Summa Theologiae Moralis, vol. I: De Principiis

Benedictus Henricus Merkelbach

Summa Theologiae Moralis, vol. I: De Principiis

Benedictus Henricus Merkelbach (1871–1942)

Summa Theologiae Moralis ad mentem D. Thomae et ad normam iuris novi

First published 1935

Volume I (De principiis) of Benedictus Henricus Merkelbach's Summa theologiae moralis sets out the foundations of Catholic moral theology within a Thomistic framework. It treats human acts, conscience, law, sin, and merit in relation to the canon law of its period. The present edition follows the Paris text published by Desclée de Brouwer in 1935 and includes the Latin text with an English translation. It comprises the first volume of the three-volume Summa.


Prologus

Introductio I: Theologia Moralis Generalis: Introductio

Tractatus I: Tractatus de ultimo actu humanorum fine seu de beatitudine

Introductio

Quaestio I: DE FINE ULTIMO IN COMMUNI

Quaestio II: DE BEATITUDINE OBIECTIVA

Quaestio III: DE BEATITUDINE FORMALI

Quaestio IV: DE QUALITATIBUS BEATITUDINIS

Quaestio V: DE MODO OBTINENDI BEATITUDINEM

S. Th. I-II, q. 5.

43. Thesis I. Man is capable of attaining even supernatural beatitude; — yet he cannot achieve this by natural powers, but by the aid of divine grace he is able to obtain it, and indeed in varying degree. — It is proved:

1° Man is capable of attaining even supernatural beatitude, because he is capable of perfect good, since his intellect can know universal and perfect good and his will can desire it (a. 1). This is of faith, explicitly defined in the Council of Vatican, session 3, ch. 2, can. 3; and it is included in the fact that the vision of God is the ultimate end of man, which is of faith from the Council of Florence, from Benedict XII, and from the Council of Trent, session 25.

2° Yet it cannot attain supernatural beatitude by natural powers. It is de fide from Council of Vienne, year 5, and from Council of Orange II, canons 7, 10, 18, 19, 20 (Cf. Vatican I, session 3, canon 3; and proposition 11 of Baius condemned). To see God through His essence is above the nature not only of man but of every creature. For natural knowledge is proportioned to the nature of the knower and therefore occurs according to the mode of the knower. Every knowledge that occurs according to the mode of a created substance cannot know God as He is in Himself but falls short of the vision of the divine essence, which infinitely exceeds every created substance. Hence neither man nor any creature can attain supernatural beatitude by natural powers, but needs the help of divine grace (John 1:18; 6:46; Matt. 11:27; 1 Cor. 2:11; 1 John 4:12). — From this it also follows that we cannot attain beatitude immediately by the action of creatures but only of God alone, although we can be helped by them ministerially so that we are disposed toward its attainment (a. 5 and 6; I, q. 12, a. 4).

3° A man can obtain beatitude in varying degree so that one is more blessed than another, not indeed according to objective beatitude, because there is only one Supreme Good, God, by the enjoyment of whom all are blessed, but as regards possession and enjoyment, because insofar as someone enjoys God more, he is more blessed. Moreover, it happens that one person enjoys God more perfectly than another, from the fact that he is better disposed or ordered to His enjoyment according to the diversity of grace and charity and merits (a. 2). This also is of faith from the Council of Florence (decree of union) and from the Council of Trent, session 6, ch. 16, can. 32 (Cf. John XIV, 2: 1 Cor. XV, 41-42).

44. Thesis II. Perfect beatitude is not possible in the present life but only in the next life. This is of faith from the Council of Vienne, article 4 (cf. Benedict XII, and the Second Council of Orange). — It is proved:

  1. From the notion of beatitude in the abstract: Beatitude, since it is a perfect and sufficient good, excludes every evil and fulfills every desire. But in this life a) not every evil is excluded, such as ignorance on the part of the intellect, disordered affection and concupiscence on the part of the appetite, infirmity and afflictive toil on the part of the body; — b) not every desire is fulfilled, since goods are essentially unstable, even spiritual ones, such as virtue which is liable to vice because of the mutability of freedom, and knowledge which is lost through forgetfulness, indeed even earthly life itself, while yet we would wish to remain perpetually and naturally flee death (art. 3).
  2. From the notion of beatitude in the concrete: a) The vision of God in Himself is now impossible (I Tim. VI, 16; I Cor. XIII, 12; I John III, 2); indeed even the perfect natural knowledge of the highest truth and of God is impossible, because it is subject to many impediments and difficulties, is often obscured and mingled with doubts and errors, nor does it give the certainty of permanence without which happiness is not had. b) The will on earth is not so firmly established in goods that it never turns aside from the true object of beatitude and sins, but it is hindered by the desires and necessities of the present life from being borne ceaselessly toward God with the highest love.

Nonetheless, in this life there can be an inchoate or imperfect happiness, and a state of inchoate perfection and imperfect blessedness, which approaches more or less to perfect blessedness and consists in knowledge, love, and imitation of God, or in rectitude of will and operation of virtue, for which the goods of the body and the help of other men are required, as it were, instrumentally (q. 4, a. 7): these afford man the friendship of God and the joy flowing therefrom, peace of conscience and tranquility of heart, and hope of future blessedness, which surpass all earthly delights. It is therefore a way and a tending toward perfect blessedness or God; just as an intermediate end naturally and necessarily tends to the ultimate end whose goodness it participates in.

45. Thesis III. Beatitude can be obtained from God by good works of the present life that precede it. It is of faith from the Second Council of Orange, ch. 18; the Fourth Lateran Council, ch. 1, and the Council of Trent, session 6, ch. 16, canon 32.

Thus it does not happen necessarily: for absolutely, God could have immediately given beatitude and at the same time disposed man toward it, i.e., in the same moment could have made the will rightly tending toward the ultimate end and obtaining it, just as in an instant He can simultaneously dispose matter and infuse form (e.g., in the resurrection of the dead). But He did not do so, as is evident from the fact that we do not attain beatitude in the present life. And moreover, the order of divine wisdom requires that it not be done so.

It is proved: For to have perfect good without motion and a preceding disposition belongs to one who naturally possesses it. Only God naturally possesses beatitude. Therefore it is proper to God that He is not moved and disposed toward beatitude through a preceding operation. And so, since beatitude exceeds every created nature, no pure creature fittingly obtains beatitude without the motion of a preceding operation through which it tends toward it; and thus beatitude becomes the reward of virtuous operation (a. 7).

Hence in the Scriptures they are consistently exhibited, both good works as reason and title on account of which eternal glory is granted (Mt. XXV, 21; 34-36; II Cor. IV, 17) in the same way as punishment is given for evils (Rom. III, 7, 8), and eternal glory as reward for the works of the just (Mt. V, 12; XIX, 29) and recompense of the heavenly inheritance (Col. III, 24; Hebr. X, 35; XI, 16), as prize (I Cor. IX, 24; Phil. III, 14), crown (Iac. I, 12; Apoc. II, 10), indeed crown of justice (II Tim. IV, 8) which is proportioned to works, greater or lesser (Mt. XXV, 14 sq.; Luc. XIX, 11. sq.; II Cor. IX, 6; Gal. VI, 8; Apoc. XXII, 12). Hence the Apostle, I Cor. XV, 58, says: Labor in the Lord is not in vain.

46. Corollary: Earthly life is a way to an end and beatitude. — Earthly life, therefore, since it is to be ended, is not a state of ultimate perfection and happiness, but a way by which we ought to tend to that through our acts. For exercising those acts:

1) For attaining the natural end man would have

a) internal means namely, human nature itself with its powers, especially reason and free will, and moral virtues, acquired by their aid, for working good more easily under God's ordinary motion;

b) the external means: society whose purpose is to promote man toward good both spiritual and temporal.

  1. In the present order, however, God has granted us, for the supernatural end,

a) The means internal proportioned to this end, namely, grace both habitual with the virtues theological and moral infused and connected with the gifts of the Holy Spirit, gifts connected, and both actual of the intellect as well as the will and special motion of the Holy Spirit;

b) the external means externum: the supernatural society, the Church, whose institutor and head is Christ, and which leads men to the supernatural end by the proposal of faith, laws, and sacraments.

Tractatus II: De actibus humanis in se

Introductio

Pars I: De actibus humanis secundum esse materiale et psychologicum

§ I: De conditione actuum humanorum

Caput I: De elemento subiectivo actus humani

Quaestio I: De voluntario

Articulus I: De voluntario in se

Articulus II: De voluntario tum positivo et directo, tum negativo et indirecto

Articulus III: De voluntario in se et in causa

Quaestio II: De impedimentis voluntarii seu de involuntario

Articulus I: De violentia

Articulus II: De metu

Articulus III: De concupiscentia

Articulus IV: De ignorantia

Quaestio III: De libero

Quaestio IV: De impedimentis liberi

Articulus I: De passionibus

Articulus II: De habitu et consuetudine

Articulus III: De impedimentis liberi remotioribus

Caput II: De elemento obiectivo actus humani

Quaestio I: De elemento essentiali seu obiecto

Quaestio II: De elemento accidentali seu de circumstantiis

§ II: De distinctione actuum humanorum

Quaestio I: De actibus elicitis

Quaestio II: De actibus imperatis

Pars II: De actibus humanis secundum esse morale

§ I: De moralitate actus humani in genere

Quaestio I: De essentia et speciebus moralitatis

Quaestio II: De fundamentis moralitatis

Articulus I: De intrinseca differentia boni inter et mali

Articulus II: De norma moralitatis

Articulus III: De fundamento obiectivo moralitatis

Articulus IV: De falsis systematibus circa fundamenta moralitatis

Articulus V: De facultate apprehensiva moralitatis

Quaestio III: De principiis seu fontibus moralitatis

Quaestio IV: De distinctione specifica inter actum bonum et malum

Quaestio V: De distinctione specifica inter varios actus bonos vel malos

Articulus I: De obiecto

Articulus II: De circumstantiis

Articulus III: De fine

§ II: De moralitate actuum humanorum in specie

Quaestio I: De bonitate et malitia actus interioris

Quaestio II: De bonitate et malitia actus exterioris

Quaestio III: De bonitate et malitia effectus externi

Quaestio IV: De bonitate et malitia passionum

Quaestio V: De bonitate et malitia circumstantiarum

Pars III: De actibus humanis secundum esse supernaturale et meritorium

Quaestio I: De merito praesertim supernaturali

Quaestio II: De conditionibus meriti supernaturalis

Tractatus III: De conscientia in generali

Introductio

Quaestio I: De conscientia morali secundum se in esse psychologico

Quaestio II: De conscientia prout est regula actuum moralium

Articulus I: De rectitudine conscientiae

Articulus II: De conscientiae certitudine

Quaestio III: De conscientia christiana prout est regula actuum supernaturalium

Tractatus IV: De legibus in genere

Introductio

§ I: De lege secundum esse psychologicum

Pars I: De lege in genere

Quaestio I: De ipsa lege in se

Articulus I: De essentia legis

Articulus II: De promulgatione legis

Quaestio II: De distinctione legum

Quaestio III: De effectibus legis

Articulus I: De vi directivâ seu obligatione legis

Articulus II: De vi coactivâ seu sanctione legis

Pars II: De lege aeterna quae est fundamentum omnis legis

Quaestio I: De essentia legis aeternae

Quaestio II: De potestate legis aeternae

Quaestio III: De mutabilitate legis aeternae

§ I: De legibus quae regunt actus morales

Pars III: De lege naturali

Quaestio I: De essentia legis naturalis

Quaestio II: De potestate legis naturalis

Articulus I: De vi directivâ seu obligatione legis naturalis

Articulus II: De vi coactivâ seu sanctione legis naturalis

Quaestio III: De mutabilitate legis naturalis

Quaestio IV: De Lege Humana in Se

Articulus I: De Auctore legis civilis

Articulus II: De Qualitate legis humanae

Articulus III: De Efformatione legis humanae

Articulus IV: De Divisione legis humanae

Quaestio V: De Potestate Legis Humanae

Articulus I: De Materia legis humanae

Articulus II: De Obligatione legis humanae

Articulus III: De Subditis legis civilis

Articulus IV: De Impletione et Interpretatione legis humanae

Quaestio VI: De Mutabilitate Legis Humanae

Caput I: De Lege Vetere

Quaestio I: De Lege Vetere Secundum Se

Quaestio II: De Potestate Legis Veteris

Quaestio III: De Mutabilitate Veteris Legis

Caput II: De Lege Nova

Quaestio I: De Essentia Legis Novae

Quaestio II: De Potestate Legis Novae

Quaestio III: De Lege Ecclesiastica Secundum Se

Articulus I: De Auctore legis ecclesiasticae

Articulus II: De Materia et Qualitate legis ecclesiasticae

Articulus III: De Efformatione legis ecclesiasticae

Articulus IV: De Divisione legis ecclesiasticae

Quaestio IV: De Potestate seu Obligatione Legis Ecclesiasticae

Articulus I: De Quantitate seu Gravitate Obligationis

Articulus II: De Qualitate et Extensione Obligationis legis praeceptivae

Articulus III: De Qualitate et Extensione Obligationis legis poenalis

Articulus IV: De Qualitate et Extensione Obligationis legis irritantis

Articulus V: De Subditis legis ecclesiasticae

Articulus VI: De Impletione legis ecclesiasticae

Articulus VII: De Interpretatione legis ecclesiasticae

Quaestio V: De Mutabilitate Legis Ecclesiasticae

Articulus I: De Ignorantia

Articulus II: De Impotentia

Articulus III: De Dispensatione

Articulus IV: De privilegio

Articulus V: De cessatione finis

Articulus VI: De abrogatione et derogatione

Articulus VII: De consuetudine

Tractatus V: De peccatis in genere

Introductio I: De Peccatis in Genere

Quaestio I: De essentia peccati

Articulus I: De notione et conditionibus peccati

Articulus II: De peccato omissionis negative voluntario

Articulus III: De peccato commissionis externo, indirecte aut in causa voluntario

Articulus IV: De elementis constitutivis peccati

Articulus V: De definitione peccati

Quaestio II: De distinctione peccatorum

Articulus I: De distinctione specifica

Articulus II: De distinctione numerica

Quaestio III: De comparatione et gravitate peccatorum

Quaestio IV: De subiecto peccati

Articulus I: De motibus seu peccatis sensualitatis

Articulus II: De consensu in delectationem seu de delectatione morosa

Articulus III: De consensu in actum seu de desiderio et gaudio

Pars I: De causis peccatorum

Quaestio I: De causis peccati interioribus

Articulus I: De ignorantia causa peccati ex parte rationis

Articulus II: De passione causa peccati ex parte appetitus sensitivi

Articulus III: De malitia causa peccati ex parte voluntatis

Quaestio II: De causis peccatorum exterioribus

Articulus I: De deo permittente

Articulus II: De diabolo tentante

Articulus III: De homine cooperante

Quaestio III: De peccato quod est causa alterius peccati

Articulus I: De modo quo unum peccatum alterum causat

Articulus II: De superbia et inani gloria

Articulus III: De avaritia

Articulus IV: De luxuria et gula

Articulus V: De invidia et ira

Articulus VI: De acedia

Pars II: De effectibus peccatorum

Quaestio I: De diminutione boni naturae

Quaestio II: De reatu culpae seu macula peccati

Quaestio III: De reatu poenae

Quaestio IV: De peccato mortali et veniali

Articulus I: De differentia inter peccatum mortale et veniale

Articulus II: De gravitate peccati mortalis

Articulus III: De conditionibus ad peccatum mortale requisitis

Articulus IV: De divisione peccati mortalis et venialis

Articulus V: De conversione peccati mortalis et venialis

Articulus VI: De peccato veniali secundum se

Tractatus VI: De habitibus et virtutibus in genere

Introductio I: De Habitibus et Virtutibus in Genere

Pars I: De habitibus in genere secundum esse psychologicum

Quaestio I: De essentia habitus

Quaestio II: De subiecto habitus

Quaestio III: De causa habituum

Quaestio IV: De distinctione habituum

Pars II: De habitibus secundum esse morale seu de virtutibus acquisitis

Quaestio I: De essentia virtutis

Quaestio II: De subiecto virtutis

Quaestio III: De distinctione virtutum

Articulus I: De virtutibus intellectualibus

Articulus II: De virtutibus moralibus

Articulus III: De virtutibus cardinalibus

Quaestio IV: De proprietatibus virtutum

Articulus I: De medio virtutis

Articulus II: De connexione virtutum

Articulus III: De aequalitate virtutum

Articulus IV: De duratione virtutum

Pars III: De habitibus secundum esse supernaturale seu de virtutibus infusis

Quaestio I: De existentia et essentia infusorum habituum ac virtutum

Quaestio II: De distinctione infusorum habituum et virtutum

Articulus I: De virtutibus theologicis

Articulus II: De virtutibus moralibus

Articulus III: De donis spiritus sancti

Quaestio III: De causa infusorum habituum et virtutum

Quaestio IV: De proprietatibus infusorum habituum et virtutum

Articulus I: De medio virtutum infusarum

Articulus II: De connexione habituum infusorum

Articulus III: De aequalitate habituum infusorum

Articulus IV: De duratione habituum infusorum

Tractatus VII: De fide divina

Introductio

Quaestio I: De Obiecto Formali Fidei

Quaestio II: De Obiecto Materiali Fidei

Articulus I: De obiecto materiali in se

Articulus II: De conditionibus ad obiectum materiale requisitis

Articulus III: De evolutione obiecti materialis

Articulus IV: De ecclesia proponente obiectum fidei

Pars I: De Actu Fidei

Caput I: De Actu Fidei Interiore

Quaestio I: De Essentia Actus Fidei

Quaestio II: De Analysi Actus Fidei

Articulus I: De ipso actu fidei

Articulus II: De ipso credulitatis affectu

Articulus III: De iudicio credibilitatis seu de praeambulis fidei

Quaestio III: De Necessitate Fidei

Caput II: De Actu Fidei Exteriore seu de Eius Confessione

Pars II: De Habitu Fidei

Quaestio I: De Ipsa Fide

Articulus I: De fide in ordine ad subiectum spectata

Articulus II: De fide spectata relative ad virtutes supernaturales

Articulus III: De fide spectata relative ad habitus intellectuales

Quaestio II: De habentibus fidem

Quaestio III: De causa et effectibus fidei

Quaestio IV: De donis fidei correspondentibus

Pars III: De vitiis et peccatis fidei oppositis

Quaestio I: De peccatis directe oppositis fidei

Articulus I: De infidelitate

Articulus II: De haeresi et apostasia

Quaestio II: De peccatis indirecte oppositis fidei

Articulus I: De communicatione cum infidelibus et haereticis

Articulus II: De cooperatione ad infidelitatem et haeresim

Articulus III: De lectione et evulgatione scriptorum prohibitorum

Articulus IV: De admissione vel professione doctrinae quae pro fide est periculosa

Quaestio III: De blasphemia quae opponitur confessioni fidei

Pars IV: De praecepto fidei

Quaestio I: Quaestio unica

Tractatus VIII: De spe divina

Introductio

Pars I: De obiecto et actu spei

Quaestio I: De obiecto formali spei

Quaestio II: De obiecto materiali spei

Quaestio III: De necessitate spei

Pars II: De habitu et subiecto spei

Quaestio I: De spe ut est virtus

Quaestio II: De subiecto spei

Quaestio III: De timore dei

Pars III: De peccatis spei oppositis

Quaestio I: De desperatione

Quaestio II: De praesumptione

Pars IV: De praecepto spei

Quaestio I: De Praecepto Spei

Tractatus IX: De divina charitate

Introductio I: De Divina Charitate

Pars I: De ipsa charitate

Quaestio I: De essentia charitatis

Quaestio II: De excellentia charitatis

Articulus I: De excellentia charitatis in se

Articulus II: De excellentia charitatis relative ad alias virtutes

Quaestio III: De charitate quoad subiectum spectata

Articulus I: De subiecto et generatione charitatis

Articulus II: De augmento charitatis

Articulus III: De diminutione et amissione charitatis

Pars II: De obiecto charitatis

Quaestio I: De obiecto formali

Quaestio II: De obiecto materiali charitatis

Articulus I: De diligendis ex charitate generatim

Articulus II: De diligendo deo

Articulus III: De diligendo seipso

Articulus IV: De peccatoribus diligendis

Articulus V: De inimicis diligendis

Quaestio III: De ordine charitatis

Articulus I: De ordine inter deum et nos

Articulus II: De ordine inter nos et proximum

Articulus III: De ordine inter varios proximos

Pars III: De actibus charitatis

Quaestio I: De actu proprio seu dilectione

Quaestio II: De effectibus internis charitatis

Quaestio III: De actu charitatis externo seu beneficentia

Articulus I: De eleemosyna corporali

Articulus II: De eleemosyna spirituali seu correptione fraterna

Pars IV: De peccatis charitati oppositis

Quaestio I: De odio quod opponitur dilectioni

Quaestio II: De peccatis oppositis gaudio

Articulus I: De acedia

Articulus II: De invidia

Quaestio III: De peccatis oppositis paci

Quaestio IV: De peccatis oppositis beneficentiae

Articulus I: De scandalo activo

Articulus II: De scandalo passivo

Articulus III: De quibusdam scandalis in specie

Pars V: De praeceptis charitatis

Quaestio I: Quaestio unica

Appendix I: Excursus de philosophorum systematibus circa fundamentum et normam moralitatis

↑ Top of work