articulus II: Utrum in conflictu duarum opinionum aeque probabilium, de honestate objectiva actus, liceat sequi minus tutam faventem libertati, relicta tutiori favente legi ?

Articulus III: Utrum liceat sequi opinionem probabiliorem minus tutam in concursu minus probabilis tutioris, ubi agitur de sola honestate objectiva actus?

Articulus IV: Varia quaestiunculae circa praesentem materiam breviter resolvuntur

Dissertatio VII: De probabilismo moderato

Articulus I: De natura probabilitatis

Articulus II: Quaenam systemata prodierint circa probabilitatem in practicis?

Articulus III: An liceat sequi opinionem vere et solide probabilem faventem libertati, relicta tutiore aeque probabili, vel etiam probabiliori, ubi de sola liceitate actionis agitur?

Articulus IV: De usu probabilitatis et de regulis specialibus quibus conscientia in dubiis practice formatur

Articulus V: Utrum liceat sequi opinionem probabilem, aut etiam probabiliorem, relicta tutiore, cum adest obligatio certa finem determinatum obtinendi?

Articulus VI: De probabilismo compensativo

Tractatus II: De passionibus et virtutibus

Dissertatio I: De passionibus

Articulus I: De passionibus in particulari

Dissertatio II: De virtutibus

Articulus I: Quid sit virtus, et quotuplicis generis?

Articulus II: De subjecto virtutum

Articulus III: De causa virtutum

Articulus IV: De proprietatibus virtutum

Tractatus III: De peccatis

Dissertatio I: De natura peccati

Articulus I: Quid sit peccatum?

Articulus II: Utrum formale constitutivum peccati commissionis consistat in positivo, an in privativo?

Articulus III: De peccato omissionis

Dissertatio II: De distinctione specifica et numerica peccatorum

Articulus I: Varia peccati divisiones

Articulus II: Unde petatur distinctio specifica peccatorum?

Articulus III: Utrum peccata commissionis et omissionis specie distinguantur?

Articulus IV: Unde petatur distinctio numerica peccatorum?

Dissertatio III: De comparatione peccatorum ad invicem

Articulus I: Utrum omnia peccata sint inter se connexa et paria ?

Articulus II: Unde sumatur inaequalitas peccatorum ?

Dissertatio IV: De subjecto peccati

Articulus I: Quodnam sit peccati subjectum ?

Articulus II: Utrum peccatum saltem veniale possit esse in et a solo appetitu sensitivo, absque omni actuali influxu voluntatis; omnesque motus sensualitatis sint peccata?

Dissertatio V: De causis peccatorum

Articulus I: An et quae ignorantia sit causa peccati, eaque ipsa sit peccatum?

Articulus II: Utrum possit dari ignorantia invincibilis juris divini positivi?

Articulus III: Utrum dari possit ignorantia invincibilis juris naturae?

Articulus IV: Utrum ignorantia invincibilis juris naturae excuset a peccato?

Articulus V: De inadvertentia ad peccatum

Articulus VI: Utrum ignorantia excuset a poenis per leges positivas statutis?

Articulus VII: Utrum Deus sit causa peccati?

Dissertatio VI: De peccato originali

Articulus I: Utrum sit peccatum originale ab Adamo ad posteros transmissum?

Articulus II: Variae quaestiones circa traductionem peccati originalis breviter resolvuntur

Articulus III: Utrum beatissima Virgo Maria peccatum originale in sua Conceptione contraxerit ?

Articulus IV: Utrum S. Thomas negaverit beatam Virginem Deiparam fuisse a peccato originali immunem?

Articulus V: In quo sita sit essentia peccati originalis ?

Dissertatio VII: De effectibus peccati

Articulus I: Utrum ex peccato actuali remaneat in anima macula seu peccatum habituale, et quid sit ?

Articulus II: De reatu poenae

Articulus III: Qualis poenae reatum inducit peccatum?

Articulus IV: DE POENA DEBITA PECCATO ORIGINALI

Dissertatio VIII: De peccato mortali et veniali

Articulus I: Utrum detur peccatum veniale ex natura sua distinctum a mortali ?

Articulus II: In quo et quomodo peccatum mortale et veniale inter se differunt ?

Articulus III: Utrum veniale disponat ad mortale, possitque fieri mortale, et e contra mortale fieri veniale ?

Articulus IV: Quis sit finis ultimus tam peccantis mortaliter quam venialiter?

Articulus V: Utrum peccatum mortale in ratione offensae sit gravitatis simpliciter infinitae?

Articulus VI: Utrum homo in primo instanti morali usus rationis teneatur se convertere ad Deum, possitque esse peccatum veniale cum solo originali?

Tractatus IV: De legibus

Dissertatio I: De lege in communi

Articulus I: Quid sit lex?

Articulus II: Utrum promulgatio sit essentia legis?

Articulus III: Quinam possunt ferre leges?

Dissertatio II: De lege aeterna et naturali

Articulus I: De lege aeterna

Articulus II: De lege naturali

Articulus III: Utrum lex naturalis pati possit dispensationem ?

Dissertatio III: De lege humana

Articulus I: De quidditate, necessitate, qualitatibus et divisionibus legis humanae

Articulus II: Qualis legis humanae promulgatio requiratur ut obliget?

Articulus III: Utrum lex pendeat ab acceptatione populi?

Dissertatio IV: De potestate legis humanae

Articulus I: Utrum lex humana possit praecipere aut prohibere actus internos?

Articulus II: Quomodo debeat poni opus praeceptum, ut legi satisfat?

Articulus III: Utrum leges humanae obligent in conscientia?

Articulus IV: De lege poenali

Articulus V: Quandonam leges humanae obligant sub peccato mortali?

Articulus VI: Quaedam aliae quaestiunculae circa obligationem legum humanarum breviter resolvuntur

Articulus VII: Quinam subjiciantur legibus humanis?

Dissertatio V: De mutatione legum

Articulus I: De mutatione legum per abrogationem et cessationem finis

Articulus II: De consuetudine

Articulus III: De dispensatione

Articulus IV: De interpretatione legum

Articulus V: (APPENDIX) — De privilegiis

Tractatus V: De gratia

Dissertatio I: Praeambula de variis erroribus circa gratiam

Dissertatio II: Praeambula de variis naturae humanae statibus

Articulus I: Explicantur quinque status naturae humanae

§ I: Status naturae purae

§ II: Status naturae integrae

§ III: Status justitiae originalis, naturae lapsae, et naturae reparatae

Articulus II: Utrum status naturae purae fuerit possibilis ?

Articulus III: Utrum homo in statu naturae lapsae nondum reparatae minores vires habeat ad bonum morale, quam habuisset in statu naturae purae?

Articulus IV: Utrum tam Adamo quam angelis fuerit necessaria gratia per se efficax ad perseverandum?

Dissertatio III: De necessitate gratiae

Articulus I: Quid intelligatur nomine gratiae?

Articulus II: Utrum homo sine gratia possit aliquod verum cognoscere?

Articulus III: Utrum homo lapsus possit facere vel velle aliquod bonum absque gratia?

Articulus IV: De necessitate gratiae ad amorem Dei naturalem super omnia tam affectivum quam effectivum, et ad vitanda peccata

Articulus V: Utrum homo possit se praeparare ad gratiam sine gratia?

Articulus VI: Utrum homini justificato necessaria sit gratia actualis ad singulos pietatis actus?

Articulus VII: Utrum homo in gratia constitutus indigeat speciali auxilio gratiae ad finaliter perseverandum?

Dissertatio IV: De essentia et divisione gratiae

Articulus I: De essentia gratiae

Articulus II: Variae divisiones gratiae

Articulus III: De gratia gratis data speciatim

Articulus IV: Utrum detur in hoc statu naturae lapsae gratia sufficiens?

Articulus V: Quo sensu admittenda sit gratia sufficiens ?

Articulus VI: Quid et quotuplex sit auxilium gratiae sufficientis ?

Articulus VII: DE GRATIA EFFICACI

Articulus VIII: Expenduntur varii modi explicandi efficaciam et causalitatem gratiae per se efficacis

Articulus IX: De causa gratiae

Dissertatio V: De justificatione peccatoris

Articulus I: Utrum in justificatione impii peccata vere deleantur et auferantur, et non solum tegantur ?

Articulus II: Utrum ad remissionem peccati, qua est justificatio impii, requiratur gratiae infusio ?

Articulus III: De actibus ad justificationem peccatoris adulti requisitis

Articulus IV

Articulus V: Quaedam questiunculae ad complementum questionis D. Thomae breviter resolvuntur

Dissertatio VI: De merito justi

Articulus I: Quid et quotuplex sit meritum ? quas conditiones requirat ?

Articulus II: Utrum homo possit aliquid mereri a Deo ?

Articulus III: Utrum opera justorum quae fiunt ex gratia, sint meritoria de condigno vitae aeternae ?

Articulus IV: De his quae cadunt sub merito

↑ Top of work