Summa Theologiae Moralis, vol. I: De Principiis
Benedictus Henricus Merkelbach (1871–1942)
Summa Theologiae Moralis ad mentem D. Thomae et ad normam iuris novi
First published 1935
Volume I (De principiis) of Benedictus Henricus Merkelbach's Summa theologiae moralis sets out the foundations of Catholic moral theology within a Thomistic framework. It treats human acts, conscience, law, sin, and merit in relation to the canon law of its period. The present edition follows the Paris text published by Desclée de Brouwer in 1935 and includes the Latin text with an English translation. It comprises the first volume of the three-volume Summa.
Prologus
Introductio I: Theologia Moralis Generalis: Introductio
Tractatus I: Tractatus de ultimo actu humanorum fine seu de beatitudine
Introductio
Quaestio I: DE FINE ULTIMO IN COMMUNI
Quaestio II: DE BEATITUDINE OBIECTIVA
Quaestio III: DE BEATITUDINE FORMALI
Quaestio IV: DE QUALITATIBUS BEATITUDINIS
Quaestio V: DE MODO OBTINENDI BEATITUDINEM
Tractatus II: De actibus humanis in se
Introductio
Pars I: De actibus humanis secundum esse materiale et psychologicum
§ I: De conditione actuum humanorum
Caput I: De elemento subiectivo actus humani
Quaestio I: De voluntario
Articulus I: De voluntario in se
Articulus II: De voluntario tum positivo et directo, tum negativo et indirecto
Articulus III: De voluntario in se et in causa
Quaestio II: De impedimentis voluntarii seu de involuntario
Articulus I: De violentia
Articulus II: De metu
Articulus III: De concupiscentia
Articulus IV: De ignorantia
Quaestio III: De libero
Quaestio IV: De impedimentis liberi
Articulus I: De passionibus
Articulus II: De habitu et consuetudine
Articulus III: De impedimentis liberi remotioribus
Caput II: De elemento obiectivo actus humani
Quaestio I: De elemento essentiali seu obiecto
Quaestio II: De elemento accidentali seu de circumstantiis
§ II: De distinctione actuum humanorum
Quaestio I: De actibus elicitis
Quaestio II: De actibus imperatis
Pars II: De actibus humanis secundum esse morale
§ I: De moralitate actus humani in genere
Quaestio I: De essentia et speciebus moralitatis
Quaestio II: De fundamentis moralitatis
Articulus I: De intrinseca differentia boni inter et mali
Articulus II: De norma moralitatis
Articulus III: De fundamento obiectivo moralitatis
Articulus IV: De falsis systematibus circa fundamenta moralitatis
Articulus V: De facultate apprehensiva moralitatis
Quaestio III: De principiis seu fontibus moralitatis
Quaestio IV: De distinctione specifica inter actum bonum et malum
Quaestio V: De distinctione specifica inter varios actus bonos vel malos
Articulus I: De obiecto
Articulus II: De circumstantiis
Articulus III: De fine
§ II: De moralitate actuum humanorum in specie
Quaestio I: De bonitate et malitia actus interioris
Quaestio II: De bonitate et malitia actus exterioris
Quaestio III: De bonitate et malitia effectus externi
Quaestio IV: De bonitate et malitia passionum
Quaestio V: De bonitate et malitia circumstantiarum
Pars III: De actibus humanis secundum esse supernaturale et meritorium
Quaestio I: De merito praesertim supernaturali
Quaestio II: De conditionibus meriti supernaturalis
Tractatus III: De conscientia in generali
Introductio
Quaestio I: De conscientia morali secundum se in esse psychologico
Quaestio II: De conscientia prout est regula actuum moralium
Articulus I: De rectitudine conscientiae
Articulus II: De conscientiae certitudine
Quaestio III: De conscientia christiana prout est regula actuum supernaturalium
Tractatus IV: De legibus in genere
Introductio
§ I: De lege secundum esse psychologicum
Pars I: De lege in genere
Quaestio I: De ipsa lege in se
Articulus I: De essentia legis
Articulus II: De promulgatione legis
Quaestio II: De distinctione legum
Quaestio III: De effectibus legis
Articulus I: De vi directivâ seu obligatione legis
Articulus II: De vi coactivâ seu sanctione legis
Pars II: De lege aeterna quae est fundamentum omnis legis
Quaestio I: De essentia legis aeternae
Quaestio II: De potestate legis aeternae
Quaestio III: De mutabilitate legis aeternae
§ I: De legibus quae regunt actus morales
Pars III: De lege naturali
Quaestio I: De essentia legis naturalis
Quaestio II: De potestate legis naturalis
Articulus I: De vi directivâ seu obligatione legis naturalis
Articulus II: De vi coactivâ seu sanctione legis naturalis
Quaestio III: De mutabilitate legis naturalis
Quaestio IV: De Lege Humana in Se
Articulus I: De Auctore legis civilis
Articulus II: De Qualitate legis humanae
Articulus III: De Efformatione legis humanae
Articulus IV: De Divisione legis humanae
Quaestio V: De Potestate Legis Humanae
Articulus I: De Materia legis humanae
Articulus II: De Obligatione legis humanae
Articulus III: De Subditis legis civilis
Articulus IV: De Impletione et Interpretatione legis humanae
Quaestio VI: De Mutabilitate Legis Humanae
Caput I: De Lege Vetere
Quaestio I: De Lege Vetere Secundum Se
Quaestio II: De Potestate Legis Veteris
Quaestio III: De Mutabilitate Veteris Legis
Caput II: De Lege Nova
Quaestio I: De Essentia Legis Novae
Quaestio II: De Potestate Legis Novae
Quaestio III: De Lege Ecclesiastica Secundum Se
Articulus I: De Auctore legis ecclesiasticae
Articulus II: De Materia et Qualitate legis ecclesiasticae
Articulus III: De Efformatione legis ecclesiasticae
Articulus IV: De Divisione legis ecclesiasticae
Quaestio IV: De Potestate seu Obligatione Legis Ecclesiasticae
Articulus I: De Quantitate seu Gravitate Obligationis
Articulus II: De Qualitate et Extensione Obligationis legis praeceptivae
Articulus III: De Qualitate et Extensione Obligationis legis poenalis
Articulus IV: De Qualitate et Extensione Obligationis legis irritantis
Articulus V: De Subditis legis ecclesiasticae
Articulus VI: De Impletione legis ecclesiasticae
Articulus VII: De Interpretatione legis ecclesiasticae
Quaestio V: De Mutabilitate Legis Ecclesiasticae
Articulus I: De Ignorantia
Articulus II: De Impotentia
Articulus III: De Dispensatione
Articulus IV: De privilegio
Articulus V: De cessatione finis
Articulus VI: De abrogatione et derogatione
Articulus VII: De consuetudine
Tractatus V: De peccatis in genere
Introductio I: De Peccatis in Genere
Quaestio I: De essentia peccati
Articulus I: De notione et conditionibus peccati
Articulus II: De peccato omissionis negative voluntario
Articulus III: De peccato commissionis externo, indirecte aut in causa voluntario
Articulus IV: De elementis constitutivis peccati
Articulus V: De definitione peccati
Quaestio II: De distinctione peccatorum
Articulus I: De distinctione specifica
Articulus II: De distinctione numerica
Quaestio III: De comparatione et gravitate peccatorum
Quaestio IV: De subiecto peccati
Articulus I: De motibus seu peccatis sensualitatis
Articulus II: De consensu in delectationem seu de delectatione morosa
Articulus III: De consensu in actum seu de desiderio et gaudio
Pars I: De causis peccatorum
Quaestio I: De causis peccati interioribus
Articulus I: De ignorantia causa peccati ex parte rationis
Articulus II: De passione causa peccati ex parte appetitus sensitivi
Articulus III: De malitia causa peccati ex parte voluntatis
Quaestio II: De causis peccatorum exterioribus
Articulus I: De deo permittente
Articulus II: De diabolo tentante
Articulus III: De homine cooperante
Quaestio III: De peccato quod est causa alterius peccati
Articulus I: De modo quo unum peccatum alterum causat
Articulus II: De superbia et inani gloria
Articulus III: De avaritia
Articulus IV: De luxuria et gula
Articulus V: De invidia et ira
Articulus VI: De acedia
Pars II: De effectibus peccatorum
Quaestio I: De diminutione boni naturae
Quaestio II: De reatu culpae seu macula peccati
Quaestio III: De reatu poenae
Quaestio IV: De peccato mortali et veniali
Articulus I: De differentia inter peccatum mortale et veniale
Articulus II: De gravitate peccati mortalis
Articulus III: De conditionibus ad peccatum mortale requisitis
Articulus IV: De divisione peccati mortalis et venialis
Articulus V: De conversione peccati mortalis et venialis
Articulus VI: De peccato veniali secundum se
Tractatus VI: De habitibus et virtutibus in genere
Introductio I: De Habitibus et Virtutibus in Genere
Pars I: De habitibus in genere secundum esse psychologicum
Quaestio I: De essentia habitus
Quaestio II: De subiecto habitus
Quaestio III: De causa habituum
Quaestio IV: De distinctione habituum
Pars II: De habitibus secundum esse morale seu de virtutibus acquisitis
Quaestio I: De essentia virtutis
Quaestio II: De subiecto virtutis
Quaestio III: De distinctione virtutum
Articulus I: De virtutibus intellectualibus
Articulus II: De virtutibus moralibus
Articulus III: De virtutibus cardinalibus
Quaestio IV: De proprietatibus virtutum
Articulus I: De medio virtutis
Articulus II: De connexione virtutum
Articulus III: De aequalitate virtutum
Articulus IV: De duratione virtutum
Pars III: De habitibus secundum esse supernaturale seu de virtutibus infusis
Quaestio I: De existentia et essentia infusorum habituum ac virtutum
Quaestio II: De distinctione infusorum habituum et virtutum
Articulus I: De virtutibus theologicis
Articulus II: De virtutibus moralibus
Articulus III: De donis spiritus sancti
Quaestio III: De causa infusorum habituum et virtutum
Quaestio IV: De proprietatibus infusorum habituum et virtutum
Articulus I: De medio virtutum infusarum
Articulus II: De connexione habituum infusorum
Articulus III: De aequalitate habituum infusorum
Articulus IV: De duratione habituum infusorum
Tractatus VII: De fide divina
Introductio
Quaestio I: De Obiecto Formali Fidei
Quaestio II: De Obiecto Materiali Fidei
Articulus I: De obiecto materiali in se
Articulus II: De conditionibus ad obiectum materiale requisitis
Articulus III: De evolutione obiecti materialis
Articulus IV: De ecclesia proponente obiectum fidei
Pars I: De Actu Fidei
Caput I: De Actu Fidei Interiore
Quaestio I: De Essentia Actus Fidei
Quaestio II: De Analysi Actus Fidei
Articulus I: De ipso actu fidei
Articulus II: De ipso credulitatis affectu
Articulus III: De iudicio credibilitatis seu de praeambulis fidei
Quaestio III: De Necessitate Fidei
Caput II: De Actu Fidei Exteriore seu de Eius Confessione
Pars II: De Habitu Fidei
Quaestio I: De Ipsa Fide
Articulus I: De fide in ordine ad subiectum spectata
Articulus II: De fide spectata relative ad virtutes supernaturales
Articulus III: De fide spectata relative ad habitus intellectuales
Quaestio II: De habentibus fidem
Quaestio III: De causa et effectibus fidei
Quaestio IV: De donis fidei correspondentibus
Pars III: De vitiis et peccatis fidei oppositis
Quaestio I: De peccatis directe oppositis fidei
Articulus I: De infidelitate
Articulus II: De haeresi et apostasia
Quaestio II: De peccatis indirecte oppositis fidei
Articulus I: De communicatione cum infidelibus et haereticis
Articulus II: De cooperatione ad infidelitatem et haeresim
Articulus III: De lectione et evulgatione scriptorum prohibitorum
Articulus IV: De admissione vel professione doctrinae quae pro fide est periculosa
Quaestio III: De blasphemia quae opponitur confessioni fidei
Pars IV: De praecepto fidei
Quaestio I: Quaestio unica
Tractatus VIII: De spe divina
Introductio
Pars I: De obiecto et actu spei
Quaestio I: De obiecto formali spei
Quaestio II: De obiecto materiali spei
Quaestio III: De necessitate spei
Pars II: De habitu et subiecto spei
Quaestio I: De spe ut est virtus
Quaestio II: De subiecto spei
Quaestio III: De timore dei
Pars III: De peccatis spei oppositis
Quaestio I: De desperatione
Quaestio II: De praesumptione
Pars IV: De praecepto spei
Quaestio I: De Praecepto Spei
Tractatus IX: De divina charitate
Introductio I: De Divina Charitate
Pars I: De ipsa charitate
Quaestio I: De essentia charitatis
Quaestio II: De excellentia charitatis
Articulus I: De excellentia charitatis in se
Articulus II: De excellentia charitatis relative ad alias virtutes
Quaestio III: De charitate quoad subiectum spectata
Articulus I: De subiecto et generatione charitatis
Articulus II: De augmento charitatis
Articulus III: De diminutione et amissione charitatis
Pars II: De obiecto charitatis
Quaestio I: De obiecto formali
Quaestio II: De obiecto materiali charitatis
Articulus I: De diligendis ex charitate generatim
Articulus II: De diligendo deo
Articulus III: De diligendo seipso
Articulus IV: De peccatoribus diligendis
Articulus V: De inimicis diligendis
Quaestio III: De ordine charitatis
Articulus I: De ordine inter deum et nos
Articulus II: De ordine inter nos et proximum
Articulus III: De ordine inter varios proximos
Pars III: De actibus charitatis
Quaestio I: De actu proprio seu dilectione
Quaestio II: De effectibus internis charitatis
Quaestio III: De actu charitatis externo seu beneficentia
Articulus I: De eleemosyna corporali
Articulus II: De eleemosyna spirituali seu correptione fraterna
Pars IV: De peccatis charitati oppositis
Quaestio I: De odio quod opponitur dilectioni
Quaestio II: De peccatis oppositis gaudio
To the joy of charity itself over the divine good is opposed acedia; to joy over the neighbor's good, envy.
Articulus I: De acedia
S. Th. II-II, q. 35; de Malo, q. 11.
949. Acedia is sadness about spiritual good, especially divine. For acids are cold, whence acedia imports weariness or tepidity in working, which so depresses the mind of man that nothing pleases him to do. Hence spiritual acedia denotes torpor, languor, tepidity, weariness about spiritual things, which are therefore troublesome because they require bodily labor. Whence it is sadness about spiritual things because they impede quiet and bodily pleasure: for acedia prefers to do nothing rather than to disturb the body's rest, and from this arises flight from spiritual things, horror and detestation. This sadness is always sin: a) by reason of the object: for to be sad about evil is good, but to be sad about that which appears to be evil but truly is good, is sin, because good does not deserve that we be sad about it; b) by reason of the effect: for it withdraws man from due works.
Acedia is twofold: 1st that by which we are sad about the good of any virtue; this is not a special sin, even if it is done for the sake of the bodily labor attached, but it is a circumstance of every sin, because every vice flees the spiritual good opposed to it even inasmuch as it impedes bodily rest; 2nd that by which we are sad about the spiritual good to which all other things are ordered, namely the divine good, not in itself, but inasmuch as it is internal to us or pertains to us and seems evil to us: if one is sad namely about beatitude or about the friendship of God, for the reason that by laborious exercises of virtue they must be preserved and so does not care for that friendship, or if for the labor one is sad about the means to it e.g. about the sacraments, the grace of God, good works, divine precepts, etc., inasmuch as they are necessary or useful for the friendship of God. This is a special sin because it has a special object, and is directly contrary to the special act of a special virtue: for it is opposed to the joy in the divine good in which charity delights.
950. Gravity of acedia. — 1. Acedia as it is a general sin, is mortal or venial according as the sin of which it is a circumstance is grave or light.
2. Special acedia is a mortal sin of its genus, because according to its proper notion it is opposed to charity. For the proper effect of charity is joy in God, whence acedia by which we are sad about the divine good is directly opposed to charity. It can however be venial if it is not perfectly deliberate, or also, as it seems, when it concerns goods not necessary for salvation.
This acedia is also a capital sin, as was declared above, in tr. on Sins, n. 513.
Articulus II: De invidia
S. Th. II-II, q. 36; Q. D. de Malo, q. 10.
951. Envy is inordinate sadness about another's good, esteemed as one's own evil, inasmuch as that good seems to be a diminutive of one's own excellence. It is called
1° sadness: this is about evil considered as united to us, and thus envy differs from hatred which is about the good of neighbor, in the neighbor considered as absolutely evil;
2° about another's good esteemed as one's own evil: "The object of sadness is one's own evil; but it happens that what is another's good is apprehended as one's own evil, and thus about another's good there can be sadness";
3° inasmuch as it is a diminutive of one's own excellence: sadness about another's good which is considered as evil, can happen in four ways: a) when someone grieves over another's good, because from it he fears harm to come to himself or to other goods, and such sadness is an effect of fear; b) when someone is sad about another's good, not because he has it, but because that good which he has is wanting to us, and this is zeal or emulation which, if it is about honest goods, is praiseworthy; c) when someone is sad about another's good, because he to whom the good happens is unworthy of it, and this sadness is called nemesis or indignation, which is good if it is done for a right end and with due subjection to the ordination of divine Providence; d) when someone grieves over another's good, inasmuch as another exceeds him in goods and this is esteemed as one's own evil, because it is a diminutive of one's own glory or excellence, and this properly is envy;
4° inordinate: envy is always evil because it grieves about that of which one should rejoice, namely about the good of neighbor.
952. Gravity of envy. — Envy is a mortal sin of its genus. For the genus of sin is taken from the part of the object. But envy according to its object is opposed to charity, because as charity rejoices in the good of neighbor, so envy is sad about it. It can however be venial not only from imperfection of the act, but also from lightness of matter if one envies a slight good of neighbor, e.g. that he wins in a game, as by running with him, or doing something of this kind.
953. Remark. — The sin of envy is usually found especially among those who are in some way equal, e.g. of the same family, or at least approaching in something, e.g. in condition, knowledge, virtue, etc.: for such wish to be equal to one another or preferred. It is chiefly about those goods in which there is glory, and in which men love to be honored and to be in repute, especially of wisdom and happiness. Whence it arises from vainglory, although it is itself a capital sin, as was said in tr. on Sins, n. 508.