Summa Theologiae Moralis, vol. I: De Principiis
Benedictus Henricus Merkelbach (1871–1942)
Summa Theologiae Moralis ad mentem D. Thomae et ad normam iuris novi
First published 1935
Volume I (De principiis) of Benedictus Henricus Merkelbach's Summa theologiae moralis sets out the foundations of Catholic moral theology within a Thomistic framework. It treats human acts, conscience, law, sin, and merit in relation to the canon law of its period. The present edition follows the Paris text published by Desclée de Brouwer in 1935 and includes the Latin text with an English translation. It comprises the first volume of the three-volume Summa.
Prologus
Introductio I: Theologia Moralis Generalis: Introductio
Tractatus I: Tractatus de ultimo actu humanorum fine seu de beatitudine
Introductio
Quaestio I: DE FINE ULTIMO IN COMMUNI
Quaestio II: DE BEATITUDINE OBIECTIVA
Quaestio III: DE BEATITUDINE FORMALI
Quaestio IV: DE QUALITATIBUS BEATITUDINIS
Quaestio V: DE MODO OBTINENDI BEATITUDINEM
Tractatus II: De actibus humanis in se
Introductio
Pars I: De actibus humanis secundum esse materiale et psychologicum
§ I: De conditione actuum humanorum
Caput I: De elemento subiectivo actus humani
Quaestio I: De voluntario
Articulus I: De voluntario in se
Articulus II: De voluntario tum positivo et directo, tum negativo et indirecto
Articulus III: De voluntario in se et in causa
Quaestio II: De impedimentis voluntarii seu de involuntario
Articulus I: De violentia
Articulus II: De metu
Articulus III: De concupiscentia
Articulus IV: De ignorantia
Quaestio III: De libero
Quaestio IV: De impedimentis liberi
Articulus I: De passionibus
Articulus II: De habitu et consuetudine
Articulus III: De impedimentis liberi remotioribus
Caput II: De elemento obiectivo actus humani
Quaestio I: De elemento essentiali seu obiecto
Quaestio II: De elemento accidentali seu de circumstantiis
§ II: De distinctione actuum humanorum
Quaestio I: De actibus elicitis
Quaestio II: De actibus imperatis
Pars II: De actibus humanis secundum esse morale
§ I: De moralitate actus humani in genere
Quaestio I: De essentia et speciebus moralitatis
Quaestio II: De fundamentis moralitatis
Articulus I: De intrinseca differentia boni inter et mali
Articulus II: De norma moralitatis
Articulus III: De fundamento obiectivo moralitatis
Articulus IV: De falsis systematibus circa fundamenta moralitatis
Articulus V: De facultate apprehensiva moralitatis
Quaestio III: De principiis seu fontibus moralitatis
Quaestio IV: De distinctione specifica inter actum bonum et malum
Quaestio V: De distinctione specifica inter varios actus bonos vel malos
Articulus I: De obiecto
Articulus II: De circumstantiis
Articulus III: De fine
§ II: De moralitate actuum humanorum in specie
Quaestio I: De bonitate et malitia actus interioris
Quaestio II: De bonitate et malitia actus exterioris
Quaestio III: De bonitate et malitia effectus externi
Quaestio IV: De bonitate et malitia passionum
Quaestio V: De bonitate et malitia circumstantiarum
Pars III: De actibus humanis secundum esse supernaturale et meritorium
Quaestio I: De merito praesertim supernaturali
Quaestio II: De conditionibus meriti supernaturalis
Tractatus III: De conscientia in generali
Introductio
Quaestio I: De conscientia morali secundum se in esse psychologico
Quaestio II: De conscientia prout est regula actuum moralium
Articulus I: De rectitudine conscientiae
Articulus II: De conscientiae certitudine
Quaestio III: De conscientia christiana prout est regula actuum supernaturalium
Tractatus IV: De legibus in genere
Introductio
§ I: De lege secundum esse psychologicum
Pars I: De lege in genere
Quaestio I: De ipsa lege in se
Articulus I: De essentia legis
Articulus II: De promulgatione legis
Quaestio II: De distinctione legum
Quaestio III: De effectibus legis
Articulus I: De vi directivâ seu obligatione legis
Articulus II: De vi coactivâ seu sanctione legis
Pars II: De lege aeterna quae est fundamentum omnis legis
Quaestio I: De essentia legis aeternae
Quaestio II: De potestate legis aeternae
Quaestio III: De mutabilitate legis aeternae
§ I: De legibus quae regunt actus morales
Pars III: De lege naturali
Quaestio I: De essentia legis naturalis
Quaestio II: De potestate legis naturalis
Articulus I: De vi directivâ seu obligatione legis naturalis
Articulus II: De vi coactivâ seu sanctione legis naturalis
Quaestio III: De mutabilitate legis naturalis
Quaestio IV: De Lege Humana in Se
Articulus I: De Auctore legis civilis
Articulus II: De Qualitate legis humanae
Articulus III: De Efformatione legis humanae
Articulus IV: De Divisione legis humanae
Quaestio V: De Potestate Legis Humanae
Articulus I: De Materia legis humanae
Articulus II: De Obligatione legis humanae
Articulus III: De Subditis legis civilis
Articulus IV: De Impletione et Interpretatione legis humanae
Quaestio VI: De Mutabilitate Legis Humanae
Caput I: De Lege Vetere
Quaestio I: De Lege Vetere Secundum Se
Quaestio II: De Potestate Legis Veteris
Quaestio III: De Mutabilitate Veteris Legis
Caput II: De Lege Nova
Quaestio I: De Essentia Legis Novae
Quaestio II: De Potestate Legis Novae
Quaestio III: De Lege Ecclesiastica Secundum Se
Articulus I: De Auctore legis ecclesiasticae
Articulus II: De Materia et Qualitate legis ecclesiasticae
Articulus III: De Efformatione legis ecclesiasticae
Articulus IV: De Divisione legis ecclesiasticae
Quaestio IV: De Potestate seu Obligatione Legis Ecclesiasticae
Articulus I: De Quantitate seu Gravitate Obligationis
Articulus II: De Qualitate et Extensione Obligationis legis praeceptivae
Articulus III: De Qualitate et Extensione Obligationis legis poenalis
Articulus IV: De Qualitate et Extensione Obligationis legis irritantis
Articulus V: De Subditis legis ecclesiasticae
Articulus VI: De Impletione legis ecclesiasticae
Articulus VII: De Interpretatione legis ecclesiasticae
Quaestio V: De Mutabilitate Legis Ecclesiasticae
Articulus I: De Ignorantia
Articulus II: De Impotentia
Articulus III: De Dispensatione
Articulus IV: De privilegio
Articulus V: De cessatione finis
Articulus VI: De abrogatione et derogatione
Articulus VII: De consuetudine
Tractatus V: De peccatis in genere
Introductio I: De Peccatis in Genere
Quaestio I: De essentia peccati
Articulus I: De notione et conditionibus peccati
Articulus II: De peccato omissionis negative voluntario
Articulus III: De peccato commissionis externo, indirecte aut in causa voluntario
Articulus IV: De elementis constitutivis peccati
Articulus V: De definitione peccati
Quaestio II: De distinctione peccatorum
Articulus I: De distinctione specifica
Articulus II: De distinctione numerica
Quaestio III: De comparatione et gravitate peccatorum
Quaestio IV: De subiecto peccati
Articulus I: De motibus seu peccatis sensualitatis
Articulus II: De consensu in delectationem seu de delectatione morosa
Articulus III: De consensu in actum seu de desiderio et gaudio
Pars I: De causis peccatorum
Quaestio I: De causis peccati interioribus
Articulus I: De ignorantia causa peccati ex parte rationis
Articulus II: De passione causa peccati ex parte appetitus sensitivi
Articulus III: De malitia causa peccati ex parte voluntatis
Quaestio II: De causis peccatorum exterioribus
Articulus I: De deo permittente
Articulus II: De diabolo tentante
Articulus III: De homine cooperante
Quaestio III: De peccato quod est causa alterius peccati
Articulus I: De modo quo unum peccatum alterum causat
Articulus II: De superbia et inani gloria
Articulus III: De avaritia
Articulus IV: De luxuria et gula
Articulus V: De invidia et ira
Articulus VI: De acedia
Pars II: De effectibus peccatorum
Quaestio I: De diminutione boni naturae
Quaestio II: De reatu culpae seu macula peccati
Quaestio III: De reatu poenae
Quaestio IV: De peccato mortali et veniali
Articulus I: De differentia inter peccatum mortale et veniale
Articulus II: De gravitate peccati mortalis
Articulus III: De conditionibus ad peccatum mortale requisitis
Articulus IV: De divisione peccati mortalis et venialis
Articulus V: De conversione peccati mortalis et venialis
Articulus VI: De peccato veniali secundum se
Tractatus VI: De habitibus et virtutibus in genere
Introductio I: De Habitibus et Virtutibus in Genere
Pars I: De habitibus in genere secundum esse psychologicum
Quaestio I: De essentia habitus
Quaestio II: De subiecto habitus
Quaestio III: De causa habituum
Quaestio IV: De distinctione habituum
Pars II: De habitibus secundum esse morale seu de virtutibus acquisitis
Quaestio I: De essentia virtutis
Quaestio II: De subiecto virtutis
Quaestio III: De distinctione virtutum
Articulus I: De virtutibus intellectualibus
Articulus II: De virtutibus moralibus
Articulus III: De virtutibus cardinalibus
Quaestio IV: De proprietatibus virtutum
Articulus I: De medio virtutis
Articulus II: De connexione virtutum
Articulus III: De aequalitate virtutum
Articulus IV: De duratione virtutum
Pars III: De habitibus secundum esse supernaturale seu de virtutibus infusis
Quaestio I: De existentia et essentia infusorum habituum ac virtutum
Quaestio II: De distinctione infusorum habituum et virtutum
Articulus I: De virtutibus theologicis
Articulus II: De virtutibus moralibus
Articulus III: De donis spiritus sancti
Quaestio III: De causa infusorum habituum et virtutum
Quaestio IV: De proprietatibus infusorum habituum et virtutum
Articulus I: De medio virtutum infusarum
Articulus II: De connexione habituum infusorum
Articulus III: De aequalitate habituum infusorum
Articulus IV: De duratione habituum infusorum
Tractatus VII: De fide divina
Introductio
Quaestio I: De Obiecto Formali Fidei
Quaestio II: De Obiecto Materiali Fidei
Articulus I: De obiecto materiali in se
Articulus II: De conditionibus ad obiectum materiale requisitis
Articulus III: De evolutione obiecti materialis
Articulus IV: De ecclesia proponente obiectum fidei
Pars I: De Actu Fidei
Caput I: De Actu Fidei Interiore
Quaestio I: De Essentia Actus Fidei
Quaestio II: De Analysi Actus Fidei
Articulus I: De ipso actu fidei
Articulus II: De ipso credulitatis affectu
Articulus III: De iudicio credibilitatis seu de praeambulis fidei
Quaestio III: De Necessitate Fidei
Caput II: De Actu Fidei Exteriore seu de Eius Confessione
Pars II: De Habitu Fidei
Quaestio I: De Ipsa Fide
Articulus I: De fide in ordine ad subiectum spectata
Articulus II: De fide spectata relative ad virtutes supernaturales
Articulus III: De fide spectata relative ad habitus intellectuales
Quaestio II: De habentibus fidem
Quaestio III: De causa et effectibus fidei
Quaestio IV: De donis fidei correspondentibus
Pars III: De vitiis et peccatis fidei oppositis
Quaestio I: De peccatis directe oppositis fidei
Articulus I: De infidelitate
Articulus II: De haeresi et apostasia
Quaestio II: De peccatis indirecte oppositis fidei
Articulus I: De communicatione cum infidelibus et haereticis
Articulus II: De cooperatione ad infidelitatem et haeresim
Articulus III: De lectione et evulgatione scriptorum prohibitorum
Articulus IV: De admissione vel professione doctrinae quae pro fide est periculosa
Quaestio III: De blasphemia quae opponitur confessioni fidei
Pars IV: De praecepto fidei
Quaestio I: Quaestio unica
Tractatus VIII: De spe divina
Introductio
Pars I: De obiecto et actu spei
Quaestio I: De obiecto formali spei
Quaestio II: De obiecto materiali spei
Quaestio III: De necessitate spei
Pars II: De habitu et subiecto spei
Quaestio I: De spe ut est virtus
Quaestio II: De subiecto spei
Quaestio III: De timore dei
Pars III: De peccatis spei oppositis
Quaestio I: De desperatione
Quaestio II: De praesumptione
Pars IV: De praecepto spei
Quaestio I: De Praecepto Spei
Tractatus IX: De divina charitate
Introductio I: De Divina Charitate
Pars I: De ipsa charitate
Quaestio I: De essentia charitatis
Quaestio II: De excellentia charitatis
Articulus I: De excellentia charitatis in se
Articulus II: De excellentia charitatis relative ad alias virtutes
Quaestio III: De charitate quoad subiectum spectata
Articulus I: De subiecto et generatione charitatis
Articulus II: De augmento charitatis
Articulus III: De diminutione et amissione charitatis
Pars II: De obiecto charitatis
Quaestio I: De obiecto formali
Quaestio II: De obiecto materiali charitatis
Articulus I: De diligendis ex charitate generatim
Articulus II: De diligendo deo
Articulus III: De diligendo seipso
Articulus IV: De peccatoribus diligendis
Articulus V: De inimicis diligendis
Quaestio III: De ordine charitatis
Articulus I: De ordine inter deum et nos
Articulus II: De ordine inter nos et proximum
Articulus III: De ordine inter varios proximos
Pars III: De actibus charitatis
Quaestio I: De actu proprio seu dilectione
Quaestio II: De effectibus internis charitatis
Quaestio III: De actu charitatis externo seu beneficentia
Articulus I: De eleemosyna corporali
Articulus II: De eleemosyna spirituali seu correptione fraterna
Pars IV: De peccatis charitati oppositis
Quaestio I: De odio quod opponitur dilectioni
Quaestio II: De peccatis oppositis gaudio
Articulus I: De acedia
Articulus II: De invidia
Quaestio III: De peccatis oppositis paci
Quaestio IV: De peccatis oppositis beneficentiae
Articulus I: De scandalo activo
Articulus II: De scandalo passivo
Articulus III: De quibusdam scandalis in specie
S. Th. II-II, q. 78, a. 4; q. 98, a. 4; q. 169, a. 2.
That the aforesaid doctrine on scandal may be better understood and easily applied in practice, it is best to apply it to some special cases and determined examples more frequently occurring, so that it may be expressed in more concrete rules, whether general or special.
968. General rules on the guilt of scandal.
I. He is guilty of active scandal, and indeed always, who asks, counsels, commands, etc. a work which cannot be done by another without sin, even if this one is ready to sin, because it is intrinsically evil as directly inducing to sin or at least to the exercise and continuation of sin.
Thus he who asks from an excommunicated priest to be avoided the sacraments, or from a priest lacking jurisdiction absolution, from an infidel to swear by false gods, from a usurer to lend with unjust usury, from a notary or keeper what is against his office, from a prostitute fornication, from a man an onanistic copulation, etc. However
a) he who asks, counsels, commands, etc. a work which indeed can be done by another without sin but which certainly or probably will not be done by him without sin, e.g. a loan from a usurer, is not guilty of active scandal, although he may sin against charity by reason of passive scandal, as will be said below under II., and is clear from n° 965;
b) if someone is already prepared to commit a grave evil, and cannot be diverted from his purpose (otherwise the persuasion would not be good), it is lawful to provide him the occasion of a lesser evil and to permit this, indeed probably and to advise but chiefly that which is less, unless however an unjust harm to a third party would follow. For it is not to seek evil but good, namely the choice of a lesser evil; to draw back from a greater evil and to propose conditionally the lesser;
c) he who sins with an accomplice is probably not bound explicitly to confess the sin of scandal of which he has become guilty by seduction, because the other party by consenting is guilty of scandal of the same species; whence he sufficiently accuses the scandal by confessing the sin committed with the accomplice.
II. He is guilty of passive scandal generally who asks, counsels, commands, etc. a work which indeed can be done by another without sin but which the other certainly or probably will not do without sin. It is excepted if it is done for a sufficiently grave cause.
Hence out of necessity or sufficiently great utility it is lawful to ask the sacraments from a sacrilegious priest, especially if he is the parish priest; to borrow from a usurer, an oath from one about to swear by false gods; and a wife out of danger of incontinence can ask from an onanistic husband (who does not complete the copulation) the conjugal debt.
III. Likewise he is guilty of passive scandal generally who of set purpose places something which will be an occasion of sin for another. It is excepted if it is done for a just and proportioned cause, provided the action does not actively induce to sin and is indifferent.
Hence it is lawful for the father of a family of set purpose not to remove or even to provide for children or servants prone or ready for theft the mere occasion of sinning (e.g. by exposing money or keys or leaving open the chest in which money is kept), not intending but permitting one theft so that more are avoided; likewise for the keepers of fields, vineyards, forests to hide themselves so that the damaging ones are caught and the punished are turned away from further damage, not however for the sole purpose of catching someone from whom to receive a fine or inflict punishment; likewise for a husband to provide a suspect wife the mere occasion of adultery to correct her, or to catch her, or to prove her unfaithfulness.
969. Examples of active scandal. — Of active scandal are to be held guilty, and gravely so:
-
Those who keep the custom of blaspheming, especially in the presence of younger people, especially if in the presence of children.
-
Those who, having heard grave detraction, report the matter to others: for hence arise hatreds and quarrels.
-
Those who, without matrimonial end, are messengers of love to some woman, whether married or unmarried; thus servants and household members sin who lend assistance to children of the family in fostering base loves.
-
Those who write, publish, spread, sell indiscriminately to all or hand over to others to be read books and other writings of harmful reading.
-
Those who compose, spread, or publicly sing base songs or poems.
-
Those who introduce in schools a pernicious manner of teaching, or pernicious books. Without scandal anatomical or surgical books or even books of pagan authors not sufficiently expurgated cannot be put in the hands of the pious.
-
Those who institute and prolong, whether in clear words, or in equivocal ones (sufficiently understood by the hearers) truly lascivious speeches (e.g. about the matrimonial act, about base ways of preventing generation, about things seen and done in brothels) especially in the presence of persons of the other sex or in the presence of young people or innocent children; — otherwise if jocosely said among themselves by common people, reapers, ploughers and other workers, because they are not much moved thereby.
-
Clerics who retain a person suspect to the people, give occasion for sins of detraction, calumny, and contempt for the clerical state.
-
Likewise wives who, by admitting charming lovers to family conversations, are an offense to their husbands and others; likewise a husband who retains a maid-servant not without reason suspect to his wife.
-
Likewise per se parents and masters who permit their daughters or maid-servants conversations in hidden places with suitors and lovers; they are guilty because of their co-operation toward scandal.
970. Specifically in the matter of lust, guilty of active scandal are:
A. As to obscene images and statues, and indeed gravely sin:
-
Painters, sculptors, photographers, etc. who fashion images or statues truly obscene and commonly incentives to lust; unless it is for a just cause e.g. for the study of anatomical science. Obscene however are those which intend to exhibit parts entirely unbecoming of an adult person naked or covered only with a thin veil, or which represent gravely unchaste acts, or altogether lascivious forms.
-
Those who expose such images or statues in offices or in houses or gardens publicly to the eyes of all; likewise those who sell them except to those engaged in anatomical science.
-
Those who spread them, carry them around or give occasion to see them.
But images of excellent art, by which the observers are most moved by the artistic manner of representing or by the idea represented rather than by the nakedness, it is lawful to preserve in collections and museums; it would however be necessary that they not be entrusted indiscriminately to all to be examined, but to those skilled in art and persons of mature age. Therefore also it seems lawful to make and reproduce the aforesaid images, and to sell them to those skilled in art or serious persons.
B. As to spectacles and dances, which per se are not illicit, although they are often an occasion of sin; whence one must dissuade from these and take care not to introduce them:
-
The authors and actors of comedies gravely sin in which no respect is shown for virtue or good morals or religion, or of very base theatrical dances in which because of unbecoming dress, obscene ways of dancing, or lascivious gesticulations or contacts great indecency appears.
-
Likewise those who at their homes conduct very base and lascivious dances, as are usually the gatherings called masked balls.
-
Likewise those who promote or approve them with much money or applause.
-
Likewise musicians who cooperate with their music, or masters and inhabitants by renting the place, unless for a graver cause, e.g. by reason of grave harm.
-
Indeed those who assist at or take part in such things, unless they are not moved to sin thereby and are not a scandal by bad example to others.
C. As to the granting or procuring of a place for sinning:
-
Innkeepers most gravely sin who provide secret rooms for lust; likewise a private person who grants a place to those asking to sin, unless perhaps, says Lehmkuhl, there is a quite grave necessity, in which case he should still manifest his displeasure.
-
To rent a house to prostitutes (also to usurers) in villages and small towns is illicit; but in large cities, in which to avoid a greater evil prostitutes are to be permitted, it is not illicit (especially if other renters are lacking), unless this would gravely harm neighbors, or by reason of the location there would be a special facility for sin such that seductions and sins would multiply, or there would be grave scandal to others, as often easily happens.
-
Drivers who carry others to a brothel are not excused by reason of the pay, but only for grave harm to be avoided e.g. if they fear being dismissed, not easily finding another master, or if by civil precept they are bound to drive travelers wherever they wish. They can never lend assistance to lead anyone more safely or secretly, or to one who does not know indicate where the brothel is; unless perhaps for the greatest harm (cfr. n. 492, B).
D. As to concubinage and merely civil marriage, see our work De Variis Peccatis in sacramentali confessione medendis, c. II, § B, q. 2, n. V-VIII.
E. As to the adornment of women will be spoken in tr. on Temperance, where of modesty.