Summa summae S. Thomae sive compendium theologiae

Charles René Billuart

Summa summae S. Thomae sive compendium theologiae

Charles René Billuart (1685–1757)

First published 1754

Charles René Billuart, O.P.'s Summa summae S. Thomae sive compendium theologiae (Liège, 1754) is his six-volume abridgment of the larger Summa S. Thomae hodiernis academiarum moribus accommodata (1746–1751). It condenses Aquinas's order and teaching into a reference manual while retaining the Dominican's characteristic distinctions, scholastic proofs, and historical material. The compendium belongs to the eighteenth-century consolidation of post-Tridentine Thomist education and helped carry Billuart's influential reading of Aquinas into later schools. Schola presents the Latin text with an English translation from its public-domain source.


Proemium I: De natura et dotibus theologiae

Tractatus I: De Deo et Ejus Attributis

Dissertatio I: De Dei existentia

Articulus I: Utrum Deum esse sit per se notum

Articulus II: Utrum sit Deus, et quibus rationibus demonstretur?

Articulus III: De Atheismo

Articulus IV: Utrum possit dari ignorantia invincibilis de existentia Dei?

Articulus V: An existant athei theoretici?

Dissertatio II: De natura seu quidditate Dei et Ejus attributis in communi

Articulus I: Quodnam sit constitutivum divinae naturae?

Articulus II: De attributis divinis in communi

Dissertatio III: De attributis in particulari quae pertinent ad divinum esse

Articulus I: De simplicitate Dei

Articulus II: De perfectione Dei

Articulus III: De bonitate Dei

Tractatus I: De infinitate Dei

Tractatus II: De immensitate Dei

Articulus IV: De immutabilitate Dei

Articulus V: De aeternitate Dei

St. Thomas, q. 10.

[Eternity is defined by Boethius, Consol. phil., III, 2: « The whole, simultaneous, and perfect possession of unending life. » This definition is commonly received.

It is explained. It is called possession, and not duration: not that eternity is not duration, as will be said below, but because duration, by force of the term, implies a certain distinction of parts, which must not be understood in the divine being. Boethius therefore said possession, speaking metaphorically, to designate the immutability and unfailingness of eternity; for that which is possessed is held firmly and quietly.

It is called possession of life, rather than of being: 1° because that which is truly eternal is not only a being, but a living being; 2° because living itself extends in a certain way to operation, whereas being does not; but eternity is the permanence of a thing invariable in being and in operating.

It is called of unending life, to designate that eternity neither has nor can have a beginning and an end.

It is called possession, whole and simultaneous, to signify that eternity lacks division and succession according to before and after, such as is found in time, of whose nature it is to be successive, since it is the measure of motion. But eternity consists in a single now, or everlasting and indivisible instant, which is never past nor future, but always now.

It is called perfect, to exclude the now of time, which, although it is whole and simultaneous, and has no parts, is nevertheless not something perfect in the nature of duration, since it vanishes immediately, nor is anything perfectly possessed in it.

The sense, therefore, of Boethius's definition is that eternity is the whole and simultaneous and unfailing duration of a living being, lacking succession, beginning, and end.

From this you will gather, that eternity differs from aeviternity and time, not precisely because eternity lacks a beginning and an end, and aeviternity has a beginning but not an end, while time has a beginning and an end; for this difference is only accidental. For even if it were supposed that aeviternity had no beginning, and that time would have neither beginning nor end, they would nevertheless still be distinguished from eternity. Their true difference, therefore, lies in this: that aeviternity is the duration of a thing immutable as to substantial being, but mutable accidentally, for instance as regards place or operation, as in the angels; hence, on this score, it is not wholly simultaneous. And time is the duration of a thing variable as to being and operating; for it is the measure of motion according to before and after: hence in no respect is it wholly simultaneous, but flows through parts. But eternity, on the other hand, is the wholly simultaneous duration of a being invariable in being and in operating.

You will ask whether God, and He alone, is eternal.

I answer in the affirmative.

Proof 1°. It is of faith, as defined in the Fourth Lateran Council: « We firmly believe and simply confess that there is only one true God, eternal, immense, etc. »

Proof 2°, from Scripture. Deuter., XXXII, 40: I live forever. Ps. IX, 8: The Lord endures forever. Ps. CI, 28: You are the very same, and your years do not fail. Dan., VI, 26: He is the living and eternal God forever. II Machab., I, 24 and 25: God the creator of all things..., alone excellent, alone just, alone omnipotent and eternal.

Proof 3°, from reason. Eternity follows upon immutability, just as time follows upon motion. But God, and He alone, is essentially immutable. Therefore God, and He alone, is essentially eternal.

Nor is He only eternal, but He is really His own eternity, just as He is His own goodness and His own wisdom; because He is His own being, which belongs to no creature. But eternity is nothing other than the duration of the divine being, or the divine being itself enduring. It is, however, virtually distinct from the divine being, as are the other attributes, because duration and being in creatures pertain to diverse genera. And although duration in creatures is not distinguished entitatively from the thing enduring — for it is the very thing enduring — it is nevertheless distinguished modally; for it is a mode of the thing: so that, although there cannot be duration without the existence of the thing, there can nevertheless be existence without duration properly so called, as if a thing should cease to be as soon as it began to be.

When, therefore, certain words of past, present, or future time are said of God, as in Apoc., I, 8: The Lord God, who is, and who was, and who is to come, these are not to be understood as though God were successively varied through present, past, and future, but because His eternity includes all the differences of times. Similarly, when successive operations of God are designated, the succession must not be taken on the side of the principle, but on the side of the effects.

Augustine illustrates this truth splendidly, Tract. 99 in Ioann., n. 5: « Concerning that which is everlasting, without beginning and without end, whatever word of any time is used — whether of the past, the present, or the future — it is not used falsely. For although that immutable and ineffable nature does not admit was and will be, but only is; for it truly is, because it cannot be changed, and therefore it was fitting for it alone to say: I am who am, and: You shall say to the children of Israel: He who is has sent me to you. Exod., III, 14: nevertheless, on account of the mutability of the times in which our mortality and our mutability are engaged, we say, not falsely, both was, and will be, and is. He was in past ages, He is in the present, He will be in the future. He was, because He was never absent; He will be, because He will never be absent; He is, because He always is. For He does not, as though He now were not, perish with things past; nor, as one who does not remain, does He slip away with things present; nor, as one who had not been, will He arise with things future. Accordingly, although human speech varies according to the passing of the times, concerning Him who through no times could fail, can fail, or will be able to fail, the words of any time whatsoever are truly spoken. »]

Articulus VI: An Deus sit unus?

Dissertatio IV: De visione Dei a nobis

Articulus I: Utrum Deus, ut est in se, possit videri oculo corporeo?

Articulus II: Utrum intellectus creatus supernaturaliter adiutus possit videre Deum ut in se est?

Articulus III: Utrum aliquis in hac vita viderit, possitve videre Deum ut est in se?

Articulus IV: Utrum essentia divina videatur aut videri possit per aliquam similitudinem seu speciem?

Dissertatio V: De scientia Dei

Articulus I: Utrum in Deo sit scientia proprie dicta, eaque sit attributum?

Articulus II: De obiecto et divisione scientiae Dei

Articulus III: An et quae scientia in Deo sit causa rerum?

Articulus IV: In quo medio Deus cognoscat alia a se?

Dissertatio VI: De praescientia futurorum

Articulus I: Quid et quotuplex sit futurum?

Articulus II: Utrum Deus certo et infallibiliter cognoscat omnia futura absoluta, contingentia et libera?

Articulus III: Quomodo futura sint praesentia in aeternitate?

Articulus IV: In quo medio Deus cognoscat futura absoluta, contingentia et libera?

Articulus V: De scientia futurorum conditionatorum

Articulus VI: De scientia media

Dissertatio VII: De voluntate Dei

Articulus I: De voluntate Dei secundum se, et eius obiecto

Articulus II: De libertate Dei

Articulus III: Quotuplex sit voluntas in Deo, et an semper impleatur?

Articulus IV: De voluntate Dei circa salutem omnium

Articulus V: Utrum Christus sit mortuus pro omnibus omnino hominibus?

Articulus VI: Utrum Deus omnibus provideat auxilia sufficientia ad salutem?

Dissertatio VIII: De praedefinitionibus seu decretis divinis circa actus nostros liberos

Articulus I: Unde repetenda sit infallibilis efficacia divinorum decretorum circa actus nostros liberos?

Articulus II: Solvuntur obiectiones

Dissertatio IX: De providentia, praedestinatione et reprobatione

Articulus I: De providentia

Articulus II: De praedestinatione

Articulus III: Utrum praedestinatio sit ex praevisis meritis, an mere gratuita

Articulus IV: Solvuntur obiectiones contra utramque conclusionem

Articulus V: De reprobatione

Articulus VI: De motivo reprobationis

Tractatus II: Tractatus de SS. Trinitatis Mysterio

Dissertatio I: De Veritate Mysterii SS. Trinitatis

Articulus I

Caput I: § I: Asseritur veritatis mysterii SS. Trinitatis

Caput II: § II Objectiones a ratione contra integrum mysterium

Articulus II: Utrum sanctissimae Trinitatis mysterium possit lumine naturali cognosci?

Dissertatio II: De processionibus divinarum personarum

Articulus I: Utrum in divinis sint processiones?

Articulus II: Unde processio Verbi habeat quod sit generatio, et non processio Spiritus Sancti?

Dissertatio III: De relationibus divinis

Articulus I: An sint et quot sint in Deo relationes reales?

Articulus II: Utrum relationes divinae habeant existentias relativas realiter inter se et virtualiter ab existentia essentiae distinctas?

Articulus III: Utrum relationes divinae, praeter perfectionem absolutam essentiae, afferant aliam relativam?

Dissertatio IV: De Personis Divinis

Articulus I: Utrum personae divinae constituantur relationibus?

Articulus II: Utrum in Deo secundum se considerato et personis praeintellecto sit aliqua subsistentia absoluta, et praeter illam sint insuper tres subsistentiae relativae

Articulus III: Utrum Spiritus sanctus procedat a Filio?

Articulus IV: De missione divinarum personarum

Tractatus III: Tractatus de Deo Creatore

Dissertatio I: De processione creaturarum a Deo

Articulus I: Utrum omne ens sit effective a Deo?

Articulus II: Utrum Deus sit causa exemplaris et finalis omnium rerum?

Articulus III: De modo emanationis rerum a Deo, qui dicitur creatio

Articulus IV: Utrum solius Dei sit creare

Articulus V: Utrum plures mundi sint possibiles, et mundus existens sit perfectus?

Articulus VI: Utrum creaturae indigeant ut a Deo conserventur?

Dissertatio II: De angelis

Articulus I: De existentia et quidditate angelorum

Articulus II: De loco et motu locali angelorum

Articulus III: De pertinentibus ad intellectum et voluntatem angelorum

Articulus IV: De gratia et gloria angelorum

Articulus V: De culpa angelorum

Articulus VI: De poena daemonum

Articulus VII: De locutione et illuminatione angelorum

Articulus VIII: De custodia bonorum angelorum et impugnatione malorum

Dissertatio III: De opere sex dierum

Articulus I: Utrum sex dies creationis sint reales?

Articulus II: Utrum cosmogonia Mosaica everti possit?

Dissertatio IV: De homine

Articulus I: Utrum primi parentes nostri immediate a Deo conditi fuerint?

Articulus II: An et qua ratione homo sit factus ad imaginem Dei?

Articulus III: Quomodo anima humana corpori uniatur?

Articulus IV: Utrum anima rationalis creetur, vel traducatur a parentibus?

Articulus V: Utrum anima rationalis creetur cum corpus humanum primo constituitur, id est in ipsa conceptione?

Articulus VI: Utrum primus homo creatus fuerit in statu gratiae sanctificantis?

Articulus VII: Quarum rerum cognitionem habuerit homo?

Articulus VIII: Utrum Adam innocens inordinatis concupiscentiae motibus fuerit obnoxius?

Articulus IX: Utrum corpus Adae vere fuerit de limo terrae?

Articulus X: Utrum homo in statu innocentiae fuerit immortalis?

Articulus XI: Utrum in statu innocentiae fuisset generatio ad multiplicationem hominum?

Articulus XII: Utrum in statu innocentiae homines nati fuissent iusti?

Articulus XIII: Utrum in statu innocentiae homines nati fuissent perfecti in scientia?

Articulus XIV: Quodnam fuerit primum peccatum protoparentum nostrorum?

Articulus XV: Quaenam fuerit gravitas peccati primorum parentum?

Articulus XVI: Quae fuerint poenae peccati primorum parentum?

Articulus XVII: Utrum primi parentes poenitentiam egerint et salutem consecuti fuerint?

Tractatus IV: De ultimo fine

Dissertatio I: De ultimo fine in communi

Articulus I: Quid et quotuplex sit finis?

Articulus II: Utrum homo in omnibus suis actionibus agat propter finem, idque sit proprium creaturae rationali?

Articulus III: Utrum idem homo possit appetere simul duos fines ultimos totales et adaequatos?

Articulus IV: Utrum omnia quae homo vult deliberate velit propter ultimum finem?

Articulus V: An et quomodo homo deliberate agens teneatur omnia et singula sua opera referre in Deum?

Dissertatio II: De beatitudine

Articulus I: In quo consistat beatitudo obiectiva hominis?

Articulus II: In quo consistat essentialiter formalis beatitudo hominis?

Articulus III: Utrum animae iustorum corporibus solutae et plene purgatae statim consequantur suam beatitudinem?

Articulus IV: De proprietatibus beatitudinis

Articulus V: De dotibus beatorum

Articulus VI: De aureolis beatorum

↑ Top of work