Summa Theologiae Moralis, vol. I: De Principiis

Benedictus Henricus Merkelbach

Summa Theologiae Moralis, vol. I: De Principiis

Benedictus Henricus Merkelbach (1871–1942)

Summa Theologiae Moralis ad mentem D. Thomae et ad normam iuris novi

First published 1935

Volume I (De principiis) of Benedictus Henricus Merkelbach's Summa theologiae moralis sets out the foundations of Catholic moral theology within a Thomistic framework. It treats human acts, conscience, law, sin, and merit in relation to the canon law of its period. The present edition follows the Paris text published by Desclée de Brouwer in 1935 and includes the Latin text with an English translation. It comprises the first volume of the three-volume Summa.


Prologus

Introductio I: Theologia Moralis Generalis: Introductio

Tractatus I: Tractatus de ultimo actu humanorum fine seu de beatitudine

Introductio

Quaestio I: DE FINE ULTIMO IN COMMUNI

Quaestio II: DE BEATITUDINE OBIECTIVA

Quaestio III: DE BEATITUDINE FORMALI

Quaestio IV: DE QUALITATIBUS BEATITUDINIS

Quaestio V: DE MODO OBTINENDI BEATITUDINEM

Tractatus II: De actibus humanis in se

Introductio

Pars I: De actibus humanis secundum esse materiale et psychologicum

§ I: De conditione actuum humanorum

Caput I: De elemento subiectivo actus humani

Quaestio I: De voluntario

Articulus I: De voluntario in se

Articulus II: De voluntario tum positivo et directo, tum negativo et indirecto

Articulus III: De voluntario in se et in causa

Quaestio II: De impedimentis voluntarii seu de involuntario

Articulus I: De violentia

Articulus II: De metu

Articulus III: De concupiscentia

Articulus IV: De ignorantia

Quaestio III: De libero

Quaestio IV: De impedimentis liberi

Articulus I: De passionibus

Articulus II: De habitu et consuetudine

Articulus III: De impedimentis liberi remotioribus

Caput II: De elemento obiectivo actus humani

Quaestio I: De elemento essentiali seu obiecto

Quaestio II: De elemento accidentali seu de circumstantiis

§ II: De distinctione actuum humanorum

Quaestio I: De actibus elicitis

Quaestio II: De actibus imperatis

Pars II: De actibus humanis secundum esse morale

§ I: De moralitate actus humani in genere

Quaestio I: De essentia et speciebus moralitatis

Quaestio II: De fundamentis moralitatis

Articulus I: De intrinseca differentia boni inter et mali

Articulus II: De norma moralitatis

Articulus III: De fundamento obiectivo moralitatis

Articulus IV: De falsis systematibus circa fundamenta moralitatis

Articulus V: De facultate apprehensiva moralitatis

Quaestio III: De principiis seu fontibus moralitatis

Quaestio IV: De distinctione specifica inter actum bonum et malum

Quaestio V: De distinctione specifica inter varios actus bonos vel malos

Articulus I: De obiecto

Articulus II: De circumstantiis

Articulus III: De fine

§ II: De moralitate actuum humanorum in specie

Quaestio I: De bonitate et malitia actus interioris

Quaestio II: De bonitate et malitia actus exterioris

Quaestio III: De bonitate et malitia effectus externi

Quaestio IV: De bonitate et malitia passionum

Quaestio V: De bonitate et malitia circumstantiarum

Pars III: De actibus humanis secundum esse supernaturale et meritorium

Quaestio I: De merito praesertim supernaturali

Quaestio II: De conditionibus meriti supernaturalis

Tractatus III: De conscientia in generali

Introductio

Quaestio I: De conscientia morali secundum se in esse psychologico

Quaestio II: De conscientia prout est regula actuum moralium

Articulus I: De rectitudine conscientiae

Articulus II: De conscientiae certitudine

Quaestio III: De conscientia christiana prout est regula actuum supernaturalium

Tractatus IV: De legibus in genere

Introductio

§ I: De lege secundum esse psychologicum

Pars I: De lege in genere

Quaestio I: De ipsa lege in se

Articulus I: De essentia legis

Articulus II: De promulgatione legis

Quaestio II: De distinctione legum

Quaestio III: De effectibus legis

Articulus I: De vi directivâ seu obligatione legis

Articulus II: De vi coactivâ seu sanctione legis

Pars II: De lege aeterna quae est fundamentum omnis legis

Quaestio I: De essentia legis aeternae

Quaestio II: De potestate legis aeternae

Quaestio III: De mutabilitate legis aeternae

§ I: De legibus quae regunt actus morales

Pars III: De lege naturali

Quaestio I: De essentia legis naturalis

Quaestio II: De potestate legis naturalis

Articulus I: De vi directivâ seu obligatione legis naturalis

Articulus II: De vi coactivâ seu sanctione legis naturalis

Quaestio III: De mutabilitate legis naturalis

Quaestio IV: De Lege Humana in Se

Articulus I: De Auctore legis civilis

Articulus II: De Qualitate legis humanae

Articulus III: De Efformatione legis humanae

Articulus IV: De Divisione legis humanae

Quaestio V: De Potestate Legis Humanae

Articulus I: De Materia legis humanae

Articulus II: De Obligatione legis humanae

Articulus III: De Subditis legis civilis

Articulus IV: De Impletione et Interpretatione legis humanae

Quaestio VI: De Mutabilitate Legis Humanae

Caput I: De Lege Vetere

Quaestio I: De Lege Vetere Secundum Se

Quaestio II: De Potestate Legis Veteris

Quaestio III: De Mutabilitate Veteris Legis

Caput II: De Lege Nova

Quaestio I: De Essentia Legis Novae

Quaestio II: De Potestate Legis Novae

Quaestio III: De Lege Ecclesiastica Secundum Se

Articulus I: De Auctore legis ecclesiasticae

Articulus II: De Materia et Qualitate legis ecclesiasticae

Articulus III: De Efformatione legis ecclesiasticae

Articulus IV: De Divisione legis ecclesiasticae

Quaestio IV: De Potestate seu Obligatione Legis Ecclesiasticae

Articulus I: De Quantitate seu Gravitate Obligationis

Articulus II: De Qualitate et Extensione Obligationis legis praeceptivae

Articulus III: De Qualitate et Extensione Obligationis legis poenalis

Articulus IV: De Qualitate et Extensione Obligationis legis irritantis

Articulus V: De Subditis legis ecclesiasticae

Articulus VI: De Impletione legis ecclesiasticae

Articulus VII: De Interpretatione legis ecclesiasticae

Quaestio V: De Mutabilitate Legis Ecclesiasticae

Articulus I: De Ignorantia

Articulus II: De Impotentia

Articulus III: De Dispensatione

Articulus IV: De privilegio

Articulus V: De cessatione finis

Articulus VI: De abrogatione et derogatione

Articulus VII: De consuetudine

Tractatus V: De peccatis in genere

Introductio I: De Peccatis in Genere

Quaestio I: De essentia peccati

Articulus I: De notione et conditionibus peccati

Articulus II: De peccato omissionis negative voluntario

Articulus III: De peccato commissionis externo, indirecte aut in causa voluntario

Articulus IV: De elementis constitutivis peccati

Articulus V: De definitione peccati

Quaestio II: De distinctione peccatorum

Articulus I: De distinctione specifica

Articulus II: De distinctione numerica

Quaestio III: De comparatione et gravitate peccatorum

Quaestio IV: De subiecto peccati

Articulus I: De motibus seu peccatis sensualitatis

Articulus II: De consensu in delectationem seu de delectatione morosa

Articulus III: De consensu in actum seu de desiderio et gaudio

Pars I: De causis peccatorum

Quaestio I: De causis peccati interioribus

Articulus I: De ignorantia causa peccati ex parte rationis

Articulus II: De passione causa peccati ex parte appetitus sensitivi

Articulus III: De malitia causa peccati ex parte voluntatis

Quaestio II: De causis peccatorum exterioribus

Articulus I: De deo permittente

Articulus II: De diabolo tentante

Articulus III: De homine cooperante

Quaestio III: De peccato quod est causa alterius peccati

Articulus I: De modo quo unum peccatum alterum causat

Articulus II: De superbia et inani gloria

Articulus III: De avaritia

Articulus IV: De luxuria et gula

Articulus V: De invidia et ira

Articulus VI: De acedia

Pars II: De effectibus peccatorum

Quaestio I: De diminutione boni naturae

Quaestio II: De reatu culpae seu macula peccati

Quaestio III: De reatu poenae

Quaestio IV: De peccato mortali et veniali

Articulus I: De differentia inter peccatum mortale et veniale

Articulus II: De gravitate peccati mortalis

Articulus III: De conditionibus ad peccatum mortale requisitis

Articulus IV: De divisione peccati mortalis et venialis

Articulus V: De conversione peccati mortalis et venialis

Articulus VI: De peccato veniali secundum se

Tractatus VI: De habitibus et virtutibus in genere

Introductio I: De Habitibus et Virtutibus in Genere

Pars I: De habitibus in genere secundum esse psychologicum

Quaestio I: De essentia habitus

Quaestio II: De subiecto habitus

Quaestio III: De causa habituum

Quaestio IV: De distinctione habituum

Pars II: De habitibus secundum esse morale seu de virtutibus acquisitis

Quaestio I: De essentia virtutis

Quaestio II: De subiecto virtutis

Quaestio III: De distinctione virtutum

Articulus I: De virtutibus intellectualibus

Articulus II: De virtutibus moralibus

Articulus III: De virtutibus cardinalibus

Quaestio IV: De proprietatibus virtutum

Articulus I: De medio virtutis

Articulus II: De connexione virtutum

Articulus III: De aequalitate virtutum

Articulus IV: De duratione virtutum

Pars III: De habitibus secundum esse supernaturale seu de virtutibus infusis

Quaestio I: De existentia et essentia infusorum habituum ac virtutum

Quaestio II: De distinctione infusorum habituum et virtutum

Articulus I: De virtutibus theologicis

Articulus II: De virtutibus moralibus

Articulus III: De donis spiritus sancti

Quaestio III: De causa infusorum habituum et virtutum

Quaestio IV: De proprietatibus infusorum habituum et virtutum

Articulus I: De medio virtutum infusarum

Articulus II: De connexione habituum infusorum

Articulus III: De aequalitate habituum infusorum

Articulus IV: De duratione habituum infusorum

Tractatus VII: De fide divina

Introductio

Quaestio I: De Obiecto Formali Fidei

Quaestio II: De Obiecto Materiali Fidei

Articulus I: De obiecto materiali in se

Articulus II: De conditionibus ad obiectum materiale requisitis

Articulus III: De evolutione obiecti materialis

Articulus IV: De ecclesia proponente obiectum fidei

Pars I: De Actu Fidei

Caput I: De Actu Fidei Interiore

Quaestio I: De Essentia Actus Fidei

Quaestio II: De Analysi Actus Fidei

Articulus I: De ipso actu fidei

Articulus II: De ipso credulitatis affectu

Articulus III: De iudicio credibilitatis seu de praeambulis fidei

Quaestio III: De Necessitate Fidei

Caput II: De Actu Fidei Exteriore seu de Eius Confessione

Pars II: De Habitu Fidei

Quaestio I: De Ipsa Fide

Articulus I: De fide in ordine ad subiectum spectata

Articulus II: De fide spectata relative ad virtutes supernaturales

Articulus III: De fide spectata relative ad habitus intellectuales

Quaestio II: De habentibus fidem

Quaestio III: De causa et effectibus fidei

Quaestio IV: De donis fidei correspondentibus

Pars III: De vitiis et peccatis fidei oppositis

Quaestio I: De peccatis directe oppositis fidei

Articulus I: De infidelitate

Articulus II: De haeresi et apostasia

Quaestio II: De peccatis indirecte oppositis fidei

Articulus I: De communicatione cum infidelibus et haereticis

Articulus II: De cooperatione ad infidelitatem et haeresim

Articulus III: De lectione et evulgatione scriptorum prohibitorum

Articulus IV: De admissione vel professione doctrinae quae pro fide est periculosa

Quaestio III: De blasphemia quae opponitur confessioni fidei

Pars IV: De praecepto fidei

Quaestio I: Quaestio unica

Tractatus VIII: De spe divina

Introductio

Pars I: De obiecto et actu spei

Quaestio I: De obiecto formali spei

Quaestio II: De obiecto materiali spei

Quaestio III: De necessitate spei

Pars II: De habitu et subiecto spei

Quaestio I: De spe ut est virtus

Quaestio II: De subiecto spei

Quaestio III: De timore dei

Pars III: De peccatis spei oppositis

Quaestio I: De desperatione

Quaestio II: De praesumptione

Pars IV: De praecepto spei

Quaestio I: De Praecepto Spei

Tractatus IX: De divina charitate

Introductio I: De Divina Charitate

Pars I: De ipsa charitate

Quaestio I: De essentia charitatis

Quaestio II: De excellentia charitatis

Articulus I: De excellentia charitatis in se

Articulus II: De excellentia charitatis relative ad alias virtutes

Quaestio III: De charitate quoad subiectum spectata

Articulus I: De subiecto et generatione charitatis

Articulus II: De augmento charitatis

Articulus III: De diminutione et amissione charitatis

Pars II: De obiecto charitatis

Quaestio I: De obiecto formali

Quaestio II: De obiecto materiali charitatis

Articulus I: De diligendis ex charitate generatim

Articulus II: De diligendo deo

Articulus III: De diligendo seipso

Articulus IV: De peccatoribus diligendis

Articulus V: De inimicis diligendis

Quaestio III: De ordine charitatis

Articulus I: De ordine inter deum et nos

Articulus II: De ordine inter nos et proximum

Articulus III: De ordine inter varios proximos

Pars III: De actibus charitatis

Quaestio I: De actu proprio seu dilectione

Quaestio II: De effectibus internis charitatis

Quaestio III: De actu charitatis externo seu beneficentia

Articulus I: De eleemosyna corporali

Articulus II: De eleemosyna spirituali seu correptione fraterna

Pars IV: De peccatis charitati oppositis

Quaestio I: De odio quod opponitur dilectioni

S. Th. I-II, q. 29; II-II, q. 34.

944. Hatred is the movement of the appetite by which we are adversely affected toward something. For just as love is the consonance of the appetite to that which is fitting for it, so hatred is the dissonance to that which is repugnant or evil. Hatred is however twofold:

1° Hatred of abomination or of aversion by which we shun something (thing or person) as an evil or harmful to us; when it concerns a person it is called hatred of quality;

2° Hatred of enmity or of malevolence, or hatred of the person himself according to himself, by which from displeasure of some person we wish him evil, because it is evil to him, i.e. resting in his evil, that namely it may be ill with him.

1° Hatred of abomination is opposed to the love of concupiscence, hatred of enmity to the love of benevolence; but as the love of concupiscence is ordered to the love of benevolence, so the former hatred disposes to this latter: for from the fact that we shun someone as displeasing and troublesome to us, it often happens that we wish him evil, and reckon his evil as our good.

945. Hatred of God. — According to its essence God cannot be hated because by essence he is goodness itself; and therefore he who sees this essence does not hate God. But inasmuch as from him there comes to us an effect which we deem evil, he can be hated by us (cfr. Num. X, 35; Deut. XXXII, 41; Ps. LXXIII, 23; Jn. XV, 24), e.g. inasmuch as he forbids sins or punishes sinners.

This is sin, and always mortal, unless it is done without deliberation: for it is always a grave disorder to shun the supreme Good in whom nothing is to be shunned; or to wish evil to him who is supremely lovable. Indeed it is the greatest sin of all: 1) because it directly opposes the love of God which is the principal act of the more worthy virtue: charity, and therefore also directly opposes the infinite goodness of God; 2) because that precisely by which something is a mortal sin is the aversion of the will from God; but this is had per se, essentially and explicitly in the hatred of God, in other sins it is found only implicitly, participatively and according to another; therefore the hatred of God is the gravest sin of all. — But hatred of enmity toward God is graver than hatred of abomination: the former opposes the infinite intrinsic goodness of God, the latter his external manifestation and glory.

By hatred of enmity sins a) he who wishes God not to be, or not to be almighty, omniscient, just, etc.; — b) who is saddened by his perfections or rejoices in his offense, in the violation of God's precepts; — c) who persecutes the works of God and intends to diminish his external glory, because God is displeasing. Thus the devil desires and procures evil to God because his evil is so.

946. Hatred of neighbor. — Hatred of abomination of neighbor is good, if it is hated according to that which is evil in him (Sap. XIV, 9; Ps. CXVIII, 113; CXXXVIII, 21), e.g. inasmuch as he is a sinner, enemy, persecutor, harmful to us, etc., unless the hatred is greater than the cause merits. On the contrary it is sin, if it is hated according to something that is good in him, e.g. inasmuch as he is pious, just, prudent, etc. — Hatred of enmity toward neighbor, by which we wish him evil as an evil that it may be ill with him, is always sin. Thus he who 1) desires the disadvantage of neighbor as such and absolutely taken; 2) who rejoices in his evil as his evil; or 3) who is saddened by good as his good.

The sin of hatred toward neighbor is mortal of its genus because it is against charity (I Jn. II, 9; III, 14-15; IV, 20). It can however be venial, not only from lack of deliberation as if it is done from a sudden movement of anger, but also from lightness of matter e.g. if we wish slight evil to our neighbor, or if the aversion is slight, as ordinarily is a simple displeasure without imprecation of evil. This however is dangerous, especially if it lasts long, because easily it will come about that the evils which happen to the neighbor from this please.

Hatred of neighbor if considered on the part of the disorder of the sinner is the gravest of sins against neighbor, because thus our will is most disordered toward him. However it is not the greatest on the part of the effect, namely the harm done to the neighbor: thus theft, homicide, detraction, etc. are greater.

947. Hatred of neighbor is specifically multiple. — Hatreds of the quality of the neighbor differ specifically according to specifically different motives, e.g. to hate a neighbor because he is pious or because he caused just harm.

Hatreds of neighbor by which we wish (with inefficacious desire) that various evils befall him, are probably of the same species, because these evils are desired for him only under the general notion of evil, whence evils are not to be specified in confession. On the contrary of different species certainly are the hatreds by which we desire (with true efficacious desire) to inflict various evils on neighbor, because the desire of committing sin has the malice of the deed with all its circumstances; whence the evils desired are to be declared in confession. Thus differ the will of taking away reputation, and the will of killing.

948. Remarks. — 1. Formal hatred of oneself does not exist, as repugnant to nature.

2. To wish someone evil inasmuch as it is good for him or others is not hatred; indeed it is lawful, if the order of charity is observed (cfr. n. 889). It would however be sin to wish the evil of another against the order of charity, i.e. for a good which it does not equal: thus a son cannot wish the death of his father for the inheritance (cfr. prop. 13, 14, 15 damn. by Inn. XI).

3. Hatred of abomination of only the evil of neighbor is not simply hatred, but in a certain respect and mixed with love: "This very thing that we hate the fault and the defect of good in a brother, pertains to the love of the brother: for it is of the same reason that we wish someone's good and that we hate his evil. Whence, taking simply hatred of a brother (not willing the good), it is always with sin" (a. 3).

4. True hatred is difficultly healed; however penitents often confess as hatreds which are not such, or at least not grave. Thus when they affirm that they cannot forget an injury, or cannot look at someone, speak to him, greet him, or cannot do so without vehement emotion, it is to be investigated whether these are not a mere natural aversion from real or apparent offense, — or a pure affection of the sensitive appetite from diversity of disposition without sufficient deliberation, — or a desire of evil for an honest end. But if they do not wish grave evil to the neighbor, nor refuse the ordinary signs of love, nor is other grave inconvenience feared from this affection (e.g. contempt, scandal and desire of vengeance), they are to be absolved.

5. S. Alphonsus notes, Th. M., l. II, n. 30, ad 3°: "A private person who, being averse from another, flees from him, if he does this to deprive him of conversation and solace, and thus to make him sad, and ill with him, it is hatred of enmity and sin. — But if, wishing no evil, you only flee because your nature is adverse to him, or he is wont to be troublesome to you, it is hatred of aversion and sin, if it be without reason: which will not be the case if it be of a very harsh person, provided there is absent contempt, scandal, and desire of vengeance".

6. Hatred of neighbor formally according to the notion of the object and therefore more directly arises from envy, by which the very good of neighbor is made saddening and consequently hateful; dispositively however from anger: for first through anger a man apprehends the evil of neighbor according to a certain measure as having the notion of vengeance, but anger persisting, a man comes to consider and seek the evil of neighbor absolutely and according to itself, which pertains to the notion of hatred (a. 6, ad 3).

Quaestio II: De peccatis oppositis gaudio

Articulus I: De acedia

Articulus II: De invidia

Quaestio III: De peccatis oppositis paci

Quaestio IV: De peccatis oppositis beneficentiae

Articulus I: De scandalo activo

Articulus II: De scandalo passivo

Articulus III: De quibusdam scandalis in specie

Pars V: De praeceptis charitatis

Quaestio I: Quaestio unica

Appendix I: Excursus de philosophorum systematibus circa fundamentum et normam moralitatis

↑ Top of work