Summa Theologiae Moralis, vol. I: De Principiis

Benedictus Henricus Merkelbach

Summa Theologiae Moralis, vol. I: De Principiis

Benedictus Henricus Merkelbach (1871–1942)

Summa Theologiae Moralis ad mentem D. Thomae et ad normam iuris novi

First published 1935

Volume I (De principiis) of Benedictus Henricus Merkelbach's Summa theologiae moralis sets out the foundations of Catholic moral theology within a Thomistic framework. It treats human acts, conscience, law, sin, and merit in relation to the canon law of its period. The present edition follows the Paris text published by Desclée de Brouwer in 1935 and includes the Latin text with an English translation. It comprises the first volume of the three-volume Summa.


Prologus

Introductio I: Theologia Moralis Generalis: Introductio

Tractatus I: Tractatus de ultimo actu humanorum fine seu de beatitudine

Introductio

Quaestio I: DE FINE ULTIMO IN COMMUNI

Quaestio II: DE BEATITUDINE OBIECTIVA

Quaestio III: DE BEATITUDINE FORMALI

Quaestio IV: DE QUALITATIBUS BEATITUDINIS

Quaestio V: DE MODO OBTINENDI BEATITUDINEM

Tractatus II: De actibus humanis in se

Introductio

Pars I: De actibus humanis secundum esse materiale et psychologicum

§ I: De conditione actuum humanorum

Caput I: De elemento subiectivo actus humani

Quaestio I: De voluntario

Articulus I: De voluntario in se

Articulus II: De voluntario tum positivo et directo, tum negativo et indirecto

Articulus III: De voluntario in se et in causa

Quaestio II: De impedimentis voluntarii seu de involuntario

Articulus I: De violentia

Articulus II: De metu

Articulus III: De concupiscentia

Articulus IV: De ignorantia

Quaestio III: De libero

Quaestio IV: De impedimentis liberi

Articulus I: De passionibus

Articulus II: De habitu et consuetudine

Articulus III: De impedimentis liberi remotioribus

Caput II: De elemento obiectivo actus humani

Quaestio I: De elemento essentiali seu obiecto

Quaestio II: De elemento accidentali seu de circumstantiis

§ II: De distinctione actuum humanorum

Quaestio I: De actibus elicitis

Quaestio II: De actibus imperatis

Pars II: De actibus humanis secundum esse morale

§ I: De moralitate actus humani in genere

Quaestio I: De essentia et speciebus moralitatis

Quaestio II: De fundamentis moralitatis

Articulus I: De intrinseca differentia boni inter et mali

Articulus II: De norma moralitatis

Articulus III: De fundamento obiectivo moralitatis

Articulus IV: De falsis systematibus circa fundamenta moralitatis

Articulus V: De facultate apprehensiva moralitatis

Quaestio III: De principiis seu fontibus moralitatis

Quaestio IV: De distinctione specifica inter actum bonum et malum

Quaestio V: De distinctione specifica inter varios actus bonos vel malos

Articulus I: De obiecto

Articulus II: De circumstantiis

Articulus III: De fine

§ II: De moralitate actuum humanorum in specie

Quaestio I: De bonitate et malitia actus interioris

Quaestio II: De bonitate et malitia actus exterioris

Quaestio III: De bonitate et malitia effectus externi

Quaestio IV: De bonitate et malitia passionum

Quaestio V: De bonitate et malitia circumstantiarum

Pars III: De actibus humanis secundum esse supernaturale et meritorium

Quaestio I: De merito praesertim supernaturali

Quaestio II: De conditionibus meriti supernaturalis

Tractatus III: De conscientia in generali

Introductio

Quaestio I: De conscientia morali secundum se in esse psychologico

Quaestio II: De conscientia prout est regula actuum moralium

Articulus I: De rectitudine conscientiae

Articulus II: De conscientiae certitudine

Quaestio III: De conscientia christiana prout est regula actuum supernaturalium

Tractatus IV: De legibus in genere

Introductio

§ I: De lege secundum esse psychologicum

Pars I: De lege in genere

Quaestio I: De ipsa lege in se

Articulus I: De essentia legis

Articulus II: De promulgatione legis

Quaestio II: De distinctione legum

Quaestio III: De effectibus legis

Articulus I: De vi directivâ seu obligatione legis

Articulus II: De vi coactivâ seu sanctione legis

Pars II: De lege aeterna quae est fundamentum omnis legis

Quaestio I: De essentia legis aeternae

Quaestio II: De potestate legis aeternae

Quaestio III: De mutabilitate legis aeternae

§ I: De legibus quae regunt actus morales

Pars III: De lege naturali

Quaestio I: De essentia legis naturalis

Quaestio II: De potestate legis naturalis

Articulus I: De vi directivâ seu obligatione legis naturalis

Articulus II: De vi coactivâ seu sanctione legis naturalis

Quaestio III: De mutabilitate legis naturalis

Quaestio IV: De Lege Humana in Se

Articulus I: De Auctore legis civilis

Articulus II: De Qualitate legis humanae

Articulus III: De Efformatione legis humanae

Articulus IV: De Divisione legis humanae

Quaestio V: De Potestate Legis Humanae

Articulus I: De Materia legis humanae

Articulus II: De Obligatione legis humanae

Articulus III: De Subditis legis civilis

Articulus IV: De Impletione et Interpretatione legis humanae

Quaestio VI: De Mutabilitate Legis Humanae

Caput I: De Lege Vetere

Quaestio I: De Lege Vetere Secundum Se

Quaestio II: De Potestate Legis Veteris

Quaestio III: De Mutabilitate Veteris Legis

Caput II: De Lege Nova

Quaestio I: De Essentia Legis Novae

Quaestio II: De Potestate Legis Novae

Quaestio III: De Lege Ecclesiastica Secundum Se

Articulus I: De Auctore legis ecclesiasticae

Articulus II: De Materia et Qualitate legis ecclesiasticae

Articulus III: De Efformatione legis ecclesiasticae

Articulus IV: De Divisione legis ecclesiasticae

Quaestio IV: De Potestate seu Obligatione Legis Ecclesiasticae

Articulus I: De Quantitate seu Gravitate Obligationis

Articulus II: De Qualitate et Extensione Obligationis legis praeceptivae

Articulus III: De Qualitate et Extensione Obligationis legis poenalis

Articulus IV: De Qualitate et Extensione Obligationis legis irritantis

Articulus V: De Subditis legis ecclesiasticae

Articulus VI: De Impletione legis ecclesiasticae

Articulus VII: De Interpretatione legis ecclesiasticae

Quaestio V: De Mutabilitate Legis Ecclesiasticae

Articulus I: De Ignorantia

Articulus II: De Impotentia

Articulus III: De Dispensatione

Articulus IV: De privilegio

Articulus V: De cessatione finis

Articulus VI: De abrogatione et derogatione

Articulus VII: De consuetudine

Tractatus V: De peccatis in genere

Introductio I: De Peccatis in Genere

Quaestio I: De essentia peccati

Articulus I: De notione et conditionibus peccati

Articulus II: De peccato omissionis negative voluntario

Articulus III: De peccato commissionis externo, indirecte aut in causa voluntario

Articulus IV: De elementis constitutivis peccati

Articulus V: De definitione peccati

Quaestio II: De distinctione peccatorum

Articulus I: De distinctione specifica

Articulus II: De distinctione numerica

Quaestio III: De comparatione et gravitate peccatorum

Quaestio IV: De subiecto peccati

Articulus I: De motibus seu peccatis sensualitatis

Articulus II: De consensu in delectationem seu de delectatione morosa

Articulus III: De consensu in actum seu de desiderio et gaudio

Pars I: De causis peccatorum

Quaestio I: De causis peccati interioribus

Articulus I: De ignorantia causa peccati ex parte rationis

Articulus II: De passione causa peccati ex parte appetitus sensitivi

Articulus III: De malitia causa peccati ex parte voluntatis

Quaestio II: De causis peccatorum exterioribus

Articulus I: De deo permittente

Articulus II: De diabolo tentante

Articulus III: De homine cooperante

Quaestio III: De peccato quod est causa alterius peccati

Articulus I: De modo quo unum peccatum alterum causat

Articulus II: De superbia et inani gloria

Articulus III: De avaritia

Articulus IV: De luxuria et gula

Articulus V: De invidia et ira

Articulus VI: De acedia

Pars II: De effectibus peccatorum

Quaestio I: De diminutione boni naturae

Quaestio II: De reatu culpae seu macula peccati

Quaestio III: De reatu poenae

Quaestio IV: De peccato mortali et veniali

Articulus I: De differentia inter peccatum mortale et veniale

Articulus II: De gravitate peccati mortalis

Articulus III: De conditionibus ad peccatum mortale requisitis

Articulus IV: De divisione peccati mortalis et venialis

Articulus V: De conversione peccati mortalis et venialis

Articulus VI: De peccato veniali secundum se

Tractatus VI: De habitibus et virtutibus in genere

Introductio I: De Habitibus et Virtutibus in Genere

Pars I: De habitibus in genere secundum esse psychologicum

Quaestio I: De essentia habitus

Quaestio II: De subiecto habitus

Quaestio III: De causa habituum

Quaestio IV: De distinctione habituum

Pars II: De habitibus secundum esse morale seu de virtutibus acquisitis

Quaestio I: De essentia virtutis

S. Th. I-II, q. 55; 56, a. 3; 57, a. 1; 65, a. 2; De Virt. q. 1, a. 1 and 2.

576. Virtue according to the name (ἰσχύς, δύναμις, deugd) is derived from force, and therefore designates the perfection of an operative potency or a complete potency. Hence

  1. natural potencies, since they are altogether determined to one, of themselves are perfectly disposed to operation, and therefore are called virtues of nature (a. 1). But

  2. potencies indifferent to many and diverse things, as rational potencies, of themselves can be better disposed through habit, and therefore in them the potency is distinguished from its perfection; and virtue in them is habit (a. 1). Since however

  3. true perfection consists only in good, it follows that virtue is a good operative habit (a. 3). Whence Aristotle: Virtue is that which makes the one having it good and his work good (II Eth., c. 6; VII Phys., c. 3);

  4. we treat of human virtue, which is proper to man, and which therefore is a good rational operative habit (a. 2).

577. Virtue is defined by words gathered from S. Augustine: A good quality of mind by which one lives rightly, which no one uses badly, which God works in us without us. There is indicated

1°) genus: quality, because it is of the genus of habits; better however it would be called habit, which is the proximate genus;

2°) specific difference: good, by which it is specifically distinguished from evil habits;

3°) subject: of mind, because human virtue resides in reason or in the potency moved by reason; 4°) the end of virtue, namely operation: a) by which one lives rightly, i.e. by which man operates conformably to reason, that it may be indicated to be a properly operative habit, and it is distinguished from habits which always are disposed to evil; b) which no one uses badly, by which it is distinguished from habits which are sometimes for good, sometimes for evil, as opinion or human faith. Whence virtue cannot be a productive principle of an evil act, and the act of virtue cannot be evil, for virtue does not influence an evil act. No one namely can make virtue produce an evil act, no one can, using virtue as a principle, produce an evil work; — one can however use virtue badly as an object, when e.g. one is proud of it or hates it, but that act does not proceed from virtue as from an operative principle;

5°) the efficient cause is added: which God works in us without us, i.e. without our effecting, but not without our consenting as adults, or by the help of grace disposing us; which is true of the supernatural infused virtue of which Augustine speaks. If these last words are removed, the definition common to all acquired and infused virtues is had (a. 4).

That this definition is real, i.e. that such virtues exist in fact, will be shown throughout the treatise.

578. Virtue renders the potency perfect. — Hence:

  1. Not every good habit is a virtue, but that only which includes no imperfection; whence opinion, human faith or hope, continence and constancy are not virtues (q. 58, a. 3, ad 2).

  2. Neither are those good habits virtues which serve the action of the principal potency: for as long as the principal potency, which consummates the work, is not well disposed to operation, man will not yet be perfectly disposed to it, nor therefore will the operation be perfect. The habit therefore which is in the principal potency, consummative of a good work, is alone called virtue. Whence it is said by Aristotle: a disposition of the perfect to the best, i.e. a stable disposition of a potency perfectly instructed for best exercising its operation.

579. The notion of virtue is analogous, which therefore does not equally perfectly belong to all, nor is said in the same sense of all. For some virtues render man perfect under some respect only and therefore are called virtues in a qualified sense; — some render man simply good inasmuch as he is man, and therefore are called simply and properly so called; to them in the full sense belongs Aristotle's definition: virtue is that which makes the one having it good and his work good. Hence:

A. In the natural order and for philosophers: merely intellectual virtues (arts and sciences) which render man good under some respect only, namely with respect to the good of one potency, e.g. which make a good architect, a good philosopher, etc., are called virtues in a qualified sense; but moral virtues render man simply perfect under the notion of good (namely the honest), namely with respect to the good of the whole man, and make a good man, and therefore are called virtues simply so called or virtues simply human. Of which there is a twofold difference:

a) the former, although they give aptitude for operating well, do not however incline to using their aptitude, whence he who does not use his art, is not for that reason considered an imperfect artist; the latter incline man to use his aptitude rightly, whence he who does not perform just or temperate acts does not have justice or temperance;

b) the former do not render man morally good, nor incline to living honestly; on the contrary the latter, whence they reside in the will or in the potency as moved by the will (q. 57, a. 1; 56, a. 3).

B. In the supernatural order and for theologians: virtues in a qualified sense are those which render man good with respect to a particular end (or the last in some genus) e.g. temperate, just, believing, etc.; virtues simply and properly so called are those by which man is perfect as to the supernatural last end. Whence natural and philosophical virtues, even strictly so called, are not in a perfect state of virtue nor are called by theologians virtues simply so called, unless in fact they are habitually ordered to the last end, which is done by charity: then they are called perfect or formed; but if they are present in a man turned away from the last end, they are called imperfect or unformed, since the ultimate or supreme perfection or form of morality is lacking to them. Formed virtues are virtues in the fullest sense (q. 65, a. 2).

580. Observation. — Just as in a good or evil human act (and in a passion), so also in a moral habit, virtue and vice, a twofold element can be distinguished:

1°) the material and physical, which is the mere inclination or physical propensity to acting well or ill;

2°) the formal or moral, which is rational ordination, namely a permanent deliberate adhesion to the object as good or evil, which perfects the habit in the moral being of virtue or vice.

Whence when a sinner is converted, that which has the character of the formal of vice is taken away from the evil habit, but not the material propensity although it is diminished and impeded; whence vice remains only as to the material, in a certain state of destruction. And likewise when a virtuous man sins gravely against the object of virtue, he loses the formal of virtue, but the good acquired habit remains as to its material.

581. Corollary. — The doctrine proposed is contradicted by the followers of Americanism, whose ideas among some also in Germany, France, and England are found latent. They are said to distinguish two kinds of virtues, namely active virtues and passive, or: forces, such as independent of self, properly personal cult, vital, duties toward neighbor; and feminine, as humility, patience, meekness, self-denial, full confidence in God; — moreover natural virtues seem rather to have the active ones which respond more fitly to the customs and necessities of the present age, but the Christian and supernatural ones rather passive, which do not so much fit the present time as they did the middle ages.

Which doctrine was condemned by Leo XIII, in the letter of 22 Jan. 1899 to Card. Gibbons. And rightly; for it contradicts:

1° Scripture, where Prov. XVI, 32: « Better is the patient than the brave »; and Christ, our exemplar, is presented as meek and humble (Mt. XI, 29), and obedient (Phil. II, 5, 8), and crucified for the mortification of the flesh, wherefore those who are Christ's have crucified their flesh with the vices and concupiscences (Gal. V, 24).

2° Reason. For a) virtue cannot be passive, for, as Leo XIII says, « virtue is the perfection of potency..., the end of potency is act, and nothing else is the act of virtue than the good use of free choice »;

b) moreover that natural virtues are to be preferred to supernatural ones and are of greater efficacy or fecundity, cannot be understood, because nature, with grace added, does not become weaker, but is perfected. Whence also the saints from humility, obedience, abstinence became powerful in deed and word.

3° Experience. It is evident that to exercise passive virtues is of greater labor than to acquire active virtues; moreover it is established that the exercise of those virtues has brought great fruits both to individuals and to society, as Leo XIII shows.

4° Finally the very doctrine of the connection of virtues among themselves, with which it squares badly and can scarcely agree.

Quaestio II: De subiecto virtutis

Quaestio III: De distinctione virtutum

Articulus I: De virtutibus intellectualibus

Articulus II: De virtutibus moralibus

Articulus III: De virtutibus cardinalibus

Quaestio IV: De proprietatibus virtutum

Articulus I: De medio virtutis

Articulus II: De connexione virtutum

Articulus III: De aequalitate virtutum

Articulus IV: De duratione virtutum

Pars III: De habitibus secundum esse supernaturale seu de virtutibus infusis

Quaestio I: De existentia et essentia infusorum habituum ac virtutum

Quaestio II: De distinctione infusorum habituum et virtutum

Articulus I: De virtutibus theologicis

Articulus II: De virtutibus moralibus

Articulus III: De donis spiritus sancti

Quaestio III: De causa infusorum habituum et virtutum

Quaestio IV: De proprietatibus infusorum habituum et virtutum

Articulus I: De medio virtutum infusarum

Articulus II: De connexione habituum infusorum

Articulus III: De aequalitate habituum infusorum

Articulus IV: De duratione habituum infusorum

Tractatus VII: De fide divina

Introductio

Quaestio I: De Obiecto Formali Fidei

Quaestio II: De Obiecto Materiali Fidei

Articulus I: De obiecto materiali in se

Articulus II: De conditionibus ad obiectum materiale requisitis

Articulus III: De evolutione obiecti materialis

Articulus IV: De ecclesia proponente obiectum fidei

Pars I: De Actu Fidei

Caput I: De Actu Fidei Interiore

Quaestio I: De Essentia Actus Fidei

Quaestio II: De Analysi Actus Fidei

Articulus I: De ipso actu fidei

Articulus II: De ipso credulitatis affectu

Articulus III: De iudicio credibilitatis seu de praeambulis fidei

Quaestio III: De Necessitate Fidei

Caput II: De Actu Fidei Exteriore seu de Eius Confessione

Pars II: De Habitu Fidei

Quaestio I: De Ipsa Fide

Articulus I: De fide in ordine ad subiectum spectata

Articulus II: De fide spectata relative ad virtutes supernaturales

Articulus III: De fide spectata relative ad habitus intellectuales

Quaestio II: De habentibus fidem

Quaestio III: De causa et effectibus fidei

Quaestio IV: De donis fidei correspondentibus

Pars III: De vitiis et peccatis fidei oppositis

Quaestio I: De peccatis directe oppositis fidei

Articulus I: De infidelitate

Articulus II: De haeresi et apostasia

Quaestio II: De peccatis indirecte oppositis fidei

Articulus I: De communicatione cum infidelibus et haereticis

Articulus II: De cooperatione ad infidelitatem et haeresim

Articulus III: De lectione et evulgatione scriptorum prohibitorum

Articulus IV: De admissione vel professione doctrinae quae pro fide est periculosa

Quaestio III: De blasphemia quae opponitur confessioni fidei

Pars IV: De praecepto fidei

Quaestio I: Quaestio unica

Tractatus VIII: De spe divina

Introductio

Pars I: De obiecto et actu spei

Quaestio I: De obiecto formali spei

Quaestio II: De obiecto materiali spei

Quaestio III: De necessitate spei

Pars II: De habitu et subiecto spei

Quaestio I: De spe ut est virtus

Quaestio II: De subiecto spei

Quaestio III: De timore dei

Pars III: De peccatis spei oppositis

Quaestio I: De desperatione

Quaestio II: De praesumptione

Pars IV: De praecepto spei

Quaestio I: De Praecepto Spei

Tractatus IX: De divina charitate

Introductio I: De Divina Charitate

Pars I: De ipsa charitate

Quaestio I: De essentia charitatis

Quaestio II: De excellentia charitatis

Articulus I: De excellentia charitatis in se

Articulus II: De excellentia charitatis relative ad alias virtutes

Quaestio III: De charitate quoad subiectum spectata

Articulus I: De subiecto et generatione charitatis

Articulus II: De augmento charitatis

Articulus III: De diminutione et amissione charitatis

Pars II: De obiecto charitatis

Quaestio I: De obiecto formali

Quaestio II: De obiecto materiali charitatis

Articulus I: De diligendis ex charitate generatim

Articulus II: De diligendo deo

Articulus III: De diligendo seipso

Articulus IV: De peccatoribus diligendis

Articulus V: De inimicis diligendis

Quaestio III: De ordine charitatis

Articulus I: De ordine inter deum et nos

Articulus II: De ordine inter nos et proximum

Articulus III: De ordine inter varios proximos

Pars III: De actibus charitatis

Quaestio I: De actu proprio seu dilectione

Quaestio II: De effectibus internis charitatis

Quaestio III: De actu charitatis externo seu beneficentia

Articulus I: De eleemosyna corporali

Articulus II: De eleemosyna spirituali seu correptione fraterna

Pars IV: De peccatis charitati oppositis

Quaestio I: De odio quod opponitur dilectioni

Quaestio II: De peccatis oppositis gaudio

Articulus I: De acedia

Articulus II: De invidia

Quaestio III: De peccatis oppositis paci

Quaestio IV: De peccatis oppositis beneficentiae

Articulus I: De scandalo activo

Articulus II: De scandalo passivo

Articulus III: De quibusdam scandalis in specie

Pars V: De praeceptis charitatis

Quaestio I: Quaestio unica

Appendix I: Excursus de philosophorum systematibus circa fundamentum et normam moralitatis

↑ Top of work