Summa Theologiae Moralis, vol. I: De Principiis

Benedictus Henricus Merkelbach

Summa Theologiae Moralis, vol. I: De Principiis

Benedictus Henricus Merkelbach (1871–1942)

Summa Theologiae Moralis ad mentem D. Thomae et ad normam iuris novi

First published 1935

Volume I (De principiis) of Benedictus Henricus Merkelbach's Summa theologiae moralis sets out the foundations of Catholic moral theology within a Thomistic framework. It treats human acts, conscience, law, sin, and merit in relation to the canon law of its period. The present edition follows the Paris text published by Desclée de Brouwer in 1935 and includes the Latin text with an English translation. It comprises the first volume of the three-volume Summa.


Prologus

Introductio I: Theologia Moralis Generalis: Introductio

Tractatus I: Tractatus de ultimo actu humanorum fine seu de beatitudine

Introductio

Quaestio I: DE FINE ULTIMO IN COMMUNI

Quaestio II: DE BEATITUDINE OBIECTIVA

Quaestio III: DE BEATITUDINE FORMALI

Quaestio IV: DE QUALITATIBUS BEATITUDINIS

Quaestio V: DE MODO OBTINENDI BEATITUDINEM

Tractatus II: De actibus humanis in se

Introductio

Pars I: De actibus humanis secundum esse materiale et psychologicum

§ I: De conditione actuum humanorum

Caput I: De elemento subiectivo actus humani

Quaestio I: De voluntario

Articulus I: De voluntario in se

Articulus II: De voluntario tum positivo et directo, tum negativo et indirecto

Articulus III: De voluntario in se et in causa

Quaestio II: De impedimentis voluntarii seu de involuntario

Articulus I: De violentia

Articulus II: De metu

Articulus III: De concupiscentia

Articulus IV: De ignorantia

S. Th. I-II, q. 6, a. 8; q. 19, a. 6; q. 76.

80. Ignorance properly is a lack of knowledge in a subject capable of it, e.g., astronomy in a priest. It differs 1° from nescience, which is a simple negation of knowledge in an incapable subject, e.g., in a child or a madman;

antecedent concupiscence simply diminishes the voluntary, and not only under the aspect of freedom. Yet they do not speak correctly in this way. Hence Schmitt, in the more recent editions of Noldin’s work, I, n. 53, corrected this somewhat, writing: antecedent concupiscence diminishes freedom. And Salsmans, in the most recent edition of Génicot’s work, changed one word, and in place of concupiscence put passion; but for that reason the doctrine is neither more adequate nor less ambiguous.

2° from error, which is not a mere lack but a positive act of the intellect judging a thing to be otherwise than it is: it arises from ignorance or rashness; 3° from inadvertence, which is a lack not indeed of habitual knowledge but of actual consideration; 4° from forgetfulness, which is the privation of knowledge previously had. Since moralists deal only with duties owed and with sins not owed, they often more strictly take ignorance, not indeed as negation, but as privation of knowledge which ought to be in someone, such as theology for a confessor. Hence some distinguish ignorance negative, and privative, nay even positive or of false disposition, if it includes error.

81. Ignorance is divided: 1) By reason of the object that is ignored, there is ignorance of law, whether natural or positive, whether divine or human, whether of the law itself or of the penalty attached to it: by which, namely, the existence or extension or meaning of the law itself is ignored;— and ignorance of fact: by which a fact or a concrete circumstance of the fact determining the present application of the law is ignored.

Thus, one who does not know that fasting is to be observed on the vigil of Pentecost, or that heretical books are forbidden, is in ignorance of the law; one who does not notice that this day is the vigil of Pentecost, or that this book is heretical, is in ignorance of fact.

  1. By reason of the subject, or the person who is ignorant, ignorance is invincible or vincible. Invincible, or involuntary, is that which could not be removed by moral diligence; — vincible, truly, or voluntary, is that which could be so removed.

Moral diligence, however, is that which prudent persons are accustomed to employ, and which varies according to the various circumstances or the quality of the business, person, place, etc., e.g., it will be greater in a priest for duly carrying out his office than in a rustic, greater where the goods of life are at stake than those of fortune, where there is notable harm to a third party than where there is small harm.

Vincible ignorance is blameless if it ought not to be removed;— blameworthy indeed if it ought to be. Moralists, however, attending only to what is owed and not owed, promiscuously use the terms blameworthy and vincible, and often call vincible ignorance that which is blameworthy, and call invincible that which is blameless.

Invincibilis can arise from two sources: either because one has not thought at all about the truth to be sought or about the danger of erring (for the first idea is not within a person’s power), or because, if one has thought and applied diligence, one still has not arrived at the truth. Hence it is not voluntary.

On the other hand, vincible ignorance is voluntary either directly and in itself, as when someone wishes to be ignorant; or only indirectly, from negligence, as when one omits to inquire while one ought to inquire; or only in its cause, if one wills something to which ignorance follows (e.g., drunkenness). There are, moreover, many degrees of it, which are commonly reduced to three: a) ignorance strictly or simply vincible when diligence is employed to overcome it but not sufficient or not all that is morally possible, or not all that the quality of the affair and of the person demands: it is indirectly voluntary; b) crass when no or scarcely any diligence was employed to acquire knowledge, and supine if it was so [employed] to drive away ignorance: it is voluntary, either indirectly, or in its cause; c) affected, malicious, or directly willed, when someone expressly and deliberately wishes to be ignorant for whatever end: whether to act at will and not be drawn back from a purpose, or to have an excuse in sins committed or to be committed, or out of weariness, etc., especially if he studiously wishes not to know so that he may not be drawn back from sinning but may sin more freely.

3) By reason of the act of the will, at once in regard to the ignorance and in regard to the deed., ignorance is:

a) Antecedent [ignorance] which does not follow from the will but precedes its act, and yet is for it the cause of willing and acting what (according to the present disposition) it would not will or do if knowledge were present. Hence ignorance is a cause of the deed because it removes the knowledge which would impede the deed, e.g., if someone, thinking he is killing a wild beast, kills a friend whom he would not have killed had he known: such a one acts from involuntary ignorance. For every antecedent ignorance is invincible, but not conversely, because the invincible is not always a reason for doing what otherwise would not be done.

b) Concomitant [ignorance] which precedes the act of the will and is joined to it, yet not as a cause of willing and doing what is done, because even if it were not present, the deed would nonetheless be done (according to the present disposition), e.g., if someone, thinking he is killing a wild beast, kills an enemy whom he would also have killed had he known: such a person acts with involuntary ignorance. It is also invincible.

c) Consequent is that which in some way follows from an act of the will directly unwilling or indirectly negligent, and it is directly or indirectly voluntary and at the same time precedes the work so that it can be a cause of willing and doing it, e.g., if someone voluntarily neglects to inquire about the danger of killing a man whom, if he knew, he would not kill, or about the day of abstinence when, if he knew abstinence was required, he would abstain: such a one acts from voluntary ignorance. Consequent is vincible, as being voluntary; whether it be vincible at the moment the work is done, or was once vincible, provided the work was foreseen and on account of it the ignorance ought to have been guarded against — otherwise it would be invincible with respect to the work although in itself vincible, and therefore antecedent or concomitant with respect to the work that is done.

82. Principles. 1. Antecedent ignorance removes the voluntary with respect to that which is ignored, because it is invincible; indeed it renders the act positively involuntary simply, because it makes something against the habitual inclination of the will: for the act would not be done if the ignorance were absent. Whence: what is done from antecedent involuntary ignorance is positively and simply involuntary; therefore such ignorance excuses.

We have said: according to that which is unknown, for under another respect it can be voluntary: thus he who kills a man or a friend, thinking it to be a beast or an enemy, voluntarily shoots the arrow, but does not shoot it at the man or the friend, and he who sins with a woman, not knowing that she is joined in marriage, although not of adultery, is nevertheless guilty of fornication.

II. Concomitant ignorance removes the voluntary because it is invincible, but it does not render the act positively involuntary, because it is not against the inclination of the will, and the act would occur even if the ignorance were absent; it therefore makes the act non-voluntary. Hence: what is done with concomitant involuntary ignorance is non-voluntary, and of this ignorance it is said: it does not accuse, nor does it wholly excuse, namely, from the habitual disposition of the will.

III. Consequent ignorance does not make an act simply involuntary, but renders the work simply voluntary, because it itself is vincible and voluntary. It does, however, make in general (even if it be affected) something involuntary in a qualified sense, because it is against some inclination of the will, insofar as it is the cause of doing that which would not be done with knowledge present; hence it diminishes the voluntary and sin according to the degree of vincibility, so that even sometimes it makes a mortal sin venial.

But it should be well noted: ignorance that is exceptional in being voluntary in no way diminishes, if indeed it be so affected as that one precisely chooses it in order to sin more freely or so as not to be held back from sin: this, namely, in no way makes something involuntary, nor accordingly diminishes the voluntary and the sin, but rather increases it, not by reason of itself but by reason of the cause, because a greater disposition toward evil is present. For then, from the greater intensity or more intense inclination of the will toward sinning, it comes about that someone wishes to undergo ignorance.

Hence: what is done from voluntary or consequent ignorance is simply voluntary, but ordinarily involuntary in a certain respect, and then less voluntary. That ignorance does not excuse, but accuses.

83. Observations. — 1. The general doctrine on ignorance is briefly expressed in canon 2202, § 1: “A violation of an unknown law is in no way imputed if the ignorance was inculpable; otherwise, culpability is diminished more or less according to the culpability of the ignorance itself.”

2. What we have said about ignorance can be applied to inadvertence and forgetfulness, and to error. Error includes ignorance; full inadvertence and perfect forgetfulness are equated with invincible ignorance; but if they are not perfect but arise from negligence, they are equated with vincible ignorance. Hence canon 2202, § 3: "What is established about ignorance also holds for inadvertence and error."

Quaestio III: De libero

Quaestio IV: De impedimentis liberi

Articulus I: De passionibus

Articulus II: De habitu et consuetudine

Articulus III: De impedimentis liberi remotioribus

Caput II: De elemento obiectivo actus humani

Quaestio I: De elemento essentiali seu obiecto

Quaestio II: De elemento accidentali seu de circumstantiis

§ II: De distinctione actuum humanorum

Quaestio I: De actibus elicitis

Quaestio II: De actibus imperatis

Pars II: De actibus humanis secundum esse morale

§ I: De moralitate actus humani in genere

Quaestio I: De essentia et speciebus moralitatis

Quaestio II: De fundamentis moralitatis

Articulus I: De intrinseca differentia boni inter et mali

Articulus II: De norma moralitatis

Articulus III: De fundamento obiectivo moralitatis

Articulus IV: De falsis systematibus circa fundamenta moralitatis

Articulus V: De facultate apprehensiva moralitatis

Quaestio III: De principiis seu fontibus moralitatis

Quaestio IV: De distinctione specifica inter actum bonum et malum

Quaestio V: De distinctione specifica inter varios actus bonos vel malos

Articulus I: De obiecto

Articulus II: De circumstantiis

Articulus III: De fine

§ II: De moralitate actuum humanorum in specie

Quaestio I: De bonitate et malitia actus interioris

Quaestio II: De bonitate et malitia actus exterioris

Quaestio III: De bonitate et malitia effectus externi

Quaestio IV: De bonitate et malitia passionum

Quaestio V: De bonitate et malitia circumstantiarum

Pars III: De actibus humanis secundum esse supernaturale et meritorium

Quaestio I: De merito praesertim supernaturali

Quaestio II: De conditionibus meriti supernaturalis

Tractatus III: De conscientia in generali

Introductio

Quaestio I: De conscientia morali secundum se in esse psychologico

Quaestio II: De conscientia prout est regula actuum moralium

Articulus I: De rectitudine conscientiae

Articulus II: De conscientiae certitudine

Quaestio III: De conscientia christiana prout est regula actuum supernaturalium

Tractatus IV: De legibus in genere

Introductio

§ I: De lege secundum esse psychologicum

Pars I: De lege in genere

Quaestio I: De ipsa lege in se

Articulus I: De essentia legis

Articulus II: De promulgatione legis

Quaestio II: De distinctione legum

Quaestio III: De effectibus legis

Articulus I: De vi directivâ seu obligatione legis

Articulus II: De vi coactivâ seu sanctione legis

Pars II: De lege aeterna quae est fundamentum omnis legis

Quaestio I: De essentia legis aeternae

Quaestio II: De potestate legis aeternae

Quaestio III: De mutabilitate legis aeternae

§ I: De legibus quae regunt actus morales

Pars III: De lege naturali

Quaestio I: De essentia legis naturalis

Quaestio II: De potestate legis naturalis

Articulus I: De vi directivâ seu obligatione legis naturalis

Articulus II: De vi coactivâ seu sanctione legis naturalis

Quaestio III: De mutabilitate legis naturalis

Quaestio IV: De Lege Humana in Se

Articulus I: De Auctore legis civilis

Articulus II: De Qualitate legis humanae

Articulus III: De Efformatione legis humanae

Articulus IV: De Divisione legis humanae

Quaestio V: De Potestate Legis Humanae

Articulus I: De Materia legis humanae

Articulus II: De Obligatione legis humanae

Articulus III: De Subditis legis civilis

Articulus IV: De Impletione et Interpretatione legis humanae

Quaestio VI: De Mutabilitate Legis Humanae

Caput I: De Lege Vetere

Quaestio I: De Lege Vetere Secundum Se

Quaestio II: De Potestate Legis Veteris

Quaestio III: De Mutabilitate Veteris Legis

Caput II: De Lege Nova

Quaestio I: De Essentia Legis Novae

Quaestio II: De Potestate Legis Novae

Quaestio III: De Lege Ecclesiastica Secundum Se

Articulus I: De Auctore legis ecclesiasticae

Articulus II: De Materia et Qualitate legis ecclesiasticae

Articulus III: De Efformatione legis ecclesiasticae

Articulus IV: De Divisione legis ecclesiasticae

Quaestio IV: De Potestate seu Obligatione Legis Ecclesiasticae

Articulus I: De Quantitate seu Gravitate Obligationis

Articulus II: De Qualitate et Extensione Obligationis legis praeceptivae

Articulus III: De Qualitate et Extensione Obligationis legis poenalis

Articulus IV: De Qualitate et Extensione Obligationis legis irritantis

Articulus V: De Subditis legis ecclesiasticae

Articulus VI: De Impletione legis ecclesiasticae

Articulus VII: De Interpretatione legis ecclesiasticae

Quaestio V: De Mutabilitate Legis Ecclesiasticae

Articulus I: De Ignorantia

Articulus II: De Impotentia

Articulus III: De Dispensatione

Articulus IV: De privilegio

Articulus V: De cessatione finis

Articulus VI: De abrogatione et derogatione

Articulus VII: De consuetudine

Tractatus V: De peccatis in genere

Introductio I: De Peccatis in Genere

Quaestio I: De essentia peccati

Articulus I: De notione et conditionibus peccati

Articulus II: De peccato omissionis negative voluntario

Articulus III: De peccato commissionis externo, indirecte aut in causa voluntario

Articulus IV: De elementis constitutivis peccati

Articulus V: De definitione peccati

Quaestio II: De distinctione peccatorum

Articulus I: De distinctione specifica

Articulus II: De distinctione numerica

Quaestio III: De comparatione et gravitate peccatorum

Quaestio IV: De subiecto peccati

Articulus I: De motibus seu peccatis sensualitatis

Articulus II: De consensu in delectationem seu de delectatione morosa

Articulus III: De consensu in actum seu de desiderio et gaudio

Pars I: De causis peccatorum

Quaestio I: De causis peccati interioribus

Articulus I: De ignorantia causa peccati ex parte rationis

Articulus II: De passione causa peccati ex parte appetitus sensitivi

Articulus III: De malitia causa peccati ex parte voluntatis

Quaestio II: De causis peccatorum exterioribus

Articulus I: De deo permittente

Articulus II: De diabolo tentante

Articulus III: De homine cooperante

Quaestio III: De peccato quod est causa alterius peccati

Articulus I: De modo quo unum peccatum alterum causat

Articulus II: De superbia et inani gloria

Articulus III: De avaritia

Articulus IV: De luxuria et gula

Articulus V: De invidia et ira

Articulus VI: De acedia

Pars II: De effectibus peccatorum

Quaestio I: De diminutione boni naturae

Quaestio II: De reatu culpae seu macula peccati

Quaestio III: De reatu poenae

Quaestio IV: De peccato mortali et veniali

Articulus I: De differentia inter peccatum mortale et veniale

Articulus II: De gravitate peccati mortalis

Articulus III: De conditionibus ad peccatum mortale requisitis

Articulus IV: De divisione peccati mortalis et venialis

Articulus V: De conversione peccati mortalis et venialis

Articulus VI: De peccato veniali secundum se

Tractatus VI: De habitibus et virtutibus in genere

Introductio I: De Habitibus et Virtutibus in Genere

Pars I: De habitibus in genere secundum esse psychologicum

Quaestio I: De essentia habitus

Quaestio II: De subiecto habitus

Quaestio III: De causa habituum

Quaestio IV: De distinctione habituum

Pars II: De habitibus secundum esse morale seu de virtutibus acquisitis

Quaestio I: De essentia virtutis

Quaestio II: De subiecto virtutis

Quaestio III: De distinctione virtutum

Articulus I: De virtutibus intellectualibus

Articulus II: De virtutibus moralibus

Articulus III: De virtutibus cardinalibus

Quaestio IV: De proprietatibus virtutum

Articulus I: De medio virtutis

Articulus II: De connexione virtutum

Articulus III: De aequalitate virtutum

Articulus IV: De duratione virtutum

Pars III: De habitibus secundum esse supernaturale seu de virtutibus infusis

Quaestio I: De existentia et essentia infusorum habituum ac virtutum

Quaestio II: De distinctione infusorum habituum et virtutum

Articulus I: De virtutibus theologicis

Articulus II: De virtutibus moralibus

Articulus III: De donis spiritus sancti

Quaestio III: De causa infusorum habituum et virtutum

Quaestio IV: De proprietatibus infusorum habituum et virtutum

Articulus I: De medio virtutum infusarum

Articulus II: De connexione habituum infusorum

Articulus III: De aequalitate habituum infusorum

Articulus IV: De duratione habituum infusorum

Tractatus VII: De fide divina

Introductio

Quaestio I: De Obiecto Formali Fidei

Quaestio II: De Obiecto Materiali Fidei

Articulus I: De obiecto materiali in se

Articulus II: De conditionibus ad obiectum materiale requisitis

Articulus III: De evolutione obiecti materialis

Articulus IV: De ecclesia proponente obiectum fidei

Pars I: De Actu Fidei

Caput I: De Actu Fidei Interiore

Quaestio I: De Essentia Actus Fidei

Quaestio II: De Analysi Actus Fidei

Articulus I: De ipso actu fidei

Articulus II: De ipso credulitatis affectu

Articulus III: De iudicio credibilitatis seu de praeambulis fidei

Quaestio III: De Necessitate Fidei

Caput II: De Actu Fidei Exteriore seu de Eius Confessione

Pars II: De Habitu Fidei

Quaestio I: De Ipsa Fide

Articulus I: De fide in ordine ad subiectum spectata

Articulus II: De fide spectata relative ad virtutes supernaturales

Articulus III: De fide spectata relative ad habitus intellectuales

Quaestio II: De habentibus fidem

Quaestio III: De causa et effectibus fidei

Quaestio IV: De donis fidei correspondentibus

Pars III: De vitiis et peccatis fidei oppositis

Quaestio I: De peccatis directe oppositis fidei

Articulus I: De infidelitate

Articulus II: De haeresi et apostasia

Quaestio II: De peccatis indirecte oppositis fidei

Articulus I: De communicatione cum infidelibus et haereticis

Articulus II: De cooperatione ad infidelitatem et haeresim

Articulus III: De lectione et evulgatione scriptorum prohibitorum

Articulus IV: De admissione vel professione doctrinae quae pro fide est periculosa

Quaestio III: De blasphemia quae opponitur confessioni fidei

Pars IV: De praecepto fidei

Quaestio I: Quaestio unica

Tractatus VIII: De spe divina

Introductio

Pars I: De obiecto et actu spei

Quaestio I: De obiecto formali spei

Quaestio II: De obiecto materiali spei

Quaestio III: De necessitate spei

Pars II: De habitu et subiecto spei

Quaestio I: De spe ut est virtus

Quaestio II: De subiecto spei

Quaestio III: De timore dei

Pars III: De peccatis spei oppositis

Quaestio I: De desperatione

Quaestio II: De praesumptione

Pars IV: De praecepto spei

Quaestio I: De Praecepto Spei

Tractatus IX: De divina charitate

Introductio I: De Divina Charitate

Pars I: De ipsa charitate

Quaestio I: De essentia charitatis

Quaestio II: De excellentia charitatis

Articulus I: De excellentia charitatis in se

Articulus II: De excellentia charitatis relative ad alias virtutes

Quaestio III: De charitate quoad subiectum spectata

Articulus I: De subiecto et generatione charitatis

Articulus II: De augmento charitatis

Articulus III: De diminutione et amissione charitatis

Pars II: De obiecto charitatis

Quaestio I: De obiecto formali

Quaestio II: De obiecto materiali charitatis

Articulus I: De diligendis ex charitate generatim

Articulus II: De diligendo deo

Articulus III: De diligendo seipso

Articulus IV: De peccatoribus diligendis

Articulus V: De inimicis diligendis

Quaestio III: De ordine charitatis

Articulus I: De ordine inter deum et nos

Articulus II: De ordine inter nos et proximum

Articulus III: De ordine inter varios proximos

Pars III: De actibus charitatis

Quaestio I: De actu proprio seu dilectione

Quaestio II: De effectibus internis charitatis

Quaestio III: De actu charitatis externo seu beneficentia

Articulus I: De eleemosyna corporali

Articulus II: De eleemosyna spirituali seu correptione fraterna

Pars IV: De peccatis charitati oppositis

Quaestio I: De odio quod opponitur dilectioni

Quaestio II: De peccatis oppositis gaudio

Articulus I: De acedia

Articulus II: De invidia

Quaestio III: De peccatis oppositis paci

Quaestio IV: De peccatis oppositis beneficentiae

Articulus I: De scandalo activo

Articulus II: De scandalo passivo

Articulus III: De quibusdam scandalis in specie

Pars V: De praeceptis charitatis

Quaestio I: Quaestio unica

Appendix I: Excursus de philosophorum systematibus circa fundamentum et normam moralitatis

↑ Top of work