Summa Theologiae Moralis, vol. I: De Principiis
Benedictus Henricus Merkelbach (1871–1942)
Summa Theologiae Moralis ad mentem D. Thomae et ad normam iuris novi
First published 1935
Volume I (De principiis) of Benedictus Henricus Merkelbach's Summa theologiae moralis sets out the foundations of Catholic moral theology within a Thomistic framework. It treats human acts, conscience, law, sin, and merit in relation to the canon law of its period. The present edition follows the Paris text published by Desclée de Brouwer in 1935 and includes the Latin text with an English translation. It comprises the first volume of the three-volume Summa.
Prologus
Introductio I: Theologia Moralis Generalis: Introductio
Tractatus I: Tractatus de ultimo actu humanorum fine seu de beatitudine
Introductio
Quaestio I: DE FINE ULTIMO IN COMMUNI
Quaestio II: DE BEATITUDINE OBIECTIVA
Quaestio III: DE BEATITUDINE FORMALI
Quaestio IV: DE QUALITATIBUS BEATITUDINIS
Quaestio V: DE MODO OBTINENDI BEATITUDINEM
Tractatus II: De actibus humanis in se
Introductio
Pars I: De actibus humanis secundum esse materiale et psychologicum
§ I: De conditione actuum humanorum
Caput I: De elemento subiectivo actus humani
Quaestio I: De voluntario
Articulus I: De voluntario in se
Articulus II: De voluntario tum positivo et directo, tum negativo et indirecto
Articulus III: De voluntario in se et in causa
Quaestio II: De impedimentis voluntarii seu de involuntario
Articulus I: De violentia
Articulus II: De metu
Articulus III: De concupiscentia
Articulus IV: De ignorantia
Quaestio III: De libero
Quaestio IV: De impedimentis liberi
Articulus I: De passionibus
Articulus II: De habitu et consuetudine
Articulus III: De impedimentis liberi remotioribus
Caput II: De elemento obiectivo actus humani
Quaestio I: De elemento essentiali seu obiecto
Quaestio II: De elemento accidentali seu de circumstantiis
§ II: De distinctione actuum humanorum
Quaestio I: De actibus elicitis
Quaestio II: De actibus imperatis
Pars II: De actibus humanis secundum esse morale
§ I: De moralitate actus humani in genere
Quaestio I: De essentia et speciebus moralitatis
Quaestio II: De fundamentis moralitatis
Articulus I: De intrinseca differentia boni inter et mali
Articulus II: De norma moralitatis
Articulus III: De fundamento obiectivo moralitatis
Articulus IV: De falsis systematibus circa fundamenta moralitatis
Articulus V: De facultate apprehensiva moralitatis
Quaestio III: De principiis seu fontibus moralitatis
Quaestio IV: De distinctione specifica inter actum bonum et malum
Quaestio V: De distinctione specifica inter varios actus bonos vel malos
Articulus I: De obiecto
Articulus II: De circumstantiis
Articulus III: De fine
§ II: De moralitate actuum humanorum in specie
Quaestio I: De bonitate et malitia actus interioris
Quaestio II: De bonitate et malitia actus exterioris
Quaestio III: De bonitate et malitia effectus externi
Quaestio IV: De bonitate et malitia passionum
Quaestio V: De bonitate et malitia circumstantiarum
Pars III: De actibus humanis secundum esse supernaturale et meritorium
Quaestio I: De merito praesertim supernaturali
Quaestio II: De conditionibus meriti supernaturalis
Tractatus III: De conscientia in generali
Introductio
Quaestio I: De conscientia morali secundum se in esse psychologico
Quaestio II: De conscientia prout est regula actuum moralium
Articulus I: De rectitudine conscientiae
Articulus II: De conscientiae certitudine
Quaestio III: De conscientia christiana prout est regula actuum supernaturalium
Tractatus IV: De legibus in genere
Introductio
§ I: De lege secundum esse psychologicum
Pars I: De lege in genere
Quaestio I: De ipsa lege in se
Articulus I: De essentia legis
Articulus II: De promulgatione legis
Quaestio II: De distinctione legum
Quaestio III: De effectibus legis
Articulus I: De vi directivâ seu obligatione legis
Articulus II: De vi coactivâ seu sanctione legis
Pars II: De lege aeterna quae est fundamentum omnis legis
Quaestio I: De essentia legis aeternae
Quaestio II: De potestate legis aeternae
Quaestio III: De mutabilitate legis aeternae
§ I: De legibus quae regunt actus morales
Pars III: De lege naturali
Quaestio I: De essentia legis naturalis
Quaestio II: De potestate legis naturalis
Articulus I: De vi directivâ seu obligatione legis naturalis
Articulus II: De vi coactivâ seu sanctione legis naturalis
Quaestio III: De mutabilitate legis naturalis
Quaestio IV: De Lege Humana in Se
Articulus I: De Auctore legis civilis
Articulus II: De Qualitate legis humanae
Articulus III: De Efformatione legis humanae
Articulus IV: De Divisione legis humanae
Quaestio V: De Potestate Legis Humanae
Articulus I: De Materia legis humanae
Articulus II: De Obligatione legis humanae
Articulus III: De Subditis legis civilis
Articulus IV: De Impletione et Interpretatione legis humanae
Quaestio VI: De Mutabilitate Legis Humanae
Caput I: De Lege Vetere
Quaestio I: De Lege Vetere Secundum Se
Quaestio II: De Potestate Legis Veteris
Quaestio III: De Mutabilitate Veteris Legis
Caput II: De Lege Nova
Quaestio I: De Essentia Legis Novae
Quaestio II: De Potestate Legis Novae
Quaestio III: De Lege Ecclesiastica Secundum Se
Articulus I: De Auctore legis ecclesiasticae
Articulus II: De Materia et Qualitate legis ecclesiasticae
Articulus III: De Efformatione legis ecclesiasticae
Articulus IV: De Divisione legis ecclesiasticae
Quaestio IV: De Potestate seu Obligatione Legis Ecclesiasticae
Articulus I: De Quantitate seu Gravitate Obligationis
Articulus II: De Qualitate et Extensione Obligationis legis praeceptivae
Articulus III: De Qualitate et Extensione Obligationis legis poenalis
Articulus IV: De Qualitate et Extensione Obligationis legis irritantis
Articulus V: De Subditis legis ecclesiasticae
Articulus VI: De Impletione legis ecclesiasticae
Articulus VII: De Interpretatione legis ecclesiasticae
Quaestio V: De Mutabilitate Legis Ecclesiasticae
Articulus I: De Ignorantia
Articulus II: De Impotentia
Articulus III: De Dispensatione
Articulus IV: De privilegio
Articulus V: De cessatione finis
Articulus VI: De abrogatione et derogatione
Articulus VII: De consuetudine
Tractatus V: De peccatis in genere
Introductio I: De Peccatis in Genere
Quaestio I: De essentia peccati
Articulus I: De notione et conditionibus peccati
Articulus II: De peccato omissionis negative voluntario
Articulus III: De peccato commissionis externo, indirecte aut in causa voluntario
Articulus IV: De elementis constitutivis peccati
Articulus V: De definitione peccati
Quaestio II: De distinctione peccatorum
Articulus I: De distinctione specifica
Articulus II: De distinctione numerica
Quaestio III: De comparatione et gravitate peccatorum
Quaestio IV: De subiecto peccati
Articulus I: De motibus seu peccatis sensualitatis
Articulus II: De consensu in delectationem seu de delectatione morosa
Articulus III: De consensu in actum seu de desiderio et gaudio
Pars I: De causis peccatorum
Quaestio I: De causis peccati interioribus
Articulus I: De ignorantia causa peccati ex parte rationis
Articulus II: De passione causa peccati ex parte appetitus sensitivi
Articulus III: De malitia causa peccati ex parte voluntatis
Quaestio II: De causis peccatorum exterioribus
Articulus I: De deo permittente
Articulus II: De diabolo tentante
Articulus III: De homine cooperante
Quaestio III: De peccato quod est causa alterius peccati
Articulus I: De modo quo unum peccatum alterum causat
Articulus II: De superbia et inani gloria
Articulus III: De avaritia
Articulus IV: De luxuria et gula
Articulus V: De invidia et ira
Articulus VI: De acedia
Pars II: De effectibus peccatorum
Quaestio I: De diminutione boni naturae
Quaestio II: De reatu culpae seu macula peccati
Quaestio III: De reatu poenae
Quaestio IV: De peccato mortali et veniali
Articulus I: De differentia inter peccatum mortale et veniale
Articulus II: De gravitate peccati mortalis
Articulus III: De conditionibus ad peccatum mortale requisitis
Articulus IV: De divisione peccati mortalis et venialis
Articulus V: De conversione peccati mortalis et venialis
Articulus VI: De peccato veniali secundum se
Tractatus VI: De habitibus et virtutibus in genere
Introductio I: De Habitibus et Virtutibus in Genere
Pars I: De habitibus in genere secundum esse psychologicum
Quaestio I: De essentia habitus
Quaestio II: De subiecto habitus
Quaestio III: De causa habituum
Quaestio IV: De distinctione habituum
Pars II: De habitibus secundum esse morale seu de virtutibus acquisitis
Quaestio I: De essentia virtutis
Quaestio II: De subiecto virtutis
Quaestio III: De distinctione virtutum
Articulus I: De virtutibus intellectualibus
Articulus II: De virtutibus moralibus
Articulus III: De virtutibus cardinalibus
Quaestio IV: De proprietatibus virtutum
Articulus I: De medio virtutis
Articulus II: De connexione virtutum
Articulus III: De aequalitate virtutum
Articulus IV: De duratione virtutum
Pars III: De habitibus secundum esse supernaturale seu de virtutibus infusis
Quaestio I: De existentia et essentia infusorum habituum ac virtutum
Quaestio II: De distinctione infusorum habituum et virtutum
Articulus I: De virtutibus theologicis
Articulus II: De virtutibus moralibus
Articulus III: De donis spiritus sancti
Quaestio III: De causa infusorum habituum et virtutum
Quaestio IV: De proprietatibus infusorum habituum et virtutum
Articulus I: De medio virtutum infusarum
Articulus II: De connexione habituum infusorum
Articulus III: De aequalitate habituum infusorum
Articulus IV: De duratione habituum infusorum
Tractatus VII: De fide divina
Introductio
Quaestio I: De Obiecto Formali Fidei
Quaestio II: De Obiecto Materiali Fidei
Articulus I: De obiecto materiali in se
Articulus II: De conditionibus ad obiectum materiale requisitis
Articulus III: De evolutione obiecti materialis
Articulus IV: De ecclesia proponente obiectum fidei
Pars I: De Actu Fidei
Caput I: De Actu Fidei Interiore
Quaestio I: De Essentia Actus Fidei
Quaestio II: De Analysi Actus Fidei
Articulus I: De ipso actu fidei
Articulus II: De ipso credulitatis affectu
Articulus III: De iudicio credibilitatis seu de praeambulis fidei
Quaestio III: De Necessitate Fidei
Caput II: De Actu Fidei Exteriore seu de Eius Confessione
Pars II: De Habitu Fidei
Quaestio I: De Ipsa Fide
Articulus I: De fide in ordine ad subiectum spectata
Articulus II: De fide spectata relative ad virtutes supernaturales
Articulus III: De fide spectata relative ad habitus intellectuales
Quaestio II: De habentibus fidem
Quaestio III: De causa et effectibus fidei
Quaestio IV: De donis fidei correspondentibus
Pars III: De vitiis et peccatis fidei oppositis
Quaestio I: De peccatis directe oppositis fidei
Articulus I: De infidelitate
Articulus II: De haeresi et apostasia
Quaestio II: De peccatis indirecte oppositis fidei
Articulus I: De communicatione cum infidelibus et haereticis
Articulus II: De cooperatione ad infidelitatem et haeresim
Articulus III: De lectione et evulgatione scriptorum prohibitorum
Articulus IV: De admissione vel professione doctrinae quae pro fide est periculosa
Quaestio III: De blasphemia quae opponitur confessioni fidei
Pars IV: De praecepto fidei
Quaestio I: Quaestio unica
Tractatus VIII: De spe divina
Introductio
Pars I: De obiecto et actu spei
Quaestio I: De obiecto formali spei
Quaestio II: De obiecto materiali spei
Quaestio III: De necessitate spei
Pars II: De habitu et subiecto spei
Quaestio I: De spe ut est virtus
S. Th. II-II, q. 17, a. 1, 5, 6, 7, 8; de Virt., q. 4, a. 1 and 3.
810. Theological hope is a morally good and honest habit, because it has a good object: God, our supreme good, to be obtained by divine help. Indeed it is a virtue because it is a habit making man perfect: for it causes him to adhere to divine help and so to attain God, the supreme rule of human acts; but the perfection of man consists in this, that he adheres to God and attains his proper rule. Whence in the Scriptures the praise of hope is deduced from the fact that through it man is united to God (Ps. XVII, 3; LXI, 8; XC, 1; Jer. XVII, 5, 7).
Nor should one say: hope includes imperfection, because it is about a future and absent good. — The reply is given: although this is in itself imperfect, nevertheless for man in the state of the way it is not an imperfection but a perfection to expect, on account of the divine help, those things which we cannot acquire by human power (q. 17, a. 1, ad 3; de Virt., q. 4, a. 1, ad 4).
811. Opposite errors. — Lutherans, Calvinists, Baius, Jansenists, and many modern philosophers, especially Kantians and evolutionists, have said that hope is inordinate; the Quietists and Semi-Quietists said that it is imperfect: because it includes the love of concupiscence by which we wish God as a good to us and expect him as a reward; which love is inordinate because it refers God to a creature, or at least is an imperfect, interested, and mercenary love. — The reply is given: a) In two ways we refer something to ourselves: as a means to an end, and as a perfect to what is perfectible, i.e. as an end which we desire for ourselves. Now by the love of concupiscence we refer God to ourselves, as the source of supreme perfection by which we must be perfected; which certainly is not inordinate: for so God himself willed to incarnate his Son for our sake. But hope does not refer God to us as a means to an end; but rather on the contrary it refers us to God as to an end, because it desires God as our supreme good or our supreme end. And surely, our end is not for us, but we are for the end. Whence to desire an end is not to order it as a means to us, but ourselves as a means to it. — In other words, we are only the end for whom we desire, in no way the end which.
That this is lawful the Scriptures teach, constantly exhorting the faithful to act for the sake of heavenly beatitude (Mt. VI, 33; XIX, 29; I Cor. IX, 25; Eph. I, 16; Col. III, 23-24; Heb. XI, 25-26; Apoc. II, 10; Ps. CXVIII, 112; Prov. XI, 18; Eccli. XII, 2; I Jn. III, 3); likewise the Church by the voice of Councils, e.g. Trid. sess. 6, c. 11 and 16, can. 31, and of Popes, e.g. Alex. VIII (prop. 10 and 13 damn.).
b) Moreover that love, although it is less perfect than the love of dilection and charity, is nevertheless not inordinate and positively imperfect, because it does not positively exclude the motive and love of charity, but only abstracts from them: for since we love God as our supreme good, we do not therefore deny that he is in himself supremely good and supremely lovable.
812. They object that a work done in view of a reward, in the case of eternal life, is mercenary. But it is inordinate and base to act for the sake of a reward. — The reply is given:
a) A mercenary properly is one who orders what is more noble as a means to what is base, e.g. to money, or who does not act except for the sake of a reward, or even for a merely temporal good. Hence by S. Thomas, q. 19, a. 4, ad 3, mercenary love is rather that which loves God for the sake of temporal goods. Of hope however it cannot be said 1) that it acts for a temporal reward; or 2) that it does not act except for the sake of a reward, because it does not exclude another honest motive, although the hope of a merely spiritual and future reward powerfully incites to the good. Whence the reward is not the exclusive motive of acting but adjunct, as a help. — Nor 3) does hope order God to beatitude, but it asks for beatitude and further orders it to God, as was said in the preceding n., a, and n. 805.
b) But those who boast of acting for duty's sake, as they say, and not for the sake of a reward, deceive themselves or others: for experience shows that men begin to act in view of a reward, and only little by little are allured to a good of a higher order and to pure love, elicited without any view of reward. Indeed the condition necessary for us to will and love anything is that it also be our good; otherwise we could not desire it. But therefore our good will not always and necessarily be the motive of acting, namely in every act, nor a fortiori the principal or exclusive one.
813. Hope is a theological virtue, because it attains the very supreme rule of human acts, God; for 1) it has God as formal object: for it attains the omnipotence of God as efficient cause, inasmuch as it rests on his help; 2) it has also God as primary material object: it attains God as final cause inasmuch as in his possession it expects beatitude.
It is however a virtue distinct from the other theological ones: for we can adhere to God either for himself, and this we do through charity; or as a principle from which something comes to us: now from God comes to us both the knowledge of truth, and about this faith is concerned, and the possession of divine goodness, about which hope is concerned.
Faith precedes hope, because it sets forth the object of hope as possible, but hope precedes charity and introduces to it: inasmuch as one hoping to be rewarded by God is kindled to love God for himself; as was said in tr. on the Virtues, n. 625.
814. Hope without charity is called imperfect or formless, because it lacks the ultimate perfection, namely a perfect tending toward the last end; and because it hopes for beatitude only from future merits which one thinks he will acquire, not however from present merits already had.
815. Hope is a supernatural virtue, both objectively, because as object it has the very omnipotence of God supernaturally helping us to supernatural things; and subjectively, because it is produced by a supernatural principle: for since the act of hope is a means toward a supernatural end, it must itself be supernatural; furthermore it will not be supernatural unless produced by a supernatural principle, the grace of God. Hence
1) hope is a virtue per se infused;
2) the act of hope is produced by the habit of hope, as by a principle, in those who possess it; in others it will be only from actual grace;
3) the act of hope is supernatural not only as to the mode but in itself and as to substance: it is indeed divine because as material and formal object it has God to be possessed in himself, whom we expect with the help of divine omnipotence. Whence, just as God in his works rests on his sole power, so through hope in our acts toward divine things, even toward a possession of God similar to that which he himself has in heaven, we tend by resting on the sole divine power;
4) whence hope raises us to the supernatural and divine order.