Summa Theologiae Moralis, vol. I: De Principiis
Benedictus Henricus Merkelbach (1871–1942)
Summa Theologiae Moralis ad mentem D. Thomae et ad normam iuris novi
First published 1935
Volume I (De principiis) of Benedictus Henricus Merkelbach's Summa theologiae moralis sets out the foundations of Catholic moral theology within a Thomistic framework. It treats human acts, conscience, law, sin, and merit in relation to the canon law of its period. The present edition follows the Paris text published by Desclée de Brouwer in 1935 and includes the Latin text with an English translation. It comprises the first volume of the three-volume Summa.
Prologus
Introductio I: Theologia Moralis Generalis: Introductio
Tractatus I: Tractatus de ultimo actu humanorum fine seu de beatitudine
Introductio
Quaestio I: DE FINE ULTIMO IN COMMUNI
Quaestio II: DE BEATITUDINE OBIECTIVA
Quaestio III: DE BEATITUDINE FORMALI
Quaestio IV: DE QUALITATIBUS BEATITUDINIS
Quaestio V: DE MODO OBTINENDI BEATITUDINEM
Tractatus II: De actibus humanis in se
Introductio
Pars I: De actibus humanis secundum esse materiale et psychologicum
§ I: De conditione actuum humanorum
Caput I: De elemento subiectivo actus humani
Quaestio I: De voluntario
Articulus I: De voluntario in se
Articulus II: De voluntario tum positivo et directo, tum negativo et indirecto
Articulus III: De voluntario in se et in causa
Quaestio II: De impedimentis voluntarii seu de involuntario
Articulus I: De violentia
Articulus II: De metu
Articulus III: De concupiscentia
Articulus IV: De ignorantia
Quaestio III: De libero
Quaestio IV: De impedimentis liberi
Articulus I: De passionibus
Articulus II: De habitu et consuetudine
Articulus III: De impedimentis liberi remotioribus
Caput II: De elemento obiectivo actus humani
Quaestio I: De elemento essentiali seu obiecto
Quaestio II: De elemento accidentali seu de circumstantiis
§ II: De distinctione actuum humanorum
Quaestio I: De actibus elicitis
Quaestio II: De actibus imperatis
Pars II: De actibus humanis secundum esse morale
§ I: De moralitate actus humani in genere
Quaestio I: De essentia et speciebus moralitatis
Quaestio II: De fundamentis moralitatis
Articulus I: De intrinseca differentia boni inter et mali
Articulus II: De norma moralitatis
Articulus III: De fundamento obiectivo moralitatis
Articulus IV: De falsis systematibus circa fundamenta moralitatis
Articulus V: De facultate apprehensiva moralitatis
Quaestio III: De principiis seu fontibus moralitatis
Quaestio IV: De distinctione specifica inter actum bonum et malum
Quaestio V: De distinctione specifica inter varios actus bonos vel malos
Articulus I: De obiecto
Articulus II: De circumstantiis
Articulus III: De fine
§ II: De moralitate actuum humanorum in specie
Quaestio I: De bonitate et malitia actus interioris
Quaestio II: De bonitate et malitia actus exterioris
Quaestio III: De bonitate et malitia effectus externi
Quaestio IV: De bonitate et malitia passionum
Quaestio V: De bonitate et malitia circumstantiarum
Pars III: De actibus humanis secundum esse supernaturale et meritorium
Quaestio I: De merito praesertim supernaturali
Quaestio II: De conditionibus meriti supernaturalis
Tractatus III: De conscientia in generali
Introductio
Quaestio I: De conscientia morali secundum se in esse psychologico
Quaestio II: De conscientia prout est regula actuum moralium
Articulus I: De rectitudine conscientiae
Articulus II: De conscientiae certitudine
Quaestio III: De conscientia christiana prout est regula actuum supernaturalium
Tractatus IV: De legibus in genere
Introductio
§ I: De lege secundum esse psychologicum
Pars I: De lege in genere
Quaestio I: De ipsa lege in se
Articulus I: De essentia legis
Articulus II: De promulgatione legis
Quaestio II: De distinctione legum
Quaestio III: De effectibus legis
Articulus I: De vi directivâ seu obligatione legis
Articulus II: De vi coactivâ seu sanctione legis
Pars II: De lege aeterna quae est fundamentum omnis legis
Quaestio I: De essentia legis aeternae
Quaestio II: De potestate legis aeternae
Quaestio III: De mutabilitate legis aeternae
§ I: De legibus quae regunt actus morales
Pars III: De lege naturali
Quaestio I: De essentia legis naturalis
Quaestio II: De potestate legis naturalis
Articulus I: De vi directivâ seu obligatione legis naturalis
Articulus II: De vi coactivâ seu sanctione legis naturalis
Quaestio III: De mutabilitate legis naturalis
Quaestio IV: De Lege Humana in Se
Articulus I: De Auctore legis civilis
Articulus II: De Qualitate legis humanae
Articulus III: De Efformatione legis humanae
Articulus IV: De Divisione legis humanae
Quaestio V: De Potestate Legis Humanae
Articulus I: De Materia legis humanae
Articulus II: De Obligatione legis humanae
Articulus III: De Subditis legis civilis
Articulus IV: De Impletione et Interpretatione legis humanae
Quaestio VI: De Mutabilitate Legis Humanae
Caput I: De Lege Vetere
Quaestio I: De Lege Vetere Secundum Se
Quaestio II: De Potestate Legis Veteris
Quaestio III: De Mutabilitate Veteris Legis
Caput II: De Lege Nova
Quaestio I: De Essentia Legis Novae
Quaestio II: De Potestate Legis Novae
Quaestio III: De Lege Ecclesiastica Secundum Se
Articulus I: De Auctore legis ecclesiasticae
Articulus II: De Materia et Qualitate legis ecclesiasticae
Articulus III: De Efformatione legis ecclesiasticae
Articulus IV: De Divisione legis ecclesiasticae
Quaestio IV: De Potestate seu Obligatione Legis Ecclesiasticae
Articulus I: De Quantitate seu Gravitate Obligationis
Articulus II: De Qualitate et Extensione Obligationis legis praeceptivae
Articulus III: De Qualitate et Extensione Obligationis legis poenalis
Articulus IV: De Qualitate et Extensione Obligationis legis irritantis
Articulus V: De Subditis legis ecclesiasticae
Articulus VI: De Impletione legis ecclesiasticae
Articulus VII: De Interpretatione legis ecclesiasticae
Quaestio V: De Mutabilitate Legis Ecclesiasticae
Articulus I: De Ignorantia
Articulus II: De Impotentia
Articulus III: De Dispensatione
Articulus IV: De privilegio
Articulus V: De cessatione finis
Articulus VI: De abrogatione et derogatione
Articulus VII: De consuetudine
Tractatus V: De peccatis in genere
Introductio I: De Peccatis in Genere
Quaestio I: De essentia peccati
Articulus I: De notione et conditionibus peccati
Articulus II: De peccato omissionis negative voluntario
Articulus III: De peccato commissionis externo, indirecte aut in causa voluntario
Articulus IV: De elementis constitutivis peccati
Articulus V: De definitione peccati
Quaestio II: De distinctione peccatorum
Articulus I: De distinctione specifica
Articulus II: De distinctione numerica
Quaestio III: De comparatione et gravitate peccatorum
Quaestio IV: De subiecto peccati
Articulus I: De motibus seu peccatis sensualitatis
Articulus II: De consensu in delectationem seu de delectatione morosa
Articulus III: De consensu in actum seu de desiderio et gaudio
Pars I: De causis peccatorum
Quaestio I: De causis peccati interioribus
Articulus I: De ignorantia causa peccati ex parte rationis
Articulus II: De passione causa peccati ex parte appetitus sensitivi
Articulus III: De malitia causa peccati ex parte voluntatis
Quaestio II: De causis peccatorum exterioribus
Articulus I: De deo permittente
Articulus II: De diabolo tentante
Articulus III: De homine cooperante
Quaestio III: De peccato quod est causa alterius peccati
Articulus I: De modo quo unum peccatum alterum causat
Articulus II: De superbia et inani gloria
Articulus III: De avaritia
Articulus IV: De luxuria et gula
Articulus V: De invidia et ira
Articulus VI: De acedia
Pars II: De effectibus peccatorum
Quaestio I: De diminutione boni naturae
Quaestio II: De reatu culpae seu macula peccati
Quaestio III: De reatu poenae
Quaestio IV: De peccato mortali et veniali
Articulus I: De differentia inter peccatum mortale et veniale
Articulus II: De gravitate peccati mortalis
Articulus III: De conditionibus ad peccatum mortale requisitis
Articulus IV: De divisione peccati mortalis et venialis
Articulus V: De conversione peccati mortalis et venialis
Articulus VI: De peccato veniali secundum se
Tractatus VI: De habitibus et virtutibus in genere
Introductio I: De Habitibus et Virtutibus in Genere
Pars I: De habitibus in genere secundum esse psychologicum
Quaestio I: De essentia habitus
Quaestio II: De subiecto habitus
Quaestio III: De causa habituum
Quaestio IV: De distinctione habituum
Pars II: De habitibus secundum esse morale seu de virtutibus acquisitis
Quaestio I: De essentia virtutis
Quaestio II: De subiecto virtutis
Quaestio III: De distinctione virtutum
Articulus I: De virtutibus intellectualibus
Articulus II: De virtutibus moralibus
S. Th. I-II, q. 58-60; De Virt. q. 1, a. 4, 5, 12.
591. Moral virtue is named from mores i.e. inclination to acting, which properly pertains to the appetite; whence moral virtue is the habit by which the appetite is well disposed to be conformed to reason. In fact it is the habitual conformity to right reason. Since however to choose is the act proper to the human appetite, hence moral virtue is an elective habit according to right reason, and is defined by Aristotle, Eth. VI, c. 6: an elective habit consisting in a mean with respect to us, determined by reason as the wise man will determine1. It is called
1°) elective habit, because choice is the proper act of moral virtue, and because moral habit is the principle of choice;
2°) consisting in a mean with respect to us: this is the object or term of this action. The moral good which is the object of virtue is a mean between excess and defect, which is to be estimated not in itself, but with respect to the one choosing, so that he chooses what is fitting for him according to right reason, neither more nor less;
3°) determined by reason: this is the cause of goodness. For it is reason which determines the mean between excess and defect, that it be good. And because it happens that reason is not always right but also sometimes erroneous, is added: as the wise man, i.e. prudent, will determine; reason namely through prudence will rightly estimate what is good or evil in the acts of the appetite (q. 58, a. 1 and 59, a. 1).
592. Principle I. Moral virtues are necessary. — For both the rational and sensitive appetite does not obey reason entirely at its nod, but can contradict it, because it is properly operative i.e. has its own movements and actions. Whence for operating well it is required that not only the intellect through prudence, but also the appetite be well disposed, to obey reason, through the habits of moral virtues; otherwise it would be moved as if by force and with sadness (q. 58, a. 2).
593. Principle II. Moral virtue is not one in species but multiple, both by reason of the subject or diverse potency in which it is, and by reason of the object (formal principle), which can be related in diverse ways to reason, to which it can participate more or less, and so it says a diverse relation to the directing reason (q. 59, a. 2 and 4; q. 60, a. 1).
For reason directs both the operations of the will by which man is disposed, even externally, toward another, and the passions of the sensitive appetite, both concupiscible and irascible, that they may consent to reason and so man be well disposed internally, in relation to himself. Whence in three ways: and a) by reason of the matter about which principally2, and b) by reason of the subject in which they are (will, concupiscible appetite, irascible appetite), and c) by reason of the formal object (good according to commensuration toward another, or good according to mere commensuration toward the agent whether as delightful, or as arduous) the virtues are specifically distinguished — virtues about operations of the will — virtues about passions of the concupiscible, — and virtues about passions of the irascible (q. 60, a. 2).
594. Principle III. Diverse are the virtues about operations. — All the virtues which are about operations agree in the general notion of what is due to another. But the notion of what is due is not of one notion in all: in one way something is due strictly by pact, in another way not strictly by promise or benefit received; in one way something is due to an equal, in another to a superior, in another to a lesser. Whence according to diverse notions of what is due, there are diverse virtues about operations, e.g. justice, religion, piety, gratitude, truthfulness, etc. (q. 60, a. 3).
595. Principle IV. Diverse also are the virtues about the passions of the concupiscible or irascible, not indeed because the passions are diverse, but when they say a diverse relation to reason.
Hence a) the same virtue is concerned with contrary passions between which it holds the mean, e.g. fortitude between fear and daring (q. 60, a. 4);
b) moreover diverse passions in a certain order to one another and to one [end] can be ordered, and in the same way be repugnant to reason (or agree with it), as happens for the passions of the concupiscible: love, desire, and delight of the same good (and consequently also for hatred, flight, sadness of the opposite evil); whence all these passions pertain not to different virtues but to the same virtue, e.g. temperance (a., 4); c) on the contrary, when passions are ordered to a diverse good of reason, and so say a diverse relation to reason, as happens for the passions of the irascible, which « are not of one order but are ordered to diverse things. For daring and fear are ordered to some great danger; hope and despair to some good that is arduous; anger however to overcoming some contrary which has brought harm. And therefore about these passions there are diverse virtues, namely... fortitude about fears and audacities, magnanimity about hope and despair, meekness about angers » (q. 60, a. 4);
d) a fortiori when they pertain to diverse potencies, because then they are concerned with diverse objects, whence other virtues are concerned with the passions of the concupiscible (good as such), others with the passions of the irascible (good as arduous), e.g. temperance and fortitude, love of honor and magnanimity, liberality and magnificence, temperance and meekness, etc.3 (a. 5).
596. Corollaries. — From what has been said it follows:
1° « That of all human operations the first principle is reason,..., whence just as the appetite (rational or sensitive) is the principle of a human act according to this that it participates reason in some way, so the moral habit has the character of human virtue inasmuch as it is conformed to reason » (q. 58, a. 2).
2° Hence, just as intellectual virtue is rational by essence, so moral virtue is rational by participation, inasmuch as the appetite whether the superior of the will or the inferior of the sensitive life participates reason (q.60, a. 1; q.56, a. 4 and ad 1; a. 6, ad 2; q. 58, a. 2; q. 59, a. 4, ad 2; q. 61, a. 2).
3° Moral virtues can be without the intellectual virtues of wisdom, science, and art; not however without prudence, which is necessary for rightly taking the means to the end and which itself presupposes the intellect of practical principles (q. 58, a. 4).
4° Intellectual virtues can be without moral virtues; not however without these is prudence. For that the work be the work of the virtue of prudence, it must be done for the right end, or for good; the right end the moral virtue procures (a. 5).