Summa Theologiae Moralis, vol. I: De Principiis
Benedictus Henricus Merkelbach (1871–1942)
Summa Theologiae Moralis ad mentem D. Thomae et ad normam iuris novi
First published 1935
Volume I (De principiis) of Benedictus Henricus Merkelbach's Summa theologiae moralis sets out the foundations of Catholic moral theology within a Thomistic framework. It treats human acts, conscience, law, sin, and merit in relation to the canon law of its period. The present edition follows the Paris text published by Desclée de Brouwer in 1935 and includes the Latin text with an English translation. It comprises the first volume of the three-volume Summa.
Prologus
Introductio I: Theologia Moralis Generalis: Introductio
Tractatus I: Tractatus de ultimo actu humanorum fine seu de beatitudine
Introductio
Quaestio I: DE FINE ULTIMO IN COMMUNI
Quaestio II: DE BEATITUDINE OBIECTIVA
Quaestio III: DE BEATITUDINE FORMALI
Quaestio IV: DE QUALITATIBUS BEATITUDINIS
Quaestio V: DE MODO OBTINENDI BEATITUDINEM
Tractatus II: De actibus humanis in se
Introductio
Pars I: De actibus humanis secundum esse materiale et psychologicum
§ I: De conditione actuum humanorum
Caput I: De elemento subiectivo actus humani
Quaestio I: De voluntario
Articulus I: De voluntario in se
Articulus II: De voluntario tum positivo et directo, tum negativo et indirecto
Articulus III: De voluntario in se et in causa
Quaestio II: De impedimentis voluntarii seu de involuntario
Articulus I: De violentia
Articulus II: De metu
Articulus III: De concupiscentia
Articulus IV: De ignorantia
Quaestio III: De libero
Quaestio IV: De impedimentis liberi
Articulus I: De passionibus
Articulus II: De habitu et consuetudine
Articulus III: De impedimentis liberi remotioribus
Caput II: De elemento obiectivo actus humani
Quaestio I: De elemento essentiali seu obiecto
Quaestio II: De elemento accidentali seu de circumstantiis
§ II: De distinctione actuum humanorum
Quaestio I: De actibus elicitis
Quaestio II: De actibus imperatis
Pars II: De actibus humanis secundum esse morale
§ I: De moralitate actus humani in genere
Quaestio I: De essentia et speciebus moralitatis
Quaestio II: De fundamentis moralitatis
Articulus I: De intrinseca differentia boni inter et mali
Articulus II: De norma moralitatis
Articulus III: De fundamento obiectivo moralitatis
Articulus IV: De falsis systematibus circa fundamenta moralitatis
Articulus V: De facultate apprehensiva moralitatis
Quaestio III: De principiis seu fontibus moralitatis
Quaestio IV: De distinctione specifica inter actum bonum et malum
Quaestio V: De distinctione specifica inter varios actus bonos vel malos
Articulus I: De obiecto
Articulus II: De circumstantiis
Articulus III: De fine
§ II: De moralitate actuum humanorum in specie
Quaestio I: De bonitate et malitia actus interioris
Quaestio II: De bonitate et malitia actus exterioris
Quaestio III: De bonitate et malitia effectus externi
Quaestio IV: De bonitate et malitia passionum
Quaestio V: De bonitate et malitia circumstantiarum
Pars III: De actibus humanis secundum esse supernaturale et meritorium
Quaestio I: De merito praesertim supernaturali
Quaestio II: De conditionibus meriti supernaturalis
Tractatus III: De conscientia in generali
Introductio
Quaestio I: De conscientia morali secundum se in esse psychologico
Quaestio II: De conscientia prout est regula actuum moralium
Articulus I: De rectitudine conscientiae
Articulus II: De conscientiae certitudine
Quaestio III: De conscientia christiana prout est regula actuum supernaturalium
Tractatus IV: De legibus in genere
Introductio
§ I: De lege secundum esse psychologicum
Pars I: De lege in genere
Quaestio I: De ipsa lege in se
Articulus I: De essentia legis
Articulus II: De promulgatione legis
Quaestio II: De distinctione legum
Quaestio III: De effectibus legis
Articulus I: De vi directivâ seu obligatione legis
Articulus II: De vi coactivâ seu sanctione legis
Pars II: De lege aeterna quae est fundamentum omnis legis
Quaestio I: De essentia legis aeternae
Quaestio II: De potestate legis aeternae
Quaestio III: De mutabilitate legis aeternae
§ I: De legibus quae regunt actus morales
Pars III: De lege naturali
Quaestio I: De essentia legis naturalis
Quaestio II: De potestate legis naturalis
Articulus I: De vi directivâ seu obligatione legis naturalis
Articulus II: De vi coactivâ seu sanctione legis naturalis
Quaestio III: De mutabilitate legis naturalis
Quaestio IV: De Lege Humana in Se
Articulus I: De Auctore legis civilis
Articulus II: De Qualitate legis humanae
Articulus III: De Efformatione legis humanae
Articulus IV: De Divisione legis humanae
Quaestio V: De Potestate Legis Humanae
Articulus I: De Materia legis humanae
Articulus II: De Obligatione legis humanae
Articulus III: De Subditis legis civilis
Articulus IV: De Impletione et Interpretatione legis humanae
Quaestio VI: De Mutabilitate Legis Humanae
Caput I: De Lege Vetere
Quaestio I: De Lege Vetere Secundum Se
Quaestio II: De Potestate Legis Veteris
Quaestio III: De Mutabilitate Veteris Legis
Caput II: De Lege Nova
Quaestio I: De Essentia Legis Novae
Quaestio II: De Potestate Legis Novae
Quaestio III: De Lege Ecclesiastica Secundum Se
Articulus I: De Auctore legis ecclesiasticae
Articulus II: De Materia et Qualitate legis ecclesiasticae
Articulus III: De Efformatione legis ecclesiasticae
Articulus IV: De Divisione legis ecclesiasticae
Quaestio IV: De Potestate seu Obligatione Legis Ecclesiasticae
Articulus I: De Quantitate seu Gravitate Obligationis
Articulus II: De Qualitate et Extensione Obligationis legis praeceptivae
Articulus III: De Qualitate et Extensione Obligationis legis poenalis
Articulus IV: De Qualitate et Extensione Obligationis legis irritantis
Articulus V: De Subditis legis ecclesiasticae
Articulus VI: De Impletione legis ecclesiasticae
Articulus VII: De Interpretatione legis ecclesiasticae
Quaestio V: De Mutabilitate Legis Ecclesiasticae
Articulus I: De Ignorantia
Articulus II: De Impotentia
Articulus III: De Dispensatione
Articulus IV: De privilegio
Articulus V: De cessatione finis
Articulus VI: De abrogatione et derogatione
Articulus VII: De consuetudine
Tractatus V: De peccatis in genere
Introductio I: De Peccatis in Genere
Quaestio I: De essentia peccati
Articulus I: De notione et conditionibus peccati
Articulus II: De peccato omissionis negative voluntario
Articulus III: De peccato commissionis externo, indirecte aut in causa voluntario
Articulus IV: De elementis constitutivis peccati
Articulus V: De definitione peccati
Quaestio II: De distinctione peccatorum
Articulus I: De distinctione specifica
Articulus II: De distinctione numerica
Quaestio III: De comparatione et gravitate peccatorum
Quaestio IV: De subiecto peccati
Articulus I: De motibus seu peccatis sensualitatis
Articulus II: De consensu in delectationem seu de delectatione morosa
Articulus III: De consensu in actum seu de desiderio et gaudio
Pars I: De causis peccatorum
Quaestio I: De causis peccati interioribus
Articulus I: De ignorantia causa peccati ex parte rationis
Articulus II: De passione causa peccati ex parte appetitus sensitivi
Articulus III: De malitia causa peccati ex parte voluntatis
Quaestio II: De causis peccatorum exterioribus
Articulus I: De deo permittente
Articulus II: De diabolo tentante
Articulus III: De homine cooperante
Quaestio III: De peccato quod est causa alterius peccati
Articulus I: De modo quo unum peccatum alterum causat
Articulus II: De superbia et inani gloria
Articulus III: De avaritia
Articulus IV: De luxuria et gula
Articulus V: De invidia et ira
Articulus VI: De acedia
Pars II: De effectibus peccatorum
Quaestio I: De diminutione boni naturae
Quaestio II: De reatu culpae seu macula peccati
Quaestio III: De reatu poenae
Quaestio IV: De peccato mortali et veniali
Articulus I: De differentia inter peccatum mortale et veniale
Articulus II: De gravitate peccati mortalis
Articulus III: De conditionibus ad peccatum mortale requisitis
Articulus IV: De divisione peccati mortalis et venialis
Articulus V: De conversione peccati mortalis et venialis
Articulus VI: De peccato veniali secundum se
Tractatus VI: De habitibus et virtutibus in genere
Introductio I: De Habitibus et Virtutibus in Genere
Pars I: De habitibus in genere secundum esse psychologicum
Quaestio I: De essentia habitus
S. Th. I-II, q. 49; Q. D. de Virt. 1, a. 1.
559. Habit (ἕξις, hexis) is named from the verb to have, whence it signifies a quality or mode by which a thing is disposed in such or such a way in itself or in relation to another. In many ways however something can be disposed; whence the meaning of the word is restricted to indicate only the first species of quality, i.e. the mode by which a thing is disposed in relation to its nature and consequently to its end, and therefore well or ill; namely a perfect and permanent mode which adheres firmly to the thing and therefore is with difficulty lost: thus it is distinguished from a simple disposition which is a mode easily lost by which a thing is disposed in relation to its nature. Habit is therefore a quality difficult to move, according to which the subject is well or ill disposed in itself or in relation to another; — or a stable disposition determining the subject to being well or ill disposed in itself or in relation to operation, in being or in operating.
« Habit, says S. Thomas, C. G. IV, 77, differs from potency in this, that by potency we are able to do something, but by habit we are not rendered able to do something, but fit or unfit for what we are able to do well or ill. By habit therefore there is not given nor taken away from us a certain ability, but this we acquire by habit, that we do something well or ill ».
560. Habit is divided a) into good and evil habit, according as it is a mode agreeing with nature or not agreeing;
b) into substantive or entitative, and operative, according as it is a mode by which nature is well or ill disposed in itself, with respect to being, — or by which it is well or ill disposed in relation to another, with respect to its operation, or by which it is disposed to act suitably or not suitably to its end.
The former immediately inheres in the substance and is principally ordered to being, and not to operating, except mediately inasmuch as being itself is ordered to operating: such are beauty, health, sickness, and sanctifying grace; — the other immediately inheres in an operative potency and therefore is immediately ordered to operation: such are fitness and unfitness, knowledge and art, virtue and vice. « Something is well or ill disposed in two ways: namely in itself or by relation to something. As that which is healthy is well disposed in itself, but that which is robust is well disposed to do something » S. Thom., in V Metaph. lect. 20.
561. Necessity of habits. — That there are operative habits is established by experience: for operations at first very difficult afterward become very easy, as is evident from one who plays the cithara, or dances, or writes, or reads, or studies science, or exercises himself in temperance or drunkenness. — They are necessary in those things which are indifferent: for habit is good or evil; whence nothing has a habit except what can in many and diverse ways be disposed in relation to its nature in itself or to operation. Therefore habits inhere in those things which 1) are in potency, 2) to many, diverse, contrary things, and therefore 3) in many or diverse ways can and ought to be disposed well or ill to their nature or operation. These three conditions are required for this, that something needs a habit. Hence:
1°) There is no habit in God, because in no way is he in potency, but he is his own being and his own operation, and accordingly can be disposed to nothing beyond himself.
2°) Neither is there habit in potencies altogether determined to one thing, because they are sufficient for the act determined and cannot be determined in more ways, nor be more or better or less well disposed; whence the forces of nature do not acquire a habit by their exercise, but always act as much as they can.
3°) But habits are in potencies which are not altogether determined to one thing, and therefore do not have all the propensity which they could have to operation, but to this they can be proportioned in diverse ways. By habit such a potency acquires greater inclination, and so constancy, facility, and pleasure in perfecting its acts. Which mode becomes as it were connatural to it, and therefore it is called habit second nature.
Whence operative habit can be defined: A quality difficult to move by which man is disposed to operating easily, promptly, and delightfully1; — or a permanent quality superadded to an operative potency and facilitating and inclining it to operating either well or ill, i.e. suitably or not suitably to the end.
562. Observations. — 1°a. From the aforesaid definition it follows:
a) an operative habit is the first (proximate) act of the potency, and the operation is the second act (q. 49, a. 3, ad 1);
b) habit is the mean between pure operative potency (remote first act) and perfect act (operation, second act);
c) habit does not give the potency the ability to operate, but that it operates perfectly, i.e. constantly and uniformly, — promptly, easily, and expeditely, — and delightfully (Q. D. de Virt. 1, a. 1; C. G. IV, 77);
d) an operative habit is truly and properly found in an active potency which properly operates; in a merely passive potency however through which the active operates, it is not found except improperly and secondarily, inasmuch as there is rather a passive quality which this potency easily serves the active potency (q. 50, a. 1).
2°a. An operative habit, while it is in an indifferent potency, does not however completely remove its indifference, nor therefore necessitate it to act; whence S. Thomas says that one uses a habit when one wishes (q. 49, a. 3 sed contra; q. 50, a. 3, ad 2; a. 5).