Summa Theologiae Moralis, vol. I: De Principiis

Benedictus Henricus Merkelbach

Summa Theologiae Moralis, vol. I: De Principiis

Benedictus Henricus Merkelbach (1871–1942)

Summa Theologiae Moralis ad mentem D. Thomae et ad normam iuris novi

First published 1935

Volume I (De principiis) of Benedictus Henricus Merkelbach's Summa theologiae moralis sets out the foundations of Catholic moral theology within a Thomistic framework. It treats human acts, conscience, law, sin, and merit in relation to the canon law of its period. The present edition follows the Paris text published by Desclée de Brouwer in 1935 and includes the Latin text with an English translation. It comprises the first volume of the three-volume Summa.


Prologus

Introductio I: Theologia Moralis Generalis: Introductio

Tractatus I: Tractatus de ultimo actu humanorum fine seu de beatitudine

Introductio

Quaestio I: DE FINE ULTIMO IN COMMUNI

Quaestio II: DE BEATITUDINE OBIECTIVA

Quaestio III: DE BEATITUDINE FORMALI

Quaestio IV: DE QUALITATIBUS BEATITUDINIS

Quaestio V: DE MODO OBTINENDI BEATITUDINEM

Tractatus II: De actibus humanis in se

Introductio

Pars I: De actibus humanis secundum esse materiale et psychologicum

§ I: De conditione actuum humanorum

Caput I: De elemento subiectivo actus humani

Quaestio I: De voluntario

Articulus I: De voluntario in se

Articulus II: De voluntario tum positivo et directo, tum negativo et indirecto

Articulus III: De voluntario in se et in causa

Quaestio II: De impedimentis voluntarii seu de involuntario

Articulus I: De violentia

Articulus II: De metu

Articulus III: De concupiscentia

Articulus IV: De ignorantia

Quaestio III: De libero

Quaestio IV: De impedimentis liberi

Articulus I: De passionibus

Articulus II: De habitu et consuetudine

Articulus III: De impedimentis liberi remotioribus

Caput II: De elemento obiectivo actus humani

Quaestio I: De elemento essentiali seu obiecto

Quaestio II: De elemento accidentali seu de circumstantiis

§ II: De distinctione actuum humanorum

Quaestio I: De actibus elicitis

Quaestio II: De actibus imperatis

Pars II: De actibus humanis secundum esse morale

§ I: De moralitate actus humani in genere

Quaestio I: De essentia et speciebus moralitatis

Quaestio II: De fundamentis moralitatis

Articulus I: De intrinseca differentia boni inter et mali

Articulus II: De norma moralitatis

Articulus III: De fundamento obiectivo moralitatis

Articulus IV: De falsis systematibus circa fundamenta moralitatis

Articulus V: De facultate apprehensiva moralitatis

Quaestio III: De principiis seu fontibus moralitatis

Quaestio IV: De distinctione specifica inter actum bonum et malum

Quaestio V: De distinctione specifica inter varios actus bonos vel malos

Articulus I: De obiecto

Articulus II: De circumstantiis

Articulus III: De fine

§ II: De moralitate actuum humanorum in specie

Quaestio I: De bonitate et malitia actus interioris

Quaestio II: De bonitate et malitia actus exterioris

Quaestio III: De bonitate et malitia effectus externi

Quaestio IV: De bonitate et malitia passionum

Quaestio V: De bonitate et malitia circumstantiarum

Pars III: De actibus humanis secundum esse supernaturale et meritorium

Quaestio I: De merito praesertim supernaturali

Quaestio II: De conditionibus meriti supernaturalis

Tractatus III: De conscientia in generali

Introductio

Quaestio I: De conscientia morali secundum se in esse psychologico

Quaestio II: De conscientia prout est regula actuum moralium

Articulus I: De rectitudine conscientiae

Articulus II: De conscientiae certitudine

Quaestio III: De conscientia christiana prout est regula actuum supernaturalium

Tractatus IV: De legibus in genere

Introductio

§ I: De lege secundum esse psychologicum

Pars I: De lege in genere

Quaestio I: De ipsa lege in se

Articulus I: De essentia legis

Articulus II: De promulgatione legis

Quaestio II: De distinctione legum

Quaestio III: De effectibus legis

Articulus I: De vi directivâ seu obligatione legis

Articulus II: De vi coactivâ seu sanctione legis

Pars II: De lege aeterna quae est fundamentum omnis legis

Quaestio I: De essentia legis aeternae

Quaestio II: De potestate legis aeternae

Quaestio III: De mutabilitate legis aeternae

§ I: De legibus quae regunt actus morales

Pars III: De lege naturali

Quaestio I: De essentia legis naturalis

Quaestio II: De potestate legis naturalis

Articulus I: De vi directivâ seu obligatione legis naturalis

Articulus II: De vi coactivâ seu sanctione legis naturalis

Quaestio III: De mutabilitate legis naturalis

Quaestio IV: De Lege Humana in Se

Articulus I: De Auctore legis civilis

Articulus II: De Qualitate legis humanae

Articulus III: De Efformatione legis humanae

Articulus IV: De Divisione legis humanae

Quaestio V: De Potestate Legis Humanae

Articulus I: De Materia legis humanae

Articulus II: De Obligatione legis humanae

Articulus III: De Subditis legis civilis

Articulus IV: De Impletione et Interpretatione legis humanae

Quaestio VI: De Mutabilitate Legis Humanae

Caput I: De Lege Vetere

Quaestio I: De Lege Vetere Secundum Se

Quaestio II: De Potestate Legis Veteris

Quaestio III: De Mutabilitate Veteris Legis

Caput II: De Lege Nova

Quaestio I: De Essentia Legis Novae

Quaestio II: De Potestate Legis Novae

Quaestio III: De Lege Ecclesiastica Secundum Se

Articulus I: De Auctore legis ecclesiasticae

Articulus II: De Materia et Qualitate legis ecclesiasticae

Articulus III: De Efformatione legis ecclesiasticae

Articulus IV: De Divisione legis ecclesiasticae

Quaestio IV: De Potestate seu Obligatione Legis Ecclesiasticae

Articulus I: De Quantitate seu Gravitate Obligationis

Articulus II: De Qualitate et Extensione Obligationis legis praeceptivae

Articulus III: De Qualitate et Extensione Obligationis legis poenalis

Articulus IV: De Qualitate et Extensione Obligationis legis irritantis

Articulus V: De Subditis legis ecclesiasticae

Articulus VI: De Impletione legis ecclesiasticae

Articulus VII: De Interpretatione legis ecclesiasticae

Quaestio V: De Mutabilitate Legis Ecclesiasticae

Articulus I: De Ignorantia

Articulus II: De Impotentia

Articulus III: De Dispensatione

Articulus IV: De privilegio

Articulus V: De cessatione finis

Articulus VI: De abrogatione et derogatione

Articulus VII: De consuetudine

Tractatus V: De peccatis in genere

Introductio I: De Peccatis in Genere

Quaestio I: De essentia peccati

Articulus I: De notione et conditionibus peccati

Articulus II: De peccato omissionis negative voluntario

Articulus III: De peccato commissionis externo, indirecte aut in causa voluntario

Articulus IV: De elementis constitutivis peccati

Articulus V: De definitione peccati

Quaestio II: De distinctione peccatorum

Articulus I: De distinctione specifica

Articulus II: De distinctione numerica

Quaestio III: De comparatione et gravitate peccatorum

Quaestio IV: De subiecto peccati

Articulus I: De motibus seu peccatis sensualitatis

Articulus II: De consensu in delectationem seu de delectatione morosa

Articulus III: De consensu in actum seu de desiderio et gaudio

Pars I: De causis peccatorum

Quaestio I: De causis peccati interioribus

Articulus I: De ignorantia causa peccati ex parte rationis

Articulus II: De passione causa peccati ex parte appetitus sensitivi

Articulus III: De malitia causa peccati ex parte voluntatis

Quaestio II: De causis peccatorum exterioribus

Articulus I: De deo permittente

Articulus II: De diabolo tentante

Articulus III: De homine cooperante

Quaestio III: De peccato quod est causa alterius peccati

Articulus I: De modo quo unum peccatum alterum causat

Articulus II: De superbia et inani gloria

Articulus III: De avaritia

Articulus IV: De luxuria et gula

Articulus V: De invidia et ira

Articulus VI: De acedia

Pars II: De effectibus peccatorum

Quaestio I: De diminutione boni naturae

Quaestio II: De reatu culpae seu macula peccati

Quaestio III: De reatu poenae

Quaestio IV: De peccato mortali et veniali

Articulus I: De differentia inter peccatum mortale et veniale

Articulus II: De gravitate peccati mortalis

Articulus III: De conditionibus ad peccatum mortale requisitis

Articulus IV: De divisione peccati mortalis et venialis

Articulus V: De conversione peccati mortalis et venialis

Articulus VI: De peccato veniali secundum se

Tractatus VI: De habitibus et virtutibus in genere

Introductio I: De Habitibus et Virtutibus in Genere

Pars I: De habitibus in genere secundum esse psychologicum

Quaestio I: De essentia habitus

Quaestio II: De subiecto habitus

Quaestio III: De causa habituum

Quaestio IV: De distinctione habituum

Pars II: De habitibus secundum esse morale seu de virtutibus acquisitis

Quaestio I: De essentia virtutis

Quaestio II: De subiecto virtutis

Quaestio III: De distinctione virtutum

Articulus I: De virtutibus intellectualibus

Articulus II: De virtutibus moralibus

Articulus III: De virtutibus cardinalibus

Quaestio IV: De proprietatibus virtutum

Articulus I: De medio virtutis

Articulus II: De connexione virtutum

Articulus III: De aequalitate virtutum

Articulus IV: De duratione virtutum

Pars III: De habitibus secundum esse supernaturale seu de virtutibus infusis

Quaestio I: De existentia et essentia infusorum habituum ac virtutum

Quaestio II: De distinctione infusorum habituum et virtutum

Articulus I: De virtutibus theologicis

Articulus II: De virtutibus moralibus

Articulus III: De donis spiritus sancti

Quaestio III: De causa infusorum habituum et virtutum

Quaestio IV: De proprietatibus infusorum habituum et virtutum

Articulus I: De medio virtutum infusarum

Articulus II: De connexione habituum infusorum

Articulus III: De aequalitate habituum infusorum

Articulus IV: De duratione habituum infusorum

Tractatus VII: De fide divina

Introductio

Quaestio I: De Obiecto Formali Fidei

Quaestio II: De Obiecto Materiali Fidei

Articulus I: De obiecto materiali in se

Articulus II: De conditionibus ad obiectum materiale requisitis

Articulus III: De evolutione obiecti materialis

Articulus IV: De ecclesia proponente obiectum fidei

Pars I: De Actu Fidei

Caput I: De Actu Fidei Interiore

Quaestio I: De Essentia Actus Fidei

Quaestio II: De Analysi Actus Fidei

Articulus I: De ipso actu fidei

Articulus II: De ipso credulitatis affectu

Articulus III: De iudicio credibilitatis seu de praeambulis fidei

Quaestio III: De Necessitate Fidei

Caput II: De Actu Fidei Exteriore seu de Eius Confessione

Pars II: De Habitu Fidei

Quaestio I: De Ipsa Fide

Articulus I: De fide in ordine ad subiectum spectata

Articulus II: De fide spectata relative ad virtutes supernaturales

Articulus III: De fide spectata relative ad habitus intellectuales

Quaestio II: De habentibus fidem

Quaestio III: De causa et effectibus fidei

Quaestio IV: De donis fidei correspondentibus

Pars III: De vitiis et peccatis fidei oppositis

Quaestio I: De peccatis directe oppositis fidei

Articulus I: De infidelitate

Articulus II: De haeresi et apostasia

Quaestio II: De peccatis indirecte oppositis fidei

Articulus I: De communicatione cum infidelibus et haereticis

Articulus II: De cooperatione ad infidelitatem et haeresim

Articulus III: De lectione et evulgatione scriptorum prohibitorum

Articulus IV: De admissione vel professione doctrinae quae pro fide est periculosa

Quaestio III: De blasphemia quae opponitur confessioni fidei

Pars IV: De praecepto fidei

Quaestio I: Quaestio unica

Tractatus VIII: De spe divina

Introductio

Pars I: De obiecto et actu spei

Quaestio I: De obiecto formali spei

Quaestio II: De obiecto materiali spei

Quaestio III: De necessitate spei

Pars II: De habitu et subiecto spei

Quaestio I: De spe ut est virtus

Quaestio II: De subiecto spei

Quaestio III: De timore dei

Pars III: De peccatis spei oppositis

Quaestio I: De desperatione

Quaestio II: De praesumptione

Pars IV: De praecepto spei

Quaestio I: De Praecepto Spei

Tractatus IX: De divina charitate

Introductio I: De Divina Charitate

Pars I: De ipsa charitate

Quaestio I: De essentia charitatis

Quaestio II: De excellentia charitatis

Articulus I: De excellentia charitatis in se

Articulus II: De excellentia charitatis relative ad alias virtutes

Quaestio III: De charitate quoad subiectum spectata

Articulus I: De subiecto et generatione charitatis

Articulus II: De augmento charitatis

Articulus III: De diminutione et amissione charitatis

Pars II: De obiecto charitatis

Quaestio I: De obiecto formali

Quaestio II: De obiecto materiali charitatis

Articulus I: De diligendis ex charitate generatim

Articulus II: De diligendo deo

Articulus III: De diligendo seipso

Articulus IV: De peccatoribus diligendis

Articulus V: De inimicis diligendis

Quaestio III: De ordine charitatis

Articulus I: De ordine inter deum et nos

Articulus II: De ordine inter nos et proximum

Articulus III: De ordine inter varios proximos

Pars III: De actibus charitatis

Quaestio I: De actu proprio seu dilectione

Quaestio II: De effectibus internis charitatis

Quaestio III: De actu charitatis externo seu beneficentia

Articulus I: De eleemosyna corporali

Articulus II: De eleemosyna spirituali seu correptione fraterna

Pars IV: De peccatis charitati oppositis

Quaestio I: De odio quod opponitur dilectioni

Quaestio II: De peccatis oppositis gaudio

Articulus I: De acedia

Articulus II: De invidia

Quaestio III: De peccatis oppositis paci

Quaestio IV: De peccatis oppositis beneficentiae

Articulus I: De scandalo activo

Articulus II: De scandalo passivo

Articulus III: De quibusdam scandalis in specie

S. Th. II-II, q. 78, a. 4; q. 98, a. 4; q. 169, a. 2.

That the aforesaid doctrine on scandal may be better understood and easily applied in practice, it is best to apply it to some special cases and determined examples more frequently occurring, so that it may be expressed in more concrete rules, whether general or special.

968. General rules on the guilt of scandal.

I. He is guilty of active scandal, and indeed always, who asks, counsels, commands, etc. a work which cannot be done by another without sin, even if this one is ready to sin, because it is intrinsically evil as directly inducing to sin or at least to the exercise and continuation of sin.

Thus he who asks from an excommunicated priest to be avoided the sacraments, or from a priest lacking jurisdiction absolution, from an infidel to swear by false gods, from a usurer to lend with unjust usury, from a notary or keeper what is against his office, from a prostitute fornication, from a man an onanistic copulation, etc. However

a) he who asks, counsels, commands, etc. a work which indeed can be done by another without sin but which certainly or probably will not be done by him without sin, e.g. a loan from a usurer, is not guilty of active scandal, although he may sin against charity by reason of passive scandal, as will be said below under II., and is clear from n° 965;

b) if someone is already prepared to commit a grave evil, and cannot be diverted from his purpose (otherwise the persuasion would not be good), it is lawful to provide him the occasion of a lesser evil and to permit this, indeed probably and to advise but chiefly that which is less, unless however an unjust harm to a third party would follow. For it is not to seek evil but good, namely the choice of a lesser evil; to draw back from a greater evil and to propose conditionally the lesser;

c) he who sins with an accomplice is probably not bound explicitly to confess the sin of scandal of which he has become guilty by seduction, because the other party by consenting is guilty of scandal of the same species; whence he sufficiently accuses the scandal by confessing the sin committed with the accomplice.

II. He is guilty of passive scandal generally who asks, counsels, commands, etc. a work which indeed can be done by another without sin but which the other certainly or probably will not do without sin. It is excepted if it is done for a sufficiently grave cause.

Hence out of necessity or sufficiently great utility it is lawful to ask the sacraments from a sacrilegious priest, especially if he is the parish priest; to borrow from a usurer, an oath from one about to swear by false gods; and a wife out of danger of incontinence can ask from an onanistic husband (who does not complete the copulation) the conjugal debt.

III. Likewise he is guilty of passive scandal generally who of set purpose places something which will be an occasion of sin for another. It is excepted if it is done for a just and proportioned cause, provided the action does not actively induce to sin and is indifferent.

Hence it is lawful for the father of a family of set purpose not to remove or even to provide for children or servants prone or ready for theft the mere occasion of sinning (e.g. by exposing money or keys or leaving open the chest in which money is kept), not intending but permitting one theft so that more are avoided; likewise for the keepers of fields, vineyards, forests to hide themselves so that the damaging ones are caught and the punished are turned away from further damage, not however for the sole purpose of catching someone from whom to receive a fine or inflict punishment; likewise for a husband to provide a suspect wife the mere occasion of adultery to correct her, or to catch her, or to prove her unfaithfulness.

969. Examples of active scandal. — Of active scandal are to be held guilty, and gravely so:

  1. Those who keep the custom of blaspheming, especially in the presence of younger people, especially if in the presence of children.

  2. Those who, having heard grave detraction, report the matter to others: for hence arise hatreds and quarrels.

  3. Those who, without matrimonial end, are messengers of love to some woman, whether married or unmarried; thus servants and household members sin who lend assistance to children of the family in fostering base loves.

  4. Those who write, publish, spread, sell indiscriminately to all or hand over to others to be read books and other writings of harmful reading.

  5. Those who compose, spread, or publicly sing base songs or poems.

  6. Those who introduce in schools a pernicious manner of teaching, or pernicious books. Without scandal anatomical or surgical books or even books of pagan authors not sufficiently expurgated cannot be put in the hands of the pious.

  7. Those who institute and prolong, whether in clear words, or in equivocal ones (sufficiently understood by the hearers) truly lascivious speeches (e.g. about the matrimonial act, about base ways of preventing generation, about things seen and done in brothels) especially in the presence of persons of the other sex or in the presence of young people or innocent children; — otherwise if jocosely said among themselves by common people, reapers, ploughers and other workers, because they are not much moved thereby.

  8. Clerics who retain a person suspect to the people, give occasion for sins of detraction, calumny, and contempt for the clerical state.

  9. Likewise wives who, by admitting charming lovers to family conversations, are an offense to their husbands and others; likewise a husband who retains a maid-servant not without reason suspect to his wife.

  10. Likewise per se parents and masters who permit their daughters or maid-servants conversations in hidden places with suitors and lovers; they are guilty because of their co-operation toward scandal.

970. Specifically in the matter of lust, guilty of active scandal are:

A. As to obscene images and statues, and indeed gravely sin:

  1. Painters, sculptors, photographers, etc. who fashion images or statues truly obscene and commonly incentives to lust; unless it is for a just cause e.g. for the study of anatomical science. Obscene however are those which intend to exhibit parts entirely unbecoming of an adult person naked or covered only with a thin veil, or which represent gravely unchaste acts, or altogether lascivious forms.

  2. Those who expose such images or statues in offices or in houses or gardens publicly to the eyes of all; likewise those who sell them except to those engaged in anatomical science.

  3. Those who spread them, carry them around or give occasion to see them.

But images of excellent art, by which the observers are most moved by the artistic manner of representing or by the idea represented rather than by the nakedness, it is lawful to preserve in collections and museums; it would however be necessary that they not be entrusted indiscriminately to all to be examined, but to those skilled in art and persons of mature age. Therefore also it seems lawful to make and reproduce the aforesaid images, and to sell them to those skilled in art or serious persons.

B. As to spectacles and dances, which per se are not illicit, although they are often an occasion of sin; whence one must dissuade from these and take care not to introduce them:

  1. The authors and actors of comedies gravely sin in which no respect is shown for virtue or good morals or religion, or of very base theatrical dances in which because of unbecoming dress, obscene ways of dancing, or lascivious gesticulations or contacts great indecency appears.

  2. Likewise those who at their homes conduct very base and lascivious dances, as are usually the gatherings called masked balls.

  3. Likewise those who promote or approve them with much money or applause.

  4. Likewise musicians who cooperate with their music, or masters and inhabitants by renting the place, unless for a graver cause, e.g. by reason of grave harm.

  5. Indeed those who assist at or take part in such things, unless they are not moved to sin thereby and are not a scandal by bad example to others.

C. As to the granting or procuring of a place for sinning:

  1. Innkeepers most gravely sin who provide secret rooms for lust; likewise a private person who grants a place to those asking to sin, unless perhaps, says Lehmkuhl, there is a quite grave necessity, in which case he should still manifest his displeasure.

  2. To rent a house to prostitutes (also to usurers) in villages and small towns is illicit; but in large cities, in which to avoid a greater evil prostitutes are to be permitted, it is not illicit (especially if other renters are lacking), unless this would gravely harm neighbors, or by reason of the location there would be a special facility for sin such that seductions and sins would multiply, or there would be grave scandal to others, as often easily happens.

  3. Drivers who carry others to a brothel are not excused by reason of the pay, but only for grave harm to be avoided e.g. if they fear being dismissed, not easily finding another master, or if by civil precept they are bound to drive travelers wherever they wish. They can never lend assistance to lead anyone more safely or secretly, or to one who does not know indicate where the brothel is; unless perhaps for the greatest harm (cfr. n. 492, B).

D. As to concubinage and merely civil marriage, see our work De Variis Peccatis in sacramentali confessione medendis, c. II, § B, q. 2, n. V-VIII.

E. As to the adornment of women will be spoken in tr. on Temperance, where of modesty.

Pars V: De praeceptis charitatis

Quaestio I: Quaestio unica

Appendix I: Excursus de philosophorum systematibus circa fundamentum et normam moralitatis

↑ Top of work