Summa Theologiae Moralis, vol. I: De Principiis
Benedictus Henricus Merkelbach (1871–1942)
Summa Theologiae Moralis ad mentem D. Thomae et ad normam iuris novi
First published 1935
Volume I (De principiis) of Benedictus Henricus Merkelbach's Summa theologiae moralis sets out the foundations of Catholic moral theology within a Thomistic framework. It treats human acts, conscience, law, sin, and merit in relation to the canon law of its period. The present edition follows the Paris text published by Desclée de Brouwer in 1935 and includes the Latin text with an English translation. It comprises the first volume of the three-volume Summa.
Prologus
Introductio I: Theologia Moralis Generalis: Introductio
Tractatus I: Tractatus de ultimo actu humanorum fine seu de beatitudine
Introductio
Quaestio I: DE FINE ULTIMO IN COMMUNI
Quaestio II: DE BEATITUDINE OBIECTIVA
Quaestio III: DE BEATITUDINE FORMALI
Quaestio IV: DE QUALITATIBUS BEATITUDINIS
Quaestio V: DE MODO OBTINENDI BEATITUDINEM
Tractatus II: De actibus humanis in se
Introductio
Pars I: De actibus humanis secundum esse materiale et psychologicum
§ I: De conditione actuum humanorum
Caput I: De elemento subiectivo actus humani
Quaestio I: De voluntario
Articulus I: De voluntario in se
Articulus II: De voluntario tum positivo et directo, tum negativo et indirecto
Articulus III: De voluntario in se et in causa
Quaestio II: De impedimentis voluntarii seu de involuntario
Articulus I: De violentia
Articulus II: De metu
Articulus III: De concupiscentia
Articulus IV: De ignorantia
Quaestio III: De libero
Quaestio IV: De impedimentis liberi
Articulus I: De passionibus
Articulus II: De habitu et consuetudine
Articulus III: De impedimentis liberi remotioribus
Caput II: De elemento obiectivo actus humani
Quaestio I: De elemento essentiali seu obiecto
Quaestio II: De elemento accidentali seu de circumstantiis
§ II: De distinctione actuum humanorum
Quaestio I: De actibus elicitis
Quaestio II: De actibus imperatis
Pars II: De actibus humanis secundum esse morale
§ I: De moralitate actus humani in genere
Quaestio I: De essentia et speciebus moralitatis
Quaestio II: De fundamentis moralitatis
Articulus I: De intrinseca differentia boni inter et mali
Articulus II: De norma moralitatis
Articulus III: De fundamento obiectivo moralitatis
Articulus IV: De falsis systematibus circa fundamenta moralitatis
Articulus V: De facultate apprehensiva moralitatis
Quaestio III: De principiis seu fontibus moralitatis
Quaestio IV: De distinctione specifica inter actum bonum et malum
Quaestio V: De distinctione specifica inter varios actus bonos vel malos
Articulus I: De obiecto
Articulus II: De circumstantiis
Articulus III: De fine
§ II: De moralitate actuum humanorum in specie
Quaestio I: De bonitate et malitia actus interioris
Quaestio II: De bonitate et malitia actus exterioris
Quaestio III: De bonitate et malitia effectus externi
Quaestio IV: De bonitate et malitia passionum
Quaestio V: De bonitate et malitia circumstantiarum
Pars III: De actibus humanis secundum esse supernaturale et meritorium
Quaestio I: De merito praesertim supernaturali
Quaestio II: De conditionibus meriti supernaturalis
Tractatus III: De conscientia in generali
Introductio
Quaestio I: De conscientia morali secundum se in esse psychologico
Quaestio II: De conscientia prout est regula actuum moralium
Articulus I: De rectitudine conscientiae
Articulus II: De conscientiae certitudine
Quaestio III: De conscientia christiana prout est regula actuum supernaturalium
Tractatus IV: De legibus in genere
Introductio
§ I: De lege secundum esse psychologicum
Pars I: De lege in genere
Quaestio I: De ipsa lege in se
Articulus I: De essentia legis
Articulus II: De promulgatione legis
Quaestio II: De distinctione legum
Quaestio III: De effectibus legis
Articulus I: De vi directivâ seu obligatione legis
Articulus II: De vi coactivâ seu sanctione legis
Pars II: De lege aeterna quae est fundamentum omnis legis
Quaestio I: De essentia legis aeternae
Quaestio II: De potestate legis aeternae
Quaestio III: De mutabilitate legis aeternae
§ I: De legibus quae regunt actus morales
Pars III: De lege naturali
Quaestio I: De essentia legis naturalis
Quaestio II: De potestate legis naturalis
Articulus I: De vi directivâ seu obligatione legis naturalis
Articulus II: De vi coactivâ seu sanctione legis naturalis
Quaestio III: De mutabilitate legis naturalis
Quaestio IV: De Lege Humana in Se
Articulus I: De Auctore legis civilis
Articulus II: De Qualitate legis humanae
Articulus III: De Efformatione legis humanae
Articulus IV: De Divisione legis humanae
Quaestio V: De Potestate Legis Humanae
Articulus I: De Materia legis humanae
Articulus II: De Obligatione legis humanae
Articulus III: De Subditis legis civilis
Articulus IV: De Impletione et Interpretatione legis humanae
Quaestio VI: De Mutabilitate Legis Humanae
Caput I: De Lege Vetere
Quaestio I: De Lege Vetere Secundum Se
Quaestio II: De Potestate Legis Veteris
Quaestio III: De Mutabilitate Veteris Legis
Caput II: De Lege Nova
Quaestio I: De Essentia Legis Novae
Quaestio II: De Potestate Legis Novae
Quaestio III: De Lege Ecclesiastica Secundum Se
Articulus I: De Auctore legis ecclesiasticae
Articulus II: De Materia et Qualitate legis ecclesiasticae
Articulus III: De Efformatione legis ecclesiasticae
Articulus IV: De Divisione legis ecclesiasticae
Quaestio IV: De Potestate seu Obligatione Legis Ecclesiasticae
Articulus I: De Quantitate seu Gravitate Obligationis
Articulus II: De Qualitate et Extensione Obligationis legis praeceptivae
Articulus III: De Qualitate et Extensione Obligationis legis poenalis
Articulus IV: De Qualitate et Extensione Obligationis legis irritantis
Articulus V: De Subditis legis ecclesiasticae
Articulus VI: De Impletione legis ecclesiasticae
Articulus VII: De Interpretatione legis ecclesiasticae
Quaestio V: De Mutabilitate Legis Ecclesiasticae
Articulus I: De Ignorantia
Articulus II: De Impotentia
Articulus III: De Dispensatione
Articulus IV: De privilegio
Articulus V: De cessatione finis
Articulus VI: De abrogatione et derogatione
Articulus VII: De consuetudine
Tractatus V: De peccatis in genere
Introductio I: De Peccatis in Genere
Quaestio I: De essentia peccati
Articulus I: De notione et conditionibus peccati
Articulus II: De peccato omissionis negative voluntario
Articulus III: De peccato commissionis externo, indirecte aut in causa voluntario
Articulus IV: De elementis constitutivis peccati
Articulus V: De definitione peccati
Quaestio II: De distinctione peccatorum
Articulus I: De distinctione specifica
Articulus II: De distinctione numerica
Quaestio III: De comparatione et gravitate peccatorum
Quaestio IV: De subiecto peccati
Articulus I: De motibus seu peccatis sensualitatis
Articulus II: De consensu in delectationem seu de delectatione morosa
Articulus III: De consensu in actum seu de desiderio et gaudio
Pars I: De causis peccatorum
Quaestio I: De causis peccati interioribus
Articulus I: De ignorantia causa peccati ex parte rationis
Articulus II: De passione causa peccati ex parte appetitus sensitivi
Articulus III: De malitia causa peccati ex parte voluntatis
Quaestio II: De causis peccatorum exterioribus
Articulus I: De deo permittente
Articulus II: De diabolo tentante
Articulus III: De homine cooperante
Quaestio III: De peccato quod est causa alterius peccati
Articulus I: De modo quo unum peccatum alterum causat
Articulus II: De superbia et inani gloria
Articulus III: De avaritia
Articulus IV: De luxuria et gula
Articulus V: De invidia et ira
Articulus VI: De acedia
Pars II: De effectibus peccatorum
Quaestio I: De diminutione boni naturae
Quaestio II: De reatu culpae seu macula peccati
Quaestio III: De reatu poenae
Quaestio IV: De peccato mortali et veniali
Articulus I: De differentia inter peccatum mortale et veniale
Articulus II: De gravitate peccati mortalis
Articulus III: De conditionibus ad peccatum mortale requisitis
Articulus IV: De divisione peccati mortalis et venialis
Articulus V: De conversione peccati mortalis et venialis
Articulus VI: De peccato veniali secundum se
Tractatus VI: De habitibus et virtutibus in genere
Introductio I: De Habitibus et Virtutibus in Genere
Pars I: De habitibus in genere secundum esse psychologicum
Quaestio I: De essentia habitus
Quaestio II: De subiecto habitus
Quaestio III: De causa habituum
Quaestio IV: De distinctione habituum
Pars II: De habitibus secundum esse morale seu de virtutibus acquisitis
Quaestio I: De essentia virtutis
Quaestio II: De subiecto virtutis
Quaestio III: De distinctione virtutum
Articulus I: De virtutibus intellectualibus
Articulus II: De virtutibus moralibus
Articulus III: De virtutibus cardinalibus
Quaestio IV: De proprietatibus virtutum
Articulus I: De medio virtutis
Articulus II: De connexione virtutum
Articulus III: De aequalitate virtutum
Articulus IV: De duratione virtutum
Pars III: De habitibus secundum esse supernaturale seu de virtutibus infusis
Quaestio I: De existentia et essentia infusorum habituum ac virtutum
Quaestio II: De distinctione infusorum habituum et virtutum
Articulus I: De virtutibus theologicis
Articulus II: De virtutibus moralibus
Articulus III: De donis spiritus sancti
Quaestio III: De causa infusorum habituum et virtutum
Quaestio IV: De proprietatibus infusorum habituum et virtutum
Articulus I: De medio virtutum infusarum
Articulus II: De connexione habituum infusorum
Articulus III: De aequalitate habituum infusorum
Articulus IV: De duratione habituum infusorum
Tractatus VII: De fide divina
Introductio
Quaestio I: De Obiecto Formali Fidei
Quaestio II: De Obiecto Materiali Fidei
Articulus I: De obiecto materiali in se
Articulus II: De conditionibus ad obiectum materiale requisitis
Articulus III: De evolutione obiecti materialis
Articulus IV: De ecclesia proponente obiectum fidei
Pars I: De Actu Fidei
Caput I: De Actu Fidei Interiore
Quaestio I: De Essentia Actus Fidei
Quaestio II: De Analysi Actus Fidei
Articulus I: De ipso actu fidei
Articulus II: De ipso credulitatis affectu
Articulus III: De iudicio credibilitatis seu de praeambulis fidei
Quaestio III: De Necessitate Fidei
Caput II: De Actu Fidei Exteriore seu de Eius Confessione
Pars II: De Habitu Fidei
Quaestio I: De Ipsa Fide
Articulus I: De fide in ordine ad subiectum spectata
Articulus II: De fide spectata relative ad virtutes supernaturales
Articulus III: De fide spectata relative ad habitus intellectuales
Quaestio II: De habentibus fidem
Quaestio III: De causa et effectibus fidei
Quaestio IV: De donis fidei correspondentibus
Pars III: De vitiis et peccatis fidei oppositis
Quaestio I: De peccatis directe oppositis fidei
Articulus I: De infidelitate
Articulus II: De haeresi et apostasia
Quaestio II: De peccatis indirecte oppositis fidei
Articulus I: De communicatione cum infidelibus et haereticis
Articulus II: De cooperatione ad infidelitatem et haeresim
Articulus III: De lectione et evulgatione scriptorum prohibitorum
Articulus IV: De admissione vel professione doctrinae quae pro fide est periculosa
Quaestio III: De blasphemia quae opponitur confessioni fidei
Pars IV: De praecepto fidei
Quaestio I: Quaestio unica
Tractatus VIII: De spe divina
Introductio
Pars I: De obiecto et actu spei
Quaestio I: De obiecto formali spei
Quaestio II: De obiecto materiali spei
Quaestio III: De necessitate spei
Pars II: De habitu et subiecto spei
Quaestio I: De spe ut est virtus
Quaestio II: De subiecto spei
Quaestio III: De timore dei
Pars III: De peccatis spei oppositis
Quaestio I: De desperatione
Quaestio II: De praesumptione
Pars IV: De praecepto spei
Quaestio I: De Praecepto Spei
Tractatus IX: De divina charitate
Introductio I: De Divina Charitate
Pars I: De ipsa charitate
Quaestio I: De essentia charitatis
Quaestio II: De excellentia charitatis
Articulus I: De excellentia charitatis in se
Articulus II: De excellentia charitatis relative ad alias virtutes
Quaestio III: De charitate quoad subiectum spectata
Articulus I: De subiecto et generatione charitatis
Articulus II: De augmento charitatis
Articulus III: De diminutione et amissione charitatis
Pars II: De obiecto charitatis
Quaestio I: De obiecto formali
Quaestio II: De obiecto materiali charitatis
Articulus I: De diligendis ex charitate generatim
Articulus II: De diligendo deo
Articulus III: De diligendo seipso
Articulus IV: De peccatoribus diligendis
Articulus V: De inimicis diligendis
Quaestio III: De ordine charitatis
Articulus I: De ordine inter deum et nos
Articulus II: De ordine inter nos et proximum
Articulus III: De ordine inter varios proximos
Pars III: De actibus charitatis
Quaestio I: De actu proprio seu dilectione
Quaestio II: De effectibus internis charitatis
Quaestio III: De actu charitatis externo seu beneficentia
Articulus I: De eleemosyna corporali
Articulus II: De eleemosyna spirituali seu correptione fraterna
Pars IV: De peccatis charitati oppositis
Quaestio I: De odio quod opponitur dilectioni
S. Th. I-II, q. 29; II-II, q. 34.
944. Hatred is the movement of the appetite by which we are adversely affected toward something. For just as love is the consonance of the appetite to that which is fitting for it, so hatred is the dissonance to that which is repugnant or evil. Hatred is however twofold:
1° Hatred of abomination or of aversion by which we shun something (thing or person) as an evil or harmful to us; when it concerns a person it is called hatred of quality;
2° Hatred of enmity or of malevolence, or hatred of the person himself according to himself, by which from displeasure of some person we wish him evil, because it is evil to him, i.e. resting in his evil, that namely it may be ill with him.
1° Hatred of abomination is opposed to the love of concupiscence, hatred of enmity to the love of benevolence; but as the love of concupiscence is ordered to the love of benevolence, so the former hatred disposes to this latter: for from the fact that we shun someone as displeasing and troublesome to us, it often happens that we wish him evil, and reckon his evil as our good.
945. Hatred of God. — According to its essence God cannot be hated because by essence he is goodness itself; and therefore he who sees this essence does not hate God. But inasmuch as from him there comes to us an effect which we deem evil, he can be hated by us (cfr. Num. X, 35; Deut. XXXII, 41; Ps. LXXIII, 23; Jn. XV, 24), e.g. inasmuch as he forbids sins or punishes sinners.
This is sin, and always mortal, unless it is done without deliberation: for it is always a grave disorder to shun the supreme Good in whom nothing is to be shunned; or to wish evil to him who is supremely lovable. Indeed it is the greatest sin of all: 1) because it directly opposes the love of God which is the principal act of the more worthy virtue: charity, and therefore also directly opposes the infinite goodness of God; 2) because that precisely by which something is a mortal sin is the aversion of the will from God; but this is had per se, essentially and explicitly in the hatred of God, in other sins it is found only implicitly, participatively and according to another; therefore the hatred of God is the gravest sin of all. — But hatred of enmity toward God is graver than hatred of abomination: the former opposes the infinite intrinsic goodness of God, the latter his external manifestation and glory.
By hatred of enmity sins a) he who wishes God not to be, or not to be almighty, omniscient, just, etc.; — b) who is saddened by his perfections or rejoices in his offense, in the violation of God's precepts; — c) who persecutes the works of God and intends to diminish his external glory, because God is displeasing. Thus the devil desires and procures evil to God because his evil is so.
946. Hatred of neighbor. — Hatred of abomination of neighbor is good, if it is hated according to that which is evil in him (Sap. XIV, 9; Ps. CXVIII, 113; CXXXVIII, 21), e.g. inasmuch as he is a sinner, enemy, persecutor, harmful to us, etc., unless the hatred is greater than the cause merits. On the contrary it is sin, if it is hated according to something that is good in him, e.g. inasmuch as he is pious, just, prudent, etc. — Hatred of enmity toward neighbor, by which we wish him evil as an evil that it may be ill with him, is always sin. Thus he who 1) desires the disadvantage of neighbor as such and absolutely taken; 2) who rejoices in his evil as his evil; or 3) who is saddened by good as his good.
The sin of hatred toward neighbor is mortal of its genus because it is against charity (I Jn. II, 9; III, 14-15; IV, 20). It can however be venial, not only from lack of deliberation as if it is done from a sudden movement of anger, but also from lightness of matter e.g. if we wish slight evil to our neighbor, or if the aversion is slight, as ordinarily is a simple displeasure without imprecation of evil. This however is dangerous, especially if it lasts long, because easily it will come about that the evils which happen to the neighbor from this please.
Hatred of neighbor if considered on the part of the disorder of the sinner is the gravest of sins against neighbor, because thus our will is most disordered toward him1. However it is not the greatest on the part of the effect, namely the harm done to the neighbor: thus theft, homicide, detraction, etc. are greater.
947. Hatred of neighbor is specifically multiple. — Hatreds of the quality of the neighbor differ specifically according to specifically different motives, e.g. to hate a neighbor because he is pious or because he caused just harm.
Hatreds of neighbor by which we wish (with inefficacious desire) that various evils befall him, are probably of the same species, because these evils are desired for him only under the general notion of evil, whence evils are not to be specified in confession. On the contrary of different species certainly are the hatreds by which we desire (with true efficacious desire) to inflict various evils on neighbor, because the desire of committing sin has the malice of the deed with all its circumstances; whence the evils desired are to be declared in confession. Thus differ the will of taking away reputation, and the will of killing.
948. Remarks. — 1. Formal hatred of oneself does not exist, as repugnant to nature.
2. To wish someone evil inasmuch as it is good for him or others is not hatred; indeed it is lawful, if the order of charity is observed (cfr. n. 889). It would however be sin to wish the evil of another against the order of charity, i.e. for a good which it does not equal: thus a son cannot wish the death of his father for the inheritance (cfr. prop. 13, 14, 15 damn. by Inn. XI).
3. Hatred of abomination of only the evil of neighbor is not simply hatred, but in a certain respect and mixed with love: "This very thing that we hate the fault and the defect of good in a brother, pertains to the love of the brother: for it is of the same reason that we wish someone's good and that we hate his evil. Whence, taking simply hatred of a brother (not willing the good), it is always with sin" (a. 3).
4. True hatred is difficultly healed; however penitents often confess as hatreds which are not such, or at least not grave. Thus when they affirm that they cannot forget an injury, or cannot look at someone, speak to him, greet him, or cannot do so without vehement emotion, it is to be investigated whether these are not a mere natural aversion from real or apparent offense, — or a pure affection of the sensitive appetite from diversity of disposition without sufficient deliberation, — or a desire of evil for an honest end. But if they do not wish grave evil to the neighbor, nor refuse the ordinary signs of love, nor is other grave inconvenience feared from this affection (e.g. contempt, scandal and desire of vengeance), they are to be absolved.
5. S. Alphonsus notes, Th. M., l. II, n. 30, ad 3°: "A private person who, being averse from another, flees from him, if he does this to deprive him of conversation and solace, and thus to make him sad, and ill with him, it is hatred of enmity and sin. — But if, wishing no evil, you only flee because your nature is adverse to him, or he is wont to be troublesome to you, it is hatred of aversion and sin, if it be without reason: which will not be the case if it be of a very harsh person, provided there is absent contempt, scandal, and desire of vengeance".
6. Hatred of neighbor formally according to the notion of the object and therefore more directly arises from envy, by which the very good of neighbor is made saddening and consequently hateful; dispositively however from anger: for first through anger a man apprehends the evil of neighbor according to a certain measure as having the notion of vengeance, but anger persisting, a man comes to consider and seek the evil of neighbor absolutely and according to itself, which pertains to the notion of hatred (a. 6, ad 3).