Summa Theologiae Moralis, vol. I: De Principiis
Benedictus Henricus Merkelbach (1871–1942)
Summa Theologiae Moralis ad mentem D. Thomae et ad normam iuris novi
First published 1935
Volume I (De principiis) of Benedictus Henricus Merkelbach's Summa theologiae moralis sets out the foundations of Catholic moral theology within a Thomistic framework. It treats human acts, conscience, law, sin, and merit in relation to the canon law of its period. The present edition follows the Paris text published by Desclée de Brouwer in 1935 and includes the Latin text with an English translation. It comprises the first volume of the three-volume Summa.
Prologus
Introductio I: Theologia Moralis Generalis: Introductio
Tractatus I: Tractatus de ultimo actu humanorum fine seu de beatitudine
Introductio
Quaestio I: DE FINE ULTIMO IN COMMUNI
Quaestio II: DE BEATITUDINE OBIECTIVA
Quaestio III: DE BEATITUDINE FORMALI
Quaestio IV: DE QUALITATIBUS BEATITUDINIS
Quaestio V: DE MODO OBTINENDI BEATITUDINEM
Tractatus II: De actibus humanis in se
Introductio
Pars I: De actibus humanis secundum esse materiale et psychologicum
§ I: De conditione actuum humanorum
Caput I: De elemento subiectivo actus humani
Quaestio I: De voluntario
Articulus I: De voluntario in se
Articulus II: De voluntario tum positivo et directo, tum negativo et indirecto
Articulus III: De voluntario in se et in causa
Quaestio II: De impedimentis voluntarii seu de involuntario
Articulus I: De violentia
Articulus II: De metu
Articulus III: De concupiscentia
Articulus IV: De ignorantia
Quaestio III: De libero
Quaestio IV: De impedimentis liberi
Articulus I: De passionibus
Articulus II: De habitu et consuetudine
Articulus III: De impedimentis liberi remotioribus
Caput II: De elemento obiectivo actus humani
Quaestio I: De elemento essentiali seu obiecto
Quaestio II: De elemento accidentali seu de circumstantiis
§ II: De distinctione actuum humanorum
Quaestio I: De actibus elicitis
Quaestio II: De actibus imperatis
Pars II: De actibus humanis secundum esse morale
§ I: De moralitate actus humani in genere
Quaestio I: De essentia et speciebus moralitatis
Quaestio II: De fundamentis moralitatis
Articulus I: De intrinseca differentia boni inter et mali
Articulus II: De norma moralitatis
Articulus III: De fundamento obiectivo moralitatis
Articulus IV: De falsis systematibus circa fundamenta moralitatis
Articulus V: De facultate apprehensiva moralitatis
Quaestio III: De principiis seu fontibus moralitatis
Quaestio IV: De distinctione specifica inter actum bonum et malum
Quaestio V: De distinctione specifica inter varios actus bonos vel malos
Articulus I: De obiecto
Articulus II: De circumstantiis
Articulus III: De fine
§ II: De moralitate actuum humanorum in specie
Quaestio I: De bonitate et malitia actus interioris
Quaestio II: De bonitate et malitia actus exterioris
Quaestio III: De bonitate et malitia effectus externi
Quaestio IV: De bonitate et malitia passionum
Quaestio V: De bonitate et malitia circumstantiarum
Pars III: De actibus humanis secundum esse supernaturale et meritorium
Quaestio I: De merito praesertim supernaturali
Quaestio II: De conditionibus meriti supernaturalis
Tractatus III: De conscientia in generali
Introductio
Quaestio I: De conscientia morali secundum se in esse psychologico
Quaestio II: De conscientia prout est regula actuum moralium
Articulus I: De rectitudine conscientiae
Articulus II: De conscientiae certitudine
Quaestio III: De conscientia christiana prout est regula actuum supernaturalium
Tractatus IV: De legibus in genere
Introductio
§ I: De lege secundum esse psychologicum
Pars I: De lege in genere
Quaestio I: De ipsa lege in se
Articulus I: De essentia legis
Articulus II: De promulgatione legis
Quaestio II: De distinctione legum
Quaestio III: De effectibus legis
Articulus I: De vi directivâ seu obligatione legis
Articulus II: De vi coactivâ seu sanctione legis
Pars II: De lege aeterna quae est fundamentum omnis legis
Quaestio I: De essentia legis aeternae
Quaestio II: De potestate legis aeternae
Quaestio III: De mutabilitate legis aeternae
§ I: De legibus quae regunt actus morales
Pars III: De lege naturali
Quaestio I: De essentia legis naturalis
Quaestio II: De potestate legis naturalis
Articulus I: De vi directivâ seu obligatione legis naturalis
Articulus II: De vi coactivâ seu sanctione legis naturalis
Quaestio III: De mutabilitate legis naturalis
Quaestio IV: De Lege Humana in Se
Articulus I: De Auctore legis civilis
Articulus II: De Qualitate legis humanae
Articulus III: De Efformatione legis humanae
Articulus IV: De Divisione legis humanae
Quaestio V: De Potestate Legis Humanae
Articulus I: De Materia legis humanae
Articulus II: De Obligatione legis humanae
Articulus III: De Subditis legis civilis
Articulus IV: De Impletione et Interpretatione legis humanae
Quaestio VI: De Mutabilitate Legis Humanae
Caput I: De Lege Vetere
Quaestio I: De Lege Vetere Secundum Se
Quaestio II: De Potestate Legis Veteris
Quaestio III: De Mutabilitate Veteris Legis
Caput II: De Lege Nova
Quaestio I: De Essentia Legis Novae
Quaestio II: De Potestate Legis Novae
Quaestio III: De Lege Ecclesiastica Secundum Se
Articulus I: De Auctore legis ecclesiasticae
Articulus II: De Materia et Qualitate legis ecclesiasticae
Articulus III: De Efformatione legis ecclesiasticae
Articulus IV: De Divisione legis ecclesiasticae
Quaestio IV: De Potestate seu Obligatione Legis Ecclesiasticae
Articulus I: De Quantitate seu Gravitate Obligationis
Articulus II: De Qualitate et Extensione Obligationis legis praeceptivae
Articulus III: De Qualitate et Extensione Obligationis legis poenalis
Articulus IV: De Qualitate et Extensione Obligationis legis irritantis
Articulus V: De Subditis legis ecclesiasticae
Articulus VI: De Impletione legis ecclesiasticae
Articulus VII: De Interpretatione legis ecclesiasticae
Quaestio V: De Mutabilitate Legis Ecclesiasticae
Articulus I: De Ignorantia
Articulus II: De Impotentia
Articulus III: De Dispensatione
Articulus IV: De privilegio
Articulus V: De cessatione finis
Articulus VI: De abrogatione et derogatione
Articulus VII: De consuetudine
Tractatus V: De peccatis in genere
Introductio I: De Peccatis in Genere
Quaestio I: De essentia peccati
Articulus I: De notione et conditionibus peccati
Articulus II: De peccato omissionis negative voluntario
Articulus III: De peccato commissionis externo, indirecte aut in causa voluntario
Articulus IV: De elementis constitutivis peccati
Articulus V: De definitione peccati
Quaestio II: De distinctione peccatorum
Articulus I: De distinctione specifica
Articulus II: De distinctione numerica
Quaestio III: De comparatione et gravitate peccatorum
Quaestio IV: De subiecto peccati
Articulus I: De motibus seu peccatis sensualitatis
Articulus II: De consensu in delectationem seu de delectatione morosa
Articulus III: De consensu in actum seu de desiderio et gaudio
Pars I: De causis peccatorum
Quaestio I: De causis peccati interioribus
Articulus I: De ignorantia causa peccati ex parte rationis
Articulus II: De passione causa peccati ex parte appetitus sensitivi
Articulus III: De malitia causa peccati ex parte voluntatis
Quaestio II: De causis peccatorum exterioribus
Articulus I: De deo permittente
Articulus II: De diabolo tentante
Articulus III: De homine cooperante
Quaestio III: De peccato quod est causa alterius peccati
Articulus I: De modo quo unum peccatum alterum causat
Articulus II: De superbia et inani gloria
Articulus III: De avaritia
Articulus IV: De luxuria et gula
Articulus V: De invidia et ira
Articulus VI: De acedia
Pars II: De effectibus peccatorum
Quaestio I: De diminutione boni naturae
Quaestio II: De reatu culpae seu macula peccati
Quaestio III: De reatu poenae
Quaestio IV: De peccato mortali et veniali
Articulus I: De differentia inter peccatum mortale et veniale
Articulus II: De gravitate peccati mortalis
Articulus III: De conditionibus ad peccatum mortale requisitis
Articulus IV: De divisione peccati mortalis et venialis
Articulus V: De conversione peccati mortalis et venialis
Articulus VI: De peccato veniali secundum se
Tractatus VI: De habitibus et virtutibus in genere
Introductio I: De Habitibus et Virtutibus in Genere
Pars I: De habitibus in genere secundum esse psychologicum
Quaestio I: De essentia habitus
Quaestio II: De subiecto habitus
Quaestio III: De causa habituum
Quaestio IV: De distinctione habituum
Pars II: De habitibus secundum esse morale seu de virtutibus acquisitis
Quaestio I: De essentia virtutis
Quaestio II: De subiecto virtutis
Quaestio III: De distinctione virtutum
Articulus I: De virtutibus intellectualibus
Articulus II: De virtutibus moralibus
Articulus III: De virtutibus cardinalibus
Quaestio IV: De proprietatibus virtutum
Articulus I: De medio virtutis
Articulus II: De connexione virtutum
Articulus III: De aequalitate virtutum
Articulus IV: De duratione virtutum
Pars III: De habitibus secundum esse supernaturale seu de virtutibus infusis
Quaestio I: De existentia et essentia infusorum habituum ac virtutum
Quaestio II: De distinctione infusorum habituum et virtutum
Articulus I: De virtutibus theologicis
Articulus II: De virtutibus moralibus
Articulus III: De donis spiritus sancti
Quaestio III: De causa infusorum habituum et virtutum
Quaestio IV: De proprietatibus infusorum habituum et virtutum
Articulus I: De medio virtutum infusarum
Articulus II: De connexione habituum infusorum
Articulus III: De aequalitate habituum infusorum
Articulus IV: De duratione habituum infusorum
Tractatus VII: De fide divina
Introductio
Quaestio I: De Obiecto Formali Fidei
Quaestio II: De Obiecto Materiali Fidei
Articulus I: De obiecto materiali in se
Articulus II: De conditionibus ad obiectum materiale requisitis
Articulus III: De evolutione obiecti materialis
Articulus IV: De ecclesia proponente obiectum fidei
Pars I: De Actu Fidei
Caput I: De Actu Fidei Interiore
Quaestio I: De Essentia Actus Fidei
Quaestio II: De Analysi Actus Fidei
Articulus I: De ipso actu fidei
Articulus II: De ipso credulitatis affectu
Articulus III: De iudicio credibilitatis seu de praeambulis fidei
Quaestio III: De Necessitate Fidei
Caput II: De Actu Fidei Exteriore seu de Eius Confessione
Pars II: De Habitu Fidei
Quaestio I: De Ipsa Fide
Articulus I: De fide in ordine ad subiectum spectata
Articulus II: De fide spectata relative ad virtutes supernaturales
Articulus III: De fide spectata relative ad habitus intellectuales
Quaestio II: De habentibus fidem
Quaestio III: De causa et effectibus fidei
Quaestio IV: De donis fidei correspondentibus
Pars III: De vitiis et peccatis fidei oppositis
Quaestio I: De peccatis directe oppositis fidei
Articulus I: De infidelitate
Articulus II: De haeresi et apostasia
Quaestio II: De peccatis indirecte oppositis fidei
Articulus I: De communicatione cum infidelibus et haereticis
Articulus II: De cooperatione ad infidelitatem et haeresim
Articulus III: De lectione et evulgatione scriptorum prohibitorum
Articulus IV: De admissione vel professione doctrinae quae pro fide est periculosa
Quaestio III: De blasphemia quae opponitur confessioni fidei
Pars IV: De praecepto fidei
Quaestio I: Quaestio unica
Tractatus VIII: De spe divina
Introductio
Pars I: De obiecto et actu spei
Quaestio I: De obiecto formali spei
Quaestio II: De obiecto materiali spei
Quaestio III: De necessitate spei
Pars II: De habitu et subiecto spei
Quaestio I: De spe ut est virtus
Quaestio II: De subiecto spei
Quaestio III: De timore dei
Pars III: De peccatis spei oppositis
Quaestio I: De desperatione
S. Th. II-II, q. 20.
829. Despair is the sin opposed to hope by defect. It is not the simple absence of hope, but is the act contrary to hope, by which one positively withdraws from beatitude and flees it, and so casts away hope of beatitude.
Despair is twofold:
1) Despair improperly so called, by which someone despises and loathes beatitude, because he judges it not good and not desirable. Thus he acts who despises the supernatural end; or who would wish to leave heaven to God, if he would leave the earth to him; or who seriously wishes to live forever in the world, precisely because he prefers this life to eternal life; — not however he who, speaking in this way, would simply show a great natural inclination to earthly things, or a fear of undergoing damnation.
2) Despair properly so called is that by which someone flees beatitude because he judges it impossible for him, or too difficult of attainment, or not future, e.g. because one thinks that God will deny pardon to a sinner, or will not give grace for conversion. But just as the act of hope is an act of the will which presupposes a judgment of the intellect by which beatitude is judged possible, so despair presupposes a prior judgment of the intellect by which one thinks he will not obtain beatitude; but that judgment leading to despair is not despair itself: for this is the act of the will which follows, by which we positively withdraw from beatitude.
830. Despair differs from infidelity. — Despair, although it is easily joined with infidelity, can nevertheless be had without it, inasmuch as someone, believing (by a speculative judgment) in the abstract and universal that beatitude or the remission of sins is possible, yet despairs of this or that, because he falsely judges (by a practical judgment) in this particular case or state that he is not to hope for pardon or beatitude, e.g. because he judges himself not to be predestined, or that beatitude is too difficult of attainment, or that God will not give him pardon. In the same way: he who fornicates, judges that fornication here and now is good for him, although in the universal he judges according to faith that it is evil.
831. Despair is a mortal sin of its whole genus: for it is always most injurious to God, to have beatitude as not good, or as not possible; — indeed it is a sin against the Holy Spirit, because through contempt of the divine omnipotence mercifully helping, it casts away hope, which is the special remedy against sin granted to us by the Holy Spirit. — Often however despair is venial on account of lack of deliberation, if it arises from impatience, sadness, melancholic complexion or scruples. — Hence:
1) It is a graver sin than those which are opposed to moral virtues. For since by theological virtues we are turned directly and principally to God, hence the sins directly opposed to them directly and principally involve aversion from God; and therefore they are graver than the sins opposed to moral virtues, which directly involve conversion to some created good, and only by a certain consequence aversion from God.
2) But infidelity and hatred of God are graver than despair, because they are opposed to the truth and goodness of God as they are in themselves; despair however is against God inasmuch as goodness is participated by us.
3) Nevertheless despair is more dangerous than these, because through hope we are recalled from evils and led to good; and therefore, hope being removed, men unrestrainedly fall into vices.
832. Causes of despair and remedies. — Despair improperly so called arises from lust: for from a great love of bodily pleasures, among which especially are venereal pleasures, it happens that a man loathes spiritual goods and does not hope for them as certain great goods. — Despair properly so called however arises from acedia or spiritual sadness, by which one judges it too difficult to live well, and flees the labors of good works.
Remedies some are against the causes of despair; concerning which S. Thomas, II-II, q. 35, a. 1, ad 4: "The attack on sin is sometimes by conquering and fleeing, sometimes by resisting: by fleeing, indeed, when the thought continuously increases the incentive to sin, as in lust..., by resisting however, when persevering thought removes the incentive to sin, which arises from some slight apprehension. And this happens in acedia, because the more we think of spiritual goods, the more pleasing they become to us; from which acedia ceases" (I Pet. I, 10; Rom. XII, 11, 12). — Other remedies are those which directly foster hope: firm faith in the mercy of God toward sinners (which shines forth greatly in the evangelical parables), consideration of the love and passion of Christ, meditation on the divine promises, examples of great sinners who escaped as saints, prayer and devotion to the Sacred Heart of Jesus, and to the B. V. M. who is called the salvation of the despairing.