Summa Theologiae Moralis, vol. I: De Principiis
Benedictus Henricus Merkelbach (1871–1942)
Summa Theologiae Moralis ad mentem D. Thomae et ad normam iuris novi
First published 1935
Volume I (De principiis) of Benedictus Henricus Merkelbach's Summa theologiae moralis sets out the foundations of Catholic moral theology within a Thomistic framework. It treats human acts, conscience, law, sin, and merit in relation to the canon law of its period. The present edition follows the Paris text published by Desclée de Brouwer in 1935 and includes the Latin text with an English translation. It comprises the first volume of the three-volume Summa.
Prologus
Introductio I: Theologia Moralis Generalis: Introductio
Tractatus I: Tractatus de ultimo actu humanorum fine seu de beatitudine
Introductio
Quaestio I: DE FINE ULTIMO IN COMMUNI
Quaestio II: DE BEATITUDINE OBIECTIVA
Quaestio III: DE BEATITUDINE FORMALI
Quaestio IV: DE QUALITATIBUS BEATITUDINIS
Quaestio V: DE MODO OBTINENDI BEATITUDINEM
Tractatus II: De actibus humanis in se
Introductio
Pars I: De actibus humanis secundum esse materiale et psychologicum
§ I: De conditione actuum humanorum
Caput I: De elemento subiectivo actus humani
Quaestio I: De voluntario
Articulus I: De voluntario in se
Articulus II: De voluntario tum positivo et directo, tum negativo et indirecto
Articulus III: De voluntario in se et in causa
Quaestio II: De impedimentis voluntarii seu de involuntario
Articulus I: De violentia
Articulus II: De metu
Articulus III: De concupiscentia
Articulus IV: De ignorantia
Quaestio III: De libero
Quaestio IV: De impedimentis liberi
Articulus I: De passionibus
Articulus II: De habitu et consuetudine
Articulus III: De impedimentis liberi remotioribus
Caput II: De elemento obiectivo actus humani
Quaestio I: De elemento essentiali seu obiecto
Quaestio II: De elemento accidentali seu de circumstantiis
§ II: De distinctione actuum humanorum
Quaestio I: De actibus elicitis
Quaestio II: De actibus imperatis
Pars II: De actibus humanis secundum esse morale
§ I: De moralitate actus humani in genere
Quaestio I: De essentia et speciebus moralitatis
Quaestio II: De fundamentis moralitatis
Articulus I: De intrinseca differentia boni inter et mali
Articulus II: De norma moralitatis
Articulus III: De fundamento obiectivo moralitatis
Articulus IV: De falsis systematibus circa fundamenta moralitatis
Articulus V: De facultate apprehensiva moralitatis
Quaestio III: De principiis seu fontibus moralitatis
Quaestio IV: De distinctione specifica inter actum bonum et malum
Quaestio V: De distinctione specifica inter varios actus bonos vel malos
Articulus I: De obiecto
Articulus II: De circumstantiis
Articulus III: De fine
§ II: De moralitate actuum humanorum in specie
Quaestio I: De bonitate et malitia actus interioris
Quaestio II: De bonitate et malitia actus exterioris
Quaestio III: De bonitate et malitia effectus externi
Quaestio IV: De bonitate et malitia passionum
Quaestio V: De bonitate et malitia circumstantiarum
Pars III: De actibus humanis secundum esse supernaturale et meritorium
Quaestio I: De merito praesertim supernaturali
Quaestio II: De conditionibus meriti supernaturalis
Tractatus III: De conscientia in generali
Introductio
Quaestio I: De conscientia morali secundum se in esse psychologico
Quaestio II: De conscientia prout est regula actuum moralium
Articulus I: De rectitudine conscientiae
Articulus II: De conscientiae certitudine
Quaestio III: De conscientia christiana prout est regula actuum supernaturalium
Tractatus IV: De legibus in genere
Introductio
§ I: De lege secundum esse psychologicum
Pars I: De lege in genere
Quaestio I: De ipsa lege in se
Articulus I: De essentia legis
Articulus II: De promulgatione legis
Quaestio II: De distinctione legum
Quaestio III: De effectibus legis
Articulus I: De vi directivâ seu obligatione legis
Articulus II: De vi coactivâ seu sanctione legis
Pars II: De lege aeterna quae est fundamentum omnis legis
Quaestio I: De essentia legis aeternae
Quaestio II: De potestate legis aeternae
Quaestio III: De mutabilitate legis aeternae
§ I: De legibus quae regunt actus morales
Pars III: De lege naturali
Quaestio I: De essentia legis naturalis
Quaestio II: De potestate legis naturalis
Articulus I: De vi directivâ seu obligatione legis naturalis
Articulus II: De vi coactivâ seu sanctione legis naturalis
Quaestio III: De mutabilitate legis naturalis
Quaestio IV: De Lege Humana in Se
Articulus I: De Auctore legis civilis
Articulus II: De Qualitate legis humanae
Articulus III: De Efformatione legis humanae
Articulus IV: De Divisione legis humanae
Quaestio V: De Potestate Legis Humanae
Articulus I: De Materia legis humanae
Articulus II: De Obligatione legis humanae
Articulus III: De Subditis legis civilis
Articulus IV: De Impletione et Interpretatione legis humanae
Quaestio VI: De Mutabilitate Legis Humanae
Caput I: De Lege Vetere
Quaestio I: De Lege Vetere Secundum Se
Quaestio II: De Potestate Legis Veteris
Quaestio III: De Mutabilitate Veteris Legis
Caput II: De Lege Nova
Quaestio I: De Essentia Legis Novae
Quaestio II: De Potestate Legis Novae
Quaestio III: De Lege Ecclesiastica Secundum Se
Articulus I: De Auctore legis ecclesiasticae
Articulus II: De Materia et Qualitate legis ecclesiasticae
Articulus III: De Efformatione legis ecclesiasticae
Articulus IV: De Divisione legis ecclesiasticae
Quaestio IV: De Potestate seu Obligatione Legis Ecclesiasticae
Articulus I: De Quantitate seu Gravitate Obligationis
Articulus II: De Qualitate et Extensione Obligationis legis praeceptivae
Articulus III: De Qualitate et Extensione Obligationis legis poenalis
Articulus IV: De Qualitate et Extensione Obligationis legis irritantis
Articulus V: De Subditis legis ecclesiasticae
Articulus VI: De Impletione legis ecclesiasticae
Articulus VII: De Interpretatione legis ecclesiasticae
Quaestio V: De Mutabilitate Legis Ecclesiasticae
Articulus I: De Ignorantia
Articulus II: De Impotentia
Articulus III: De Dispensatione
Articulus IV: De privilegio
Articulus V: De cessatione finis
Articulus VI: De abrogatione et derogatione
Articulus VII: De consuetudine
Tractatus V: De peccatis in genere
Introductio I: De Peccatis in Genere
Quaestio I: De essentia peccati
Articulus I: De notione et conditionibus peccati
Articulus II: De peccato omissionis negative voluntario
Articulus III: De peccato commissionis externo, indirecte aut in causa voluntario
Articulus IV: De elementis constitutivis peccati
Articulus V: De definitione peccati
Quaestio II: De distinctione peccatorum
Articulus I: De distinctione specifica
Articulus II: De distinctione numerica
Quaestio III: De comparatione et gravitate peccatorum
Quaestio IV: De subiecto peccati
Articulus I: De motibus seu peccatis sensualitatis
Articulus II: De consensu in delectationem seu de delectatione morosa
Articulus III: De consensu in actum seu de desiderio et gaudio
Pars I: De causis peccatorum
Quaestio I: De causis peccati interioribus
Articulus I: De ignorantia causa peccati ex parte rationis
Articulus II: De passione causa peccati ex parte appetitus sensitivi
Articulus III: De malitia causa peccati ex parte voluntatis
Quaestio II: De causis peccatorum exterioribus
Articulus I: De deo permittente
Articulus II: De diabolo tentante
Articulus III: De homine cooperante
Quaestio III: De peccato quod est causa alterius peccati
Articulus I: De modo quo unum peccatum alterum causat
Articulus II: De superbia et inani gloria
Articulus III: De avaritia
Articulus IV: De luxuria et gula
Articulus V: De invidia et ira
Articulus VI: De acedia
Pars II: De effectibus peccatorum
Quaestio I: De diminutione boni naturae
Quaestio II: De reatu culpae seu macula peccati
Quaestio III: De reatu poenae
Quaestio IV: De peccato mortali et veniali
Articulus I: De differentia inter peccatum mortale et veniale
Articulus II: De gravitate peccati mortalis
Articulus III: De conditionibus ad peccatum mortale requisitis
Articulus IV: De divisione peccati mortalis et venialis
Articulus V: De conversione peccati mortalis et venialis
Articulus VI: De peccato veniali secundum se
Tractatus VI: De habitibus et virtutibus in genere
Introductio I: De Habitibus et Virtutibus in Genere
Pars I: De habitibus in genere secundum esse psychologicum
Quaestio I: De essentia habitus
Quaestio II: De subiecto habitus
Quaestio III: De causa habituum
Quaestio IV: De distinctione habituum
Pars II: De habitibus secundum esse morale seu de virtutibus acquisitis
Quaestio I: De essentia virtutis
Quaestio II: De subiecto virtutis
Quaestio III: De distinctione virtutum
Articulus I: De virtutibus intellectualibus
Articulus II: De virtutibus moralibus
Articulus III: De virtutibus cardinalibus
Quaestio IV: De proprietatibus virtutum
Articulus I: De medio virtutis
Articulus II: De connexione virtutum
Articulus III: De aequalitate virtutum
Articulus IV: De duratione virtutum
Pars III: De habitibus secundum esse supernaturale seu de virtutibus infusis
Quaestio I: De existentia et essentia infusorum habituum ac virtutum
Quaestio II: De distinctione infusorum habituum et virtutum
Articulus I: De virtutibus theologicis
Articulus II: De virtutibus moralibus
Articulus III: De donis spiritus sancti
Quaestio III: De causa infusorum habituum et virtutum
Quaestio IV: De proprietatibus infusorum habituum et virtutum
Articulus I: De medio virtutum infusarum
Articulus II: De connexione habituum infusorum
Articulus III: De aequalitate habituum infusorum
Articulus IV: De duratione habituum infusorum
Tractatus VII: De fide divina
Introductio
Quaestio I: De Obiecto Formali Fidei
Quaestio II: De Obiecto Materiali Fidei
Articulus I: De obiecto materiali in se
Articulus II: De conditionibus ad obiectum materiale requisitis
Articulus III: De evolutione obiecti materialis
Articulus IV: De ecclesia proponente obiectum fidei
Pars I: De Actu Fidei
Caput I: De Actu Fidei Interiore
Quaestio I: De Essentia Actus Fidei
Quaestio II: De Analysi Actus Fidei
Articulus I: De ipso actu fidei
Articulus II: De ipso credulitatis affectu
Articulus III: De iudicio credibilitatis seu de praeambulis fidei
Quaestio III: De Necessitate Fidei
Caput II: De Actu Fidei Exteriore seu de Eius Confessione
Pars II: De Habitu Fidei
Quaestio I: De Ipsa Fide
Articulus I: De fide in ordine ad subiectum spectata
Articulus II: De fide spectata relative ad virtutes supernaturales
Articulus III: De fide spectata relative ad habitus intellectuales
Quaestio II: De habentibus fidem
Quaestio III: De causa et effectibus fidei
Quaestio IV: De donis fidei correspondentibus
Pars III: De vitiis et peccatis fidei oppositis
Quaestio I: De peccatis directe oppositis fidei
Articulus I: De infidelitate
Articulus II: De haeresi et apostasia
Quaestio II: De peccatis indirecte oppositis fidei
Articulus I: De communicatione cum infidelibus et haereticis
Articulus II: De cooperatione ad infidelitatem et haeresim
Articulus III: De lectione et evulgatione scriptorum prohibitorum
Articulus IV: De admissione vel professione doctrinae quae pro fide est periculosa
Quaestio III: De blasphemia quae opponitur confessioni fidei
Pars IV: De praecepto fidei
Quaestio I: Quaestio unica
Tractatus VIII: De spe divina
Introductio
Pars I: De obiecto et actu spei
Quaestio I: De obiecto formali spei
Quaestio II: De obiecto materiali spei
Quaestio III: De necessitate spei
Pars II: De habitu et subiecto spei
Quaestio I: De spe ut est virtus
Quaestio II: De subiecto spei
Quaestio III: De timore dei
Pars III: De peccatis spei oppositis
Quaestio I: De desperatione
Quaestio II: De praesumptione
Pars IV: De praecepto spei
Quaestio I: De Praecepto Spei
Tractatus IX: De divina charitate
Introductio I: De Divina Charitate
Pars I: De ipsa charitate
Quaestio I: De essentia charitatis
Quaestio II: De excellentia charitatis
Articulus I: De excellentia charitatis in se
Articulus II: De excellentia charitatis relative ad alias virtutes
Quaestio III: De charitate quoad subiectum spectata
Articulus I: De subiecto et generatione charitatis
Articulus II: De augmento charitatis
Articulus III: De diminutione et amissione charitatis
Pars II: De obiecto charitatis
Quaestio I: De obiecto formali
Quaestio II: De obiecto materiali charitatis
Articulus I: De diligendis ex charitate generatim
Articulus II: De diligendo deo
S. Th. II-II, q. 23, a. 4; q. 25, a. 1; q. 27, a. 2, 5, 6; q. 28, a. 1; q. 44, a. 4, 5, 6.
884. How charity is to be exercised toward God. — Charity or divine friendship is an efficacious love of benevolence, whence it comprises both complacence in the divine goods, — and desire or benevolence properly so called i.e. the will of increasing the divine goods, — and zeal for promoting the glory of God.
1) Complacence is in the goods which God possesses: for when we truly love someone, we regard his goods as our own, and therefore are pleased in his goods, as if they were our own; which Christ indicated by these words: "If you loved me, you would indeed rejoice that I go to the Father" Jn. XIV, 28. Hence:
a) The just rejoice in the infinite perfections of God in themselves considered, such as his wisdom, power, goodness, beauty, etc., indeed they are more pleased in the perfection and glory of God than in their own beatitude. So Augustine is reported to have said: "Lord God, I love you so, that if I were God and you Augustine, I would wish to be Augustine, that you might be God". And S. Francis de Sales who reports this, himself prayed: "O dearest of my heart, I do not indeed desire that I may be able to wish something good for your majesty, but with my whole heart I am pleased in that supreme degree of goodness which you have, to which neither by desire nor even by thought anything can be added; but if such a desire were possible, O infinite Deity and divine Infinity, my soul would wish to be this very desire and nothing else1."
b) They rejoice likewise in the external manifestation of God's attributes, in divine providence, in the extension of the kingdom of God, in the external glory which they receive from the Angels, the elect in heaven, and the just on earth.
c) Which complacence spontaneously bursts forth into praise of God (which is an act of religion) by which they congratulate him for all that pertains to his perfection and glory: "Glory to God in the highest... We praise you, we bless you, we glorify you... We laud you, we confess you the Lord".
2) Desire is for the divine goods to be increased inasmuch as it is possible; which is benevolence strictly so called by which we wish and desire good for God: for when we truly love someone, we wish him good as for ourselves.
a) That desire is not absolute which concerns the intrinsic perfections of God whose increase we do not desire, since nothing good can accrue to the Infinite; yet we can in some way desire them conditionally. For S. Thomas says (III Sent., d. 29, q. 1, a. 3, ad 4): "If it were possible that from our works something could accrue to him, he who has charity would do many more things to preserve beatitude for him than to obtain it for himself". Whence S. Francis de Sales (l. c.): "I said to the Lord: My God, you are mine, immense and full of goodness, who need neither my goods nor those of any other; if however it were possible that you needed some good, I would never cease to wish it to you, and, to procure it for you, I would gladly spend my life and all that is dearest to me".
b) But absolute is the desire for the extrinsic glory of God, to procure which we are induced by love, both in ourselves inasmuch as we are ready to do and suffer all things to progress in divine love, and in others inasmuch as we sincerely desire that sinners and infidels be enlightened and know, love and glorify God, or even that the just may glorify him more: "Let the peoples confess to you, God; let all the peoples confess to you... Praise the Lord from the heavens... praise the Lord from the earth... praise him all nations... Bless all the works of the Lord... Hallowed be your name, your kingdom come".
c) From which desire arises sadness for sins and offenses committed against God, the supreme Good, and filial fear lest by offending God we be separated from him who is loved above all.
3) Zeal for promoting the glory of God arises, when love does not stop in the affection alone, but also works outwardly. For the affection is not enough, but charity must be effective: "Let us not love in word or in tongue but in deed and in truth" (I Jn. III, 18; cfr. Mt. XXV, 41 sq.). "He who has my commandments and keeps them, he it is who loves me" (Jn. XIV, 21). Whence S. Gregory: "The proof of love is the showing of the work" (hom. in Ev., l. 8, hom. 30).
Which is done in two ways: a) vehemently repelling as much as possible those things which are against the honor and will of God, and b) positively performing those things which procure the honor of God: in oneself perfectly observing the commandments, indeed even the counsels, and doing all works to please God so that he truly reigns over us; in others promoting the exercise of religion and of the virtues.
885. Suitable means are to be employed to progress in the love of God. One must:
1) Diminish the obstacle and gradually eradicate the inordinate love of self, which is directly contrary to divine love and is the cause of all sin (I-II, q. 77, a. 4). Whence Christ (Mt. XVI, 24): "If anyone wishes to come after me, let him deny himself". Wherefore the nourishment of charity is the lessening of cupidity, and we progress in charity only as much as we depress the love of ourselves.
2) Consider the reasons for loving God, namely a) God is the lover of us, who first loved us and from eternity chose us gratuitously for existence and innumerable natural and supernatural benefits, not for his own advantage or happiness, but for our good.
b) God wills and ardently desires to be loved by us, as is clear from the precept which he imposed on us as the first and greatest of the whole law (Mt. XXII, 37-38), — from the promises, communications, benefits and punishments by which he allures to his love, and presents himself as a most generous benefactor, best father, most loving spouse, for he longs to be loved, — especially from this that he sent his Son who came to communicate divine life to us, to send the fire of divine love to be kindled, and to promise the Holy Spirit and God dwelling in us.
c) God in himself is infinitely lovable, as is clear from this that all the perfections, goodnesses and beauties of all creatures and all supernatural benefits he eminently and infinitely contains in himself; whence he is worthy of all love, and if love must be proportioned to the dignity of the object, the supreme and infinite goodness must be loved without measure.
3) Employ means by which charity is frequently exercised and increased, whether:
a) Directly, by eliciting the act of love toward God the excellent benefactor lovable in himself, complacence in the divine attributes worthy of all praise, benevolence by which we desire that the name of God be hallowed, his kingdom come and his will be done on earth as in heaven, zeal by which with all our strength we promote the glory of God, perfect contrition by which we detest sins because they offend God who is infinitely good; — or:
b) Indirectly, by eliciting acts of the moral virtues which are informed by charity, especially the observance of the commandments which is the sign of love (Jn. XIV, 15, 21; I Jn. II, 4; V, 3), by perfect subjection to the will of God especially in fulfilling the duties of state; indeed by any act of piety, of labor, of mortification, etc. done out of love of God (I Cor. X, 31). And thus even the more difficult works become easy, for, as Augustine says, nothing is difficult for those who love.