Summa Theologiae Moralis, vol. I: De Principiis
Benedictus Henricus Merkelbach (1871–1942)
Summa Theologiae Moralis ad mentem D. Thomae et ad normam iuris novi
First published 1935
Volume I (De principiis) of Benedictus Henricus Merkelbach's Summa theologiae moralis sets out the foundations of Catholic moral theology within a Thomistic framework. It treats human acts, conscience, law, sin, and merit in relation to the canon law of its period. The present edition follows the Paris text published by Desclée de Brouwer in 1935 and includes the Latin text with an English translation. It comprises the first volume of the three-volume Summa.
Prologus
Introductio I: Theologia Moralis Generalis: Introductio
Tractatus I: Tractatus de ultimo actu humanorum fine seu de beatitudine
Introductio
Quaestio I: DE FINE ULTIMO IN COMMUNI
Quaestio II: DE BEATITUDINE OBIECTIVA
Quaestio III: DE BEATITUDINE FORMALI
Quaestio IV: DE QUALITATIBUS BEATITUDINIS
Quaestio V: DE MODO OBTINENDI BEATITUDINEM
Tractatus II: De actibus humanis in se
Introductio
Pars I: De actibus humanis secundum esse materiale et psychologicum
§ I: De conditione actuum humanorum
Caput I: De elemento subiectivo actus humani
Quaestio I: De voluntario
Articulus I: De voluntario in se
Articulus II: De voluntario tum positivo et directo, tum negativo et indirecto
Articulus III: De voluntario in se et in causa
Quaestio II: De impedimentis voluntarii seu de involuntario
Articulus I: De violentia
Articulus II: De metu
Articulus III: De concupiscentia
Articulus IV: De ignorantia
Quaestio III: De libero
Quaestio IV: De impedimentis liberi
Articulus I: De passionibus
Articulus II: De habitu et consuetudine
Articulus III: De impedimentis liberi remotioribus
Caput II: De elemento obiectivo actus humani
Quaestio I: De elemento essentiali seu obiecto
Quaestio II: De elemento accidentali seu de circumstantiis
§ II: De distinctione actuum humanorum
Quaestio I: De actibus elicitis
Quaestio II: De actibus imperatis
Pars II: De actibus humanis secundum esse morale
§ I: De moralitate actus humani in genere
Quaestio I: De essentia et speciebus moralitatis
Quaestio II: De fundamentis moralitatis
Articulus I: De intrinseca differentia boni inter et mali
Articulus II: De norma moralitatis
Articulus III: De fundamento obiectivo moralitatis
Articulus IV: De falsis systematibus circa fundamenta moralitatis
Articulus V: De facultate apprehensiva moralitatis
Quaestio III: De principiis seu fontibus moralitatis
Quaestio IV: De distinctione specifica inter actum bonum et malum
Quaestio V: De distinctione specifica inter varios actus bonos vel malos
Articulus I: De obiecto
Articulus II: De circumstantiis
Articulus III: De fine
§ II: De moralitate actuum humanorum in specie
Quaestio I: De bonitate et malitia actus interioris
Quaestio II: De bonitate et malitia actus exterioris
Quaestio III: De bonitate et malitia effectus externi
Quaestio IV: De bonitate et malitia passionum
Quaestio V: De bonitate et malitia circumstantiarum
Pars III: De actibus humanis secundum esse supernaturale et meritorium
Quaestio I: De merito praesertim supernaturali
Quaestio II: De conditionibus meriti supernaturalis
Tractatus III: De conscientia in generali
Introductio
Quaestio I: De conscientia morali secundum se in esse psychologico
Quaestio II: De conscientia prout est regula actuum moralium
Articulus I: De rectitudine conscientiae
Articulus II: De conscientiae certitudine
Quaestio III: De conscientia christiana prout est regula actuum supernaturalium
Tractatus IV: De legibus in genere
Introductio
§ I: De lege secundum esse psychologicum
Pars I: De lege in genere
Quaestio I: De ipsa lege in se
Articulus I: De essentia legis
Articulus II: De promulgatione legis
Quaestio II: De distinctione legum
Quaestio III: De effectibus legis
Articulus I: De vi directivâ seu obligatione legis
Articulus II: De vi coactivâ seu sanctione legis
Pars II: De lege aeterna quae est fundamentum omnis legis
Quaestio I: De essentia legis aeternae
Quaestio II: De potestate legis aeternae
Quaestio III: De mutabilitate legis aeternae
§ I: De legibus quae regunt actus morales
Pars III: De lege naturali
Quaestio I: De essentia legis naturalis
Quaestio II: De potestate legis naturalis
Articulus I: De vi directivâ seu obligatione legis naturalis
Articulus II: De vi coactivâ seu sanctione legis naturalis
Quaestio III: De mutabilitate legis naturalis
Quaestio IV: De Lege Humana in Se
Articulus I: De Auctore legis civilis
Articulus II: De Qualitate legis humanae
Articulus III: De Efformatione legis humanae
Articulus IV: De Divisione legis humanae
Quaestio V: De Potestate Legis Humanae
Articulus I: De Materia legis humanae
Articulus II: De Obligatione legis humanae
Articulus III: De Subditis legis civilis
Articulus IV: De Impletione et Interpretatione legis humanae
Quaestio VI: De Mutabilitate Legis Humanae
Caput I: De Lege Vetere
Quaestio I: De Lege Vetere Secundum Se
Quaestio II: De Potestate Legis Veteris
Quaestio III: De Mutabilitate Veteris Legis
Caput II: De Lege Nova
Quaestio I: De Essentia Legis Novae
Quaestio II: De Potestate Legis Novae
Quaestio III: De Lege Ecclesiastica Secundum Se
Articulus I: De Auctore legis ecclesiasticae
Articulus II: De Materia et Qualitate legis ecclesiasticae
Articulus III: De Efformatione legis ecclesiasticae
Articulus IV: De Divisione legis ecclesiasticae
Quaestio IV: De Potestate seu Obligatione Legis Ecclesiasticae
Articulus I: De Quantitate seu Gravitate Obligationis
Articulus II: De Qualitate et Extensione Obligationis legis praeceptivae
Articulus III: De Qualitate et Extensione Obligationis legis poenalis
Articulus IV: De Qualitate et Extensione Obligationis legis irritantis
Articulus V: De Subditis legis ecclesiasticae
Articulus VI: De Impletione legis ecclesiasticae
Articulus VII: De Interpretatione legis ecclesiasticae
Quaestio V: De Mutabilitate Legis Ecclesiasticae
Articulus I: De Ignorantia
Articulus II: De Impotentia
Articulus III: De Dispensatione
Articulus IV: De privilegio
Articulus V: De cessatione finis
Articulus VI: De abrogatione et derogatione
Articulus VII: De consuetudine
Tractatus V: De peccatis in genere
Introductio I: De Peccatis in Genere
Quaestio I: De essentia peccati
Articulus I: De notione et conditionibus peccati
Articulus II: De peccato omissionis negative voluntario
Articulus III: De peccato commissionis externo, indirecte aut in causa voluntario
Articulus IV: De elementis constitutivis peccati
Articulus V: De definitione peccati
Quaestio II: De distinctione peccatorum
Articulus I: De distinctione specifica
Articulus II: De distinctione numerica
Quaestio III: De comparatione et gravitate peccatorum
Quaestio IV: De subiecto peccati
Articulus I: De motibus seu peccatis sensualitatis
Articulus II: De consensu in delectationem seu de delectatione morosa
Articulus III: De consensu in actum seu de desiderio et gaudio
Pars I: De causis peccatorum
Quaestio I: De causis peccati interioribus
Articulus I: De ignorantia causa peccati ex parte rationis
Articulus II: De passione causa peccati ex parte appetitus sensitivi
Articulus III: De malitia causa peccati ex parte voluntatis
Quaestio II: De causis peccatorum exterioribus
Articulus I: De deo permittente
Articulus II: De diabolo tentante
Articulus III: De homine cooperante
Quaestio III: De peccato quod est causa alterius peccati
Articulus I: De modo quo unum peccatum alterum causat
Articulus II: De superbia et inani gloria
Articulus III: De avaritia
Articulus IV: De luxuria et gula
Articulus V: De invidia et ira
Articulus VI: De acedia
Pars II: De effectibus peccatorum
Quaestio I: De diminutione boni naturae
Quaestio II: De reatu culpae seu macula peccati
Quaestio III: De reatu poenae
Quaestio IV: De peccato mortali et veniali
Articulus I: De differentia inter peccatum mortale et veniale
Articulus II: De gravitate peccati mortalis
Articulus III: De conditionibus ad peccatum mortale requisitis
Articulus IV: De divisione peccati mortalis et venialis
Articulus V: De conversione peccati mortalis et venialis
Articulus VI: De peccato veniali secundum se
Tractatus VI: De habitibus et virtutibus in genere
Introductio I: De Habitibus et Virtutibus in Genere
Pars I: De habitibus in genere secundum esse psychologicum
Quaestio I: De essentia habitus
Quaestio II: De subiecto habitus
Quaestio III: De causa habituum
Quaestio IV: De distinctione habituum
Pars II: De habitibus secundum esse morale seu de virtutibus acquisitis
Quaestio I: De essentia virtutis
Quaestio II: De subiecto virtutis
Quaestio III: De distinctione virtutum
Articulus I: De virtutibus intellectualibus
Articulus II: De virtutibus moralibus
Articulus III: De virtutibus cardinalibus
Quaestio IV: De proprietatibus virtutum
Articulus I: De medio virtutis
Articulus II: De connexione virtutum
Articulus III: De aequalitate virtutum
Articulus IV: De duratione virtutum
Pars III: De habitibus secundum esse supernaturale seu de virtutibus infusis
Quaestio I: De existentia et essentia infusorum habituum ac virtutum
Quaestio II: De distinctione infusorum habituum et virtutum
Articulus I: De virtutibus theologicis
Articulus II: De virtutibus moralibus
Articulus III: De donis spiritus sancti
Quaestio III: De causa infusorum habituum et virtutum
Quaestio IV: De proprietatibus infusorum habituum et virtutum
Articulus I: De medio virtutum infusarum
Articulus II: De connexione habituum infusorum
Articulus III: De aequalitate habituum infusorum
Articulus IV: De duratione habituum infusorum
Tractatus VII: De fide divina
Introductio
Quaestio I: De Obiecto Formali Fidei
Quaestio II: De Obiecto Materiali Fidei
Articulus I: De obiecto materiali in se
Articulus II: De conditionibus ad obiectum materiale requisitis
Articulus III: De evolutione obiecti materialis
Articulus IV: De ecclesia proponente obiectum fidei
Pars I: De Actu Fidei
Caput I: De Actu Fidei Interiore
Quaestio I: De Essentia Actus Fidei
Quaestio II: De Analysi Actus Fidei
Articulus I: De ipso actu fidei
Articulus II: De ipso credulitatis affectu
S. Th. II-II, q. 2, a. 2 and 9 ; q. 1, a. 1 ; De Verit., q. 14, a. 2, ad 10 and 13 ; a. 3, ad 10 ; a. 7, ad 3 ; III Sent., d. 23, q.
696. Thesis. For the act of faith the command of the will is also required. — The second act required for faith, namely, is the motion of the will ; this is certain because it is explicitly taught by the Vat. Counc., sess. 3, c. 3, calling faith « the obedience of the will », and indeed it follows immediately from what it defined about the freedom of faith (can. 5).
The analysis of this is as follows : the will moves to assent to revealed things and commands it on account of its own proper motive ; but the proper motive of the will is the good ; hence it moves the intellect to believe, e.g. because it is good to believe, because to believe is useful, because it is good to tend to the ultimate end by faith, because it is good not to act irrationally. « That will, says S. Thomas, De Verit., q. 14, a. 2, ad 10, which determines the intellect to believe, is not an act of charity, nor an act of hope, but a certain appetite (or simple volition) of the good promised », e.g. John VI, 69. This act of the will moving the intellect to believe is called by theologians after the Council of Orange II the pious affection of credulity, i.e. a pious inclination to believe.
697. Corollary : What it is to believe God, to believe God, and to believe in God. — From the foregoing we understand, following S. Augustine in John, tr. 29, that S. Thomas teaches (a. 2) that by the act of faith we believe God, God, and in God. For to believe is an act of the intellect commanded by the will. On the part of the intellect, God is the primary material object, and this we signify by saying : I believe God ; He is also the formal object, and this we signify by saying : I believe God, namely, with authority speaking. On the part of the will, however, this commands the act of faith by tending to God as to an end, and this we signify by saying : I believe in God. We do not do this last perfectly except through charity, and so without this faith is called imperfect or unformed.
On the contrary, by divine faith we do not believe the Church, because the Church is not the formal object of this faith, although we may believe her by human faith, or indeed by divine faith insofar as she is proposed by God Himself as the organ of faith.
698. The freedom of faith. — From the part of the motion of the will the act of faith has a property, namely, freedom, as the Council of Orange II (can. 5) and Trent (sess. 6, c. 6) already taught, and the Vatican Council defined (sess. 3, c. 3, can. 5), against the Rationalists and Hermes, who confuse faith with science.
It is a free act 1) not indeed radically, remotely, and accidentally, because we can fail to consider the motives of credibility, — or because the motives of credibility do not make us altogether certain of the revelation, as Lugo falsely teaches (as will be said in the next art., n. 703), which would explain freedom in the preambles but not in the act of faith itself ; — but
-
formally, proximately, and of itself, because, although the fact of revelation and the obligation to believe can be altogether certain and evident, nevertheless the truths to be believed are not in themselves evident for us ; hence the intellect does not necessarily assent to them, but for this the motion of the free will is required, especially
-
because we admit those truths by trusting the divine authority. From which it follows
a) the act of faith is free not only as to exercise, i.e. as to the use (like science), because we can fail to consider the motive or turn attention away from the object of belief, but also as to specification, or as to the assent, because while we consider the object, there remains the possibility of doubting, of not assenting, indeed of denying ; whence S. Thomas, a. 10 : « the act of faith... is subject to the will not only as to use, but also as to assent » ;
b) the act of faith can be meritorious, with charity, however, being present (a. 9 and 10).
The freedom of faith is given in Holy Scripture : a) once the preaching of the Gospel has been put forth, some believe, some do not believe, which is a sign of freedom (Acts XVII, 32-34 ; Rom. X, 16 ; Is. LXV) ; they do not believe because they do not seek the light but love the darkness (John III, 18-21) ;
b) believers are praised, unbelievers are reproved (Rom. IV, 3 ; Mk. XVI, 14 ; Apoc. II, 19 ; Lk. XXIV, 25 ; Acts VII, 39) ;
c) faith falls under a precept and a reward is ascribed to it, whereas infidelity is held as a grave sin worthy of eternal punishment (1 John III, 23 ; John III, 15 ; Rom. IV, 3 ; Mk. XVI, 16) ;
d) whence faith is called voluntary obedience (Rom. I, 5 ; X, 16 ; Acts VI, 7 ; 2 Cor. X, 5-6), by which it is believed from the heart, indeed with the whole heart (Rom. X, 9-10 ; Acts VIII, 37). Hence Augustine, in John tr. 26, n. 2 : « None can believe unless willing » ; and Irenaeus, adv. Haer. IV, 37, 5 : « The Lord preserved the free and self-determined choice of man not only in works but also in faith ; and for this reason, if anyone believes in Him, he has eternal life, but he who does not believe the Son does not have eternal life, but the wrath of God remains upon him ».
Therefore the Church has never used force for the conversion of infidels.