Liber parabolarum
Alan of Lille (1120–1202)
Caput I: A Phœbo Phœbe lumen capit; a sapiente.
A Phœbo Phœbe lumen capit; a sapiente
Insipiens sensum, quo quasi luce micat.
Nil aliud nisi se valet ardens Æthna cremare;
Sic se, non alios, invidus igne coquit.
Sus de sorde levat, saltem dum colligit escas,
Cur nunquam surgit sorde volutus homo?
Utribus antiquis vinum committere noli,
Nec senibus sensum quem retinere velis.
Nititur in vetitum quod in agros defluat æquor:
Sic init illicitum, quam cito peccat homo.
Stultior est stulto, qui mandat balsama cribro,
Et verbis pleno verba tacenda viro.
Sæpe viatorem nova non vetus orbita fallit,
Sic socius socium, non vetus, imo novus.
Non est in speculo res quæ speculatur in illo;
Eminet, et non est in muliere fides.
In sterili steriles aratrum facit aggere sulcos;
Et labor in miseris est sine fruge scholis.
De minimis granis fit grandis summa caballis:
De brevibus mendis, non veniale malum.
Non sibi sed reliquis aries sua vellera portat;
Sic aliis unit semper avarus opes.
Non velli leviter valet unco quod tenet ille;
Nec æs a loculo quem tenet arcta manus.
Mille viris pincerna potest præbere lyæum;
Pocula doctrinæ pluribus unus homo.
Accipit et nunquam reddit mare Scylla receptum;
Sic capit et retinet debitor æra malus.
Non leviter corio cauis abstrahetur ab uncto:
Nec nebulo disco, dum satiatur eo.
Sub molli pastore cacat lanam lupus: et grex
Incustoditus dilaceratur eo.
Clarior est solito, post nubila plurima, Phœbus,
Post inimicitias, clarior est et amor.
Loricam duram possunt penetrare sagittæ,
Et cor derisus et mala verba meum.
Firmiter in portu puppem tenet anchora morsu,
Sic in proposito spes rata corda tenet.
Subtrahe ligna foco, si vis exstinguere flammas;
Si carnis motus, otia, vina, dapes.
Ripa retentat aquas pelagi, ne migret in arva,
Et tenet irati frena modesta manus.
Sæpe cicatrices in vulnera prisca resurgunt,
Ad mala facta sui gens male sana redit.
Fragrantes vicina rosas urtica perurit,
Sic justos semper turbat iniquus homo.
In palea dum grana jacent, immunda videntur,
Et similis pravis, qui manet inter eos.
Ictibus undarum rupes immota resistit,
Et bonus assiduis fluctibus orbis, homo.
Mobile cum vento folium volat arbore raptum;
Sic mens instabilis semper ut aura volat.
Stultus qui puppem sine remige ducit in altum;
Et sine subsidio qui grave sumit onus.
Per patulas rimas sol lucens intrat in ædem,
Corda per auriculas dogma docentis init.
Multoties captum trahit hamus ab æquore piscem;
Sed bona verba mali nullus ab ore trahit.
Pauperat et ditat talorum casibus ullum
Alea: sed multat ut mage fiat inops.
Exstincti cineres vivent si sulphure tangas,
Sic vetus apposita mente calescit amor.
Dira Charybdis aquas bibit et vomit omnibus horis;
Sic dat, sic aufert sors sua dona viris.
Currere cogit equum sub milite calcar acutum,
Et puerum studio virga vacare suo.
Non semper perit ipse sua qui navigat aura,
Nec vir qui propria degere debet ope.
Tranquillum nequit esse fretum dum peste movetur;
Nec mansuetus homo, dum movet ira jecur.
Cur aperit portam, qui claudere non valet illam?
Cur mihi rem spondet qui modo non dat eam?
Concipit ut pariat mulier dum venerit hora:
Tu quoque suscipiens des aliquando mihi.
Nulla quoque sedare sitim flagrantibus unda;
Copia nec cupidi cor satiare viri.
Vipera virus habet; quæ dum calet, evomit illud,
Claude sinum; prohibe ne calefiat ibi.
Futile vas fundit, sincerum vina retentat,
Sic audita tenet mens bona, fundit hebes.
De nuce fit corylus: de glande fit ardua quercus;
De parvo puero sæpe peritus homo.
In nihilum nix alta luit, si desuper imber
Decidat; et vitio fama perempta perit.
Stratus humi palmes subeuntibus indiget ulmis;
Indiget auxilio divitis omnis inops.
Non possum prohibere canem quin latret ubique,
Nec queo mendaci claudere labra viro.
Fumum non ignem jaculatur ab æde caminus;
Colloquio non re, livor obesse potest.
Non domus, at dominus laudetur, si bonus is sit,
Sin autem: dominum spernimus atque domum:
Non ibis rostrum, non ardea deserit amnem,
Non leviter vitium quod facit illud homo.
Aufert sæpe solo nigra nubes lumina solis,
Et patris auxilium sæva noverca mihi.
Non semper moriuntur aves quibus insidiatur
Arcus: nec mihi sunt tela nec hasta minæ.
Sidera splendorem non possunt addere soli,
Cum superet solis lumina cuncta jubar.
Bi Cato sis, et vis in candida vertere nigra,
Curia sit curæ: dives et esse potes.
In viscum volucres ducit cum cantibus auceps,
In fraudem gentes blanda loquela viri.
Impetus est fulvis et vasta leonibus ira,
Et tamen inter se jus sociale tenent.
Post noctem sperare diem, post nubila solem,
Post lacrymas risum, lætitiamque potes.
Omnia Cæsar erat, sed gloria Cæsaris esse
Desiit: et tumulus vix erat octo pedum.
Non ruit in rupes, nec in alta pericula navis
Quam maris in motus remige rector agit.
Caput II: Luctatur cum nocte dies, cum nube serenum.
Luctatur cum nocte dies, cum nube serenum,
Cum tenebris lumen: cum nece vita vigens.
Hic labor in nobis, nam spiritus et caro semper
Pugnant; et morimur si caro vincat eum.
Pondera portat equus, bos terram sulcat aratro,
Vestem tradit ovis: servat ovile canis.
Omnia quippe suæ naturæ debita solvunt
Præter eum qui plus his rationis habet.
Æthereus motus movet omnia sidera præter
Unum; sed semper permanet illud idem.
Sic constans et fidus homo sine fine tenebit
Hunc in amore modum, quem tenet ipse semel:
Phœbus ab occasu rursus raptatur ad ortum,
Quem prius huc illuc machina versa tulit:
Sic in amicitia mundus stat, flagrat et alget,
Corruit et surgit, quod magis odit, amat.
Tutior in terra locus est, quam turribus altis,
Qui jacet in terra, non habet unde cadat:
Impetus et venti, tonitrus et fulmina turres
Flatibus evertunt, stare sed ima sinunt.
Non possunt habitare simul, contraria cum sint
Mors et vita: procul dissidet hæc ab ea:
Sic duo sunt quæ non possunt habitare cor unum;
Hujus amor mundi vanus; amorque Dei.
Stratus humi non surgit, item dum poplite flexo
Portat onus grave quo præcipitatur equus:
Sic homo qui magna vitiorum mole gravatur,
Non nisi deposita mole levare potest.
Non quo nauta volet, sed quo vehit aura, vehatur
Puppis, cum tumidi venerit unda maris.
Non quo propositum, sed quo sors tendit eundum
Cuilibet est; omnes hac decet ire duce.
Apparet phantasma viris; sed rursus ab illis
Vertitur in nihilum, quod fuit ante nihil:
Sic et adest, et abest fugitivi gloria mundi;
Non prius adventat, quam quasi somnus eat.
Dum calor est, et pulchra dies, formica laborat,
Ne pereat dum nix venerit alta, fame:
Sic juvenis dum tempus habet sudoribus aptum
Quærat quo possit lassa senecta frui.
Non adeo sublime levat levis ala volucrem,
Quin redeat rursus rura relicta petens.
Non ita subvectos rota surgens tollit in altum,
Quin vergens illos rursus ad ima ferat.
Ebrius ante bibit quam nauseat, ante ligurit
Quam vomat; ante levat quam pede firmus eat.
Non sic in nobis, non est sic ordo retentus,
Ante docere modo quam didicisse juvat.
Non emitur care res legibus empta fororum;
Venditor et emptor sunt ibi merce pares:
Sed nihil est quod sit sub cœlo carius emptum,
Quam quod emunt longæ fronte ruente preces.
Dentibus atritas bos rursus ruminat herbas,
Ut toties tritæ, sint alimenta sibi:
Sic documenta tui si vis retinere magistri,
Sæpe recorderis quod semel aure capis.
Follibus inclusas faber improbus excitat auras
Dum ferrum durum molliat ipse focus:
Sic ortus furor intus agit præcordia stulti,
Dum molles reddit litis agone vires.
Voce molossorum latebris arcentur onagri,
Exit et ipse canum dente domandus aper;
Sic et presbyteri vitiosos quærere debent,
Et nisi pæniteant, ense ferire Dei.
Et miser et dives fuit olim rex Mida, dives
Auro; sed vitæ conditione miser:
Sic custos census, sic omnis vivit avarus,
Dum nihil et multum possidet ipse boni.
Hesperius astrorum se profert vespere primum,
Et facit immensum quo micat ipse jubar:
Sic cito non tarde monstrat egentibus ille
Qui clarum gemini lumen amoris habet.
Æolus ingentes ventorum temperat iras,
Et mare Neptunus sæpe tridente domat:
Sic sese dominus faciat feritate timeri,
Qui regimen magnæ gentis habere cupit.
Bella movet citius cui desunt cornua taurus,
Quam qui cornuta fronte ferire potest:
Sæpius in vico pueros pugnare videmus,
Quam validos homines queis solet esse vigor.
Impatiens animi si bos jungatur aratro,
Tortam, non rectam carpit arando viam:
Sic sunt qui retrahunt gradientes sæpe retrorsum,
Cum videant illos carpere lucis iter.
Cum nive, cum pluvia, cum grandine vertere capras,
Ac niti contra fronte videmus oves:
Injustos fraus, ira, nefas, injuria raptant,
Sed justus toto corde resistit eis.
Non potis est pelagus leviter transcurrere lembus
Ni sit qui remis currere cogat eum.
Non valet ad metam cursum perducere cursor
Ni sibi spes et pes auxilientur ei.
Longius ille videt qui multis spectat ocellis,
Quam cui dat visum solus ocellus, homo:
Idcirco vaccam servandam tradidit Argo
Sponsa Jovis Juno, non, Polypheme, tibi.
Vim minus exercet qui late spargitur ignis,
Quam cui collectæ vim tribuere faces.
Fortius invadit qui vires colligit hostem,
Quam qui dispersis viribus instat ei.
Pessimus est hostis qui cum bene feceris illi,
Fortius insurgit, bella movendo tibi:
Sic carni fac velle suum si bella moveri
Vis tibi: si pacem, colla domato fame.
Caput III: Non teneas aurum totum quod splendet ut aurum.
Non teneas aurum totum quod splendet ut aurum,
Nec pulchrum pomum quodlibet esse bonum.
Non est in multis virtus quibus esse videtur:
Decipiunt factis lumina nostra suis.
Plus aloes quam mellis habent in pectore tales
Quos sanctis similes simplicitate putes.
Morsibus aggreditur lignum capra cui religatur
Cum sit nil aliud, quod sibi detur ibi.
Quamvis delicias cupiat sibi quisque; necesse est
Ut capiant omnes id quod habere queunt.
Nil prodest optare magis, vel quærere nobis
Quam quod vel quantum vult Deus ipse dare.
Ad vada Neptuni fontes et flumina currunt,
Et quocunque potest currere currit aqua.
Per valles quas semper amat, dilabitur unda,
Et colles odio quos habet, illa fugit.
Queis satis est, his plura fluunt: his undique fertur.
His datur, his emitur: pauper ubique jacet.
In Boream Zephyrum converti sæpe videmus,
Nomine mutato rursus et hunc in eum.
Non tamen admiror de tempore si varietur,
Cum sic cunctorum Conditor ipse velit:
Sed miror miranda nimis, vaga corda virorum,
Cur toties mutent se, prohibente Deo.
Non aliam legem patitur fur quam latro captus,
Quamvis nocte latro, fur eat ipse die.
Non minus hic peccat qui censum condit in agro,
Quam qui doctrinam claudit in ore suam.
Absit commissum sine lucro ferre talentum,
Ne servos nequam nos vocet ira Dei.
Non opus est somno Syrenes ingredienti,
Nec sibi qui studio falsa cavere volet.
Sæpe stylum vertit, qui versum vertere debet,
Dentibus est ungues, scalpit et ungue caput;
Quærit quæ primum, quæ postea ponere possit,
Non quævis apte verba locare potest.
Thersites numerum non vires auxit Achivis,
Inops virtutis, garrulitate potens:
Sic inter scacos alphinus inutilis exstat,
Inter aves bubo, fucus et inter apes;
Inter natrantes cifram, juvat esse figuras,
Et volt multoties anticipare locum.
Separat instantes isthmus brevis insula luctus,
Hæc pacem gemini continet unda maris.
Non possunt tauri concurrere fronte minaci,
Dum baculum pastor sublevat inter eos.
Apula gens et gens Lucania bella minantur,
Sed rabiem media gens Venusina vetat.
In cavea propria fit atrox et aspera vulpes,
Quæ prius aufugeret si foret illa foris.
Improbus et mordax canis est in limine notus,
Dum videt auxilium vim sibi ferre canum:
Inter consortes audacior est homo nequam
Quam sit in externis hoste minante locis.
Inventum tarde leporem cito perdimus inter
Vepreculas, cum sit res fugitiva lepus.
Perdimus anguillam manibus dum stringimus illam,
Cujus labilitas fallit in amne manus:
Sic abit inventus nisi conservetur amicus,
Et nisi libertas mutua servet eum.
Non bene firmus erat, digito qui solvitur uno
Nodus: nec fortis, tam cito fracta fides.
Nunquam fidus erit, qui desinit esse fidelis,
Nunquam qui non est fidus, amicus erit.
Ex quo conveniunt duo pectora pectus in unum;
Fas est ut maneant pectora pectus idem.
Mente minus sanus quam corpore creditur æger,
Qui medicos ejus fuste vel ense ferit.
Quis magis insanus quam cæcus in ardua ductus,
Si tunc contemnat felle tumente ducem?
Lippo, non lusco collyria nigra medentur,
Qui semel est luscus, non nisi luscus erit.
Nolumus in scirpo, quo non est, quærere nodum,
Nec super infirmum ponere magna gradum:
Pasce canem, pastus tuus illum leniet, et te
Quamvis cædatur, cæsus amabit herum,
Fac servo nequam bona, semper et omne quod illi
Præbueris perdes; cum sibi nullus amor.
Ridiculus mus est, qui muribus imperat: et qui
Tanquam rex horum sic dominatur eis;
Non minor est risus de servo quando levatur
In dominum; quando voce manuque furit.
Asperius nil est humili cum surgit in altum;
Ringitur in celsa simia sede sedens.
Diversis diversa valent medicamina morbis,
Ut variant morbi, sic variantur ea.
Non uno doctrina modo se mentibus infert,
His timor, his monitus, his adhibetur amor.
Quadrupedes adaquare nequis dum percutis illos,
Nec cogit pueros virga studere rudes.
Parvula venalem comprendit mantica telam,
Et jacet exiguo multiplicata loco:
Qui sic, quod cupidæ menti non sufficit orbis?
Prædia terrarum, gloria, census, honor?
Jus est, ut penitus terræ sit homunculus expers;
Qui totam terram solus habere cupit.
Faucibus innocuis deserta leunculus ambit,
Cum nihil inveniat quod lacerare queat;
Non semper pungit serpens, nec fundit ubique
Virus, quod secum semper in ore gerit:
Non equidem stimulo, nec parceret ille veneno,
Si quid adesset quod lædere posset eo.
Caput IV: Non bene de pedibus spinæ tribulique trahuntur.
Non bene de pedibus spinæ tribulique trahuntur,
Dum brevis interius spina relicta jacet;
Quo mora major erit, tanto mage vulnera putrent,
Et tunc non possunt absque dolore trahi.
Qui culpas de corde trahit, trahat usque recentes
Et cunctas pariter, ne ferat una necem.
Quid prodest medicum plagas sanasse ducentas,
Si maneat quædam qua moriatur homo?
Arbor quæ late ramat, nisi firma sit imo,
Cum ramis facili corruit icta Noto.
Sed quæ radices habet in tellure profundas,
Obstat, et evelli peste furente nequit.
Qui ramos famæ, non radices meritorum,
Extendit late, scito quod ipse cadet:
Non solum cœlo, qui talia vana profatur,
Ast etiam vitio displicet ille solo.
Non minus est dulcis parvo de fonte recepta
Quam quæ de magno flumine fertur aqua.
Et cadus et dolium retinent quandoque Falernum,
Nec dolium melius quam brevis ipse cadus.
Nec magis egregio dulcescit potus in auro
Quam facit in vitro quod minus asse valet.
Quamvis quisque miser benedicat vel bona, nemo
Corpore pro misero vilia verba putet.
Visibus intentis scrutatur ab æthere terram
Milvus: et a longe frusta relicta videt:
Non, licet esuriat, statim descendit ab alto,
Sed variis gyris circuit usque locum.
Sunt nam qui laqueos posita dape ponere callent,
Ut sic incautæ decipiantur aves.
Denique percepto nihil aucupis artis adesse,
Unguibus accedit tutus et exta capit.
Nonnihil exempli vermes de carne creati
Demonstrant oculis mortificantis opus:
Dentibus invadunt acceptam morsibus illam,
Non quærunt aliam, dum sibi durat ea.
Consilii nihil est, nisi sal succurrere possit,
Sal positum large, mordet et arcet eos.
Vermibus hic mos est: nec solum linquitur illis,
Sunt in quos transit jam furor ille viri.
Non propter pennas laudat conviva volucrem,
Nec propter corium mango disertus equum;
Non equidem, similis per singula cursitat usus,
Vestes non homines omnis honorat homo.
Hunc nova facta novum statuunt per sæcula morem,
Quod nihil excepto paupere vile jacet.
Nil bene pauper agit: sed pro ratione tenetur
Quidquid agit dives, seu bene, sive male.
Sumpta quid esca valet quæ quam cito sumitur exit,
Nausea cor vexat, viscera laxa dolent:
Quando non patitur medicamina morbus in alvo,
Non signum vitæ, sed necis esse puto.
Ut dape venter eget, sic spiritus indiget illa,
Non bene pascuntur, cum nihil alter habet.
Non discunt quicunque scholas ubicunque frequentant,
Nam plures veniunt ut videantur ibi.
Bos semel est vitulus, canis semel ipse catellus,
Cur homo bis puer est, quem semel esse licet?
De puero natura senem facit, ut petit ordo,
Sed vitium puerum de sene reddit item.
Non est barbati plaustrello jungere mures,
Nec casu Lali multiplicare vices:
Bis puer est homo, vir semel est, quem viribus una
Cum sensu lassis, alba senecta domat.
Sæpe molossus ovem tollit de fauce luporum,
Ut raptam comedat, non ut abire sinat:
Quid refert an ab hoste lupo comedatur an illo,
Cum dentes æque sint utriusque graves!
In multis similes ratio considerat actus
De quibus expertus dicere verba potest.
Res hominum sævus defendit ab hostibus Alcon;
Ut sibi non aliis res tueatur eas.
Simpliciter cæcus prohibetur ducere cæcum,
Ne cæcus cæcum ducat in antra suum:
Sed tamen insanum prohibere nequimus Alanum
Quin dubio cæcos ducere calle velit.
Non queritur quod turpe pedes offendat eundo,
Sed quod tam pauci nocte sequuntur eum.
Miror et admiror quod iter ducis arripit ille;
Quem constat nunquam scisse vel isse viam.
Ad bellum qui durus erat, migravit Achilles
Egistho thalamos ingrediente domi.
Qui jacet in plumis, nil duri passus in illis,
Non valet ut suetus vir tolerare malum.
Imbribus et ventis mutat gena lassa colorem,
Uritur et leviter sole tenella cutis.
Mollibus assuetus clypeum bene non gerit armus,
Nec retinet gladium firmiter uncta manus.
Non omnis socius fidus est, non omne fidele
Pectus, non omni me sociare volo:
Qui socius volet esse meus, non alter, at idem
Fiat ego: quia non est satis, alter ego.
An teneam socium qui scit quod nescio, vel qui
Id quod non habeo cum precor, illud habet?
Cum socio socius deliberat omnia doctus,
Cum sibi concordant consona corda duo.
Crastinus ingrato procrastinat omnia more,
Et de cras uno, cras mihi mille facit.
Cur hodie non multiplicat, qui multiplicat cras?
Nonne dies solem signat uterque suum?
Post hodie cras esse solet, cum sole reductum,
Sed non cras illud quod mihi spondet habet:
Cras illud nunquam, nec sol orietur in illo
Cum cras venturum sit sine fine suum.
Caput V: Non sunt digna coli quæcunque coluntur in orbe.
Non sunt digna coli quæcunque coluntur in orbe
Jugera, nec fodi vinea quæque manu.
Quid prodest arare solum, vel fodere vitem,
Cum nihil hoc fructus nil ferat illa meri?
Incultus requiescat ager sterilis, requiescat
Et vitis, nunquam vindemianda mihi:
A simili, cessare probo debere datorem,
Qui colit indignos, et sua tradit eis.
Qui sua dat dignis, serit et metit, unit et amplat,
Indignis vero, res data tota perit.
Nos asinus ridere facit, dum more leonis
Pingitur, et vulpes subdola cogit idem.
Exuat hic pellem qua se putat esse leonem,
Ut patiens oneris jussa sequatur heri.
Hortor et ut vulpes propria sub pelle quiescat
Ne moveat risum pelle leonis ovans.
Inflando se rana bovi par esse volebat,
Ulcisci pullos quos pede pressit aquis:
Ast bos juravit ranunculus ante creparet
Per medium quam par efficeretur ei.
Surgentem Drusus festinat radere barbam,
Ne noceat lippæ noctibus umbra genæ:
Apponit speculum, speculo monstrante relictos
Forficibus tollit, forpicibusque pilos;
Et ne prurigo caput occupet, omnibus horis,
Lotricem promptam quæ lavet illud habet.
Præterea, faciebus aquam manibusque ministrat
Quotidie scopis, a scobe tecta piat.
Hoc facit exterius, sed sordes colligit intus,
Nec sibi crescentes radere curat eas.
Constat ut illa manus primo perpulchra lavetur,
Quæ sibi præsumit vasa lavare Dei;
Munda manus mundum vas quod lavat efficit illud:
Sordida, sordidius quam fuit ante facit.
Tacta luto subducta sibi trahit instita sordes,
Et nigra fit subito quæ prius alba fuit.
Non me verrucas juste reprehendit habentem,
Qui sibi portanti tubera parcit homo:
Ulceribus plenum primo se liberet ipsum,
Postea verrucas rideat ille meas.
Nemo potest pugilem nexu prosternere fortem,
Ni luctæ patiens, aggrediatur eum.
Nunquam formosæ cecidissent mænia Trojæ
Ni cœptus fuerat quo cecidere labor.
Incipiat quicunque cupit bonus et pius esse;
Dimidium facti qui bene cœpit habet.
Quomodo fiet opus, nisi primitus incipiatur?
Omnia principium constat habere suum.
Audaces fortuna juvat, nil grande cor audax
Terret: nil animi quidquid abhorret habet.
Non potis est magnus, gibbo prohibente, camelus
Pertransire brevis leve foramen acus:
Nec transire sinit locupletem janua cœli,
Dum cogit miserum sistere pondus opum.
Cur animæ mortem tam pravo corde requirit,
Cur sibi quod tollit vivere, captat homo?
Felix est pauper, quem pauperat ipsa voluntas:
Non est quod tergum, cum petit alta, gravet;
Nec latro, nec prædo, nec fur vafer insidiatur,
Dum carpit sumptas absque timore vias.
Mille viæ ducunt homines per sæcula Romam,
Qui Dominum toto quærere corde volunt:
Est via quæ ducit montes directa per altos,
Vepribus et spinis arduitate gravis:
Est quoque nonnullus callis quem calculus asper
Asperat, et plantas quotidianus arat;
Est via per pontum, via per deserta, per imas
Valles, per scopulos, per loca dura pedi:
Per nemus et latebras, per lustra timenda ferarum,
Per spinas, tribulos, per lutulenta vada.
Semper hiat corvus, semperque cadavera captat,
Semper amat mortem, mors quoque pascit eum.
Quem sua debilitas, et quem premit ipsa senectus,
Lætificant illum cum putat ipse mori.
Non solum corvus morituris insidiatur,
Maxima pars hominum jam facit illud idem.
Filius ante diem mortem patris optat, ut hæres
Fiat; et ut miseras lege capessat opes.
Proh dolor! in clerum transit dolor, et scelus illud;
Hic emit ecclesiam, dum tenet alter eam.
Bis bos percutitur, bis ferrum sentit acutum,
Si contra stimulum calcitret ipse suum:
Efficit ex uno duo vulnera, vulnere ferrum,
Ulterior primo pejor et ictus erit.
Cur igitur domino servi parere creati
In dominum rabie pectoris arma levant?
Hic furor, hæc rabies, hæc indignatio risum
Præbet, et invisum quærit habere malum.
Dum caput obstipum domino stomachante tenebat,
Graviter evasit vincula Davus heri.
In dementato non est modus immoderato,
Dum baratro donat quidquid habere potest.
Non minus excedit normam rationis avarus,
Dum nihil expendens, semper acervat opes.
Nemo sequatur eos, quoniam vitiosus uterque,
Est via quam virtus inter utrumque docet.
Hic canis, ille lupus, cum carnem devoret alter,
Ut lupus occultet, seu canis alter opes.
Frontibus adversis pugnantia crimina secum
Vitet, qui vitæ carpere curat iter.
Caput VI: Si quis arare sibi fructuosum curat agellum.
Si quis arare sibi fructuosum curat agellum,
Et mandare suum postea semen ei,
Primitus exstirpet spinas quæ frugibus obsunt,
Et vepres si quæ sint ibi, falce secet.
Obsunt et filices, filices delere nocivas
Studet qui segetes purificare volet.
Non seges quodcunque solum cum semine profert,
Emergunt sordes luxuriante fimo.
Cura vigil bene curat agros, Incuria quippe
Reddit eos steriles; unde poeta refert:
Neglectis urenda filix innascitur agris.
Per filicem, vitium denotat ipse viri.
Nescit homo quid dulcis habet dulcedinis esca,
Qui nunquam didicit quid foret ipsa fames.
Post sitis ardorem, post esuriem, duo nobis,
Dulcia sunt valde, potus et ipse cibus.
Dulcius hærescunt humano mella palato,
Si malus hoc ipsum mordeat ante sapor.
Qui patitur frigus, calidos veneratur amictus,
Qui morbum magnum, sorte salutis ovat.
Qui bona falsa soli considerat, et bona cœli,
Falsa sinat penitus, et bona vera petat.
Pectus ab illicitis et casibus exuat orbis,
Qui volet in cœlis anticipare locum.
Non bene vivit homo, quem rerum sollicitudo
Torquet: et exanimat nocte dieque metus.
Non bene securus dormit, qui perdere vitam
Una cum rebus quas habet ipse timet.
Unde per exemplum legimus monstrasse tyrannum,
Quod non (ut dixit verna) beatus erat:
Ad mensam ducti supra caput ipsius ensem
Pendebat, tenui vix retinente filo;
Hunc, dape conjuncta, vesci præcepit: ut ausus
Non erat is, quoniam vidit ubique necem;
Sic ait, est de me, lapsum casumque timente,
In, certo, propria morte vel hoste mori.
Ad mala facta malus socius socium trahit, et sic
Fit malus et nequam, qui fuit ante bonus.
Nec mirum, quoniam velocior ad mala spes est,
Quam sit ad illud opus quod Deus optat agi.
Ima petit levius quam surgat in ardua pondus,
Quod vix de terra colla bovina trahunt,
Nonne boves qui plaustra trahunt, quandoque trahuntur,
Dum rota declivo tramite mota ruit:
Cum trahit hic sursum quantum valet, illa deorsum,
Impedit hæc illum, retroque sæpe cadit.
Nam magis est pronum celso de vertice sumptum,
Quam quod ab occidua valle resurgit iter.
Advena silvarum si bestia forte caninam
Indicat in turbam, nonne peribit ibi?
Nonne chelindrorum moriuntur morsibus illi,
Quos via vel casus protrahit inter eos?
Quis nisi sit serpens, serpentibus associatur,
Cum graviter pungant id quod adhæret eis?
Marcescunt flores, et gramina mortificantur
Quæ solo tactu fusa venena cremant.
Hos inter pueros dubios gens Marsia ponit,
Utrum se geniti sint ita scire volens:
Illis nam solis parcunt, ut dicitur, angues,
Dum sibi blanditiis oris amicat eos.
Dum curvare potes, vel curvam tendere virgam,
Fac sit ut ad libitum plantula ducta tuum.
Cum vetus in magnum fuerit solidata vigorem
Non leviter flectes imperiale caput.
Rursus, si tortam patiaris surgere primum,
Semper ut est primo torta manebit ea.
Sic homo dum puer est, doceatur recta tenere,
Ne cor assuetis imbuat ille malis.
Argillam figulus quamvis mutaverit udam,
Sed siccæ formam non adhibere potest.
Cervinam pellem latrat per tecta catellus
Primitus, ut silvas doctus inire queat.
Tres servos tribus usque modis servire videbis,
Non uni domino tres simul, imo tribus.
Est nam qui vitæ fidens mercede futuræ,
Subjacet imperiis, obsequiisque Dei:
Hic servus non est, quoniam qui frena salubris
Justitiæ patitur, liber et altus erit.
Est quoque qui misero subjectus paret homello,
Ut quondam primi constituere patres;
Non tamen hunc totum sibi subjugat imperiosus,
Interior vinclis non retinetur homo.
Tertius est servus, vitio qui semper obedit,
Qui nunc stare putat, nunc cadit ima petens.
Quid certum manet huic, nisi mors et mortis imago?
Hunc semper sequitur; hunc tenet, huncque trahit.
Hic penitus servus vivit utroque modo.
Ut perpendiculo paries æquetur, oportet
Ne domus hoc ipso deficiente ruat.
Quomodo stare potest titubantis machina muri,
Si fundamentum debile fallat onus?
A simili, si quis sublimes tendit ad artes,
Principio partes corde necesse sciat.
Artes post partes veteres didicere poetæ,
Idcirco magnum promeruere decus.
Primo dictantes, et postea versificantes.
Tendentes ferulæ supposuere manus:
Partibus imbutos, sapientia duxit Athenas.
Quatrinum trivio continuando sibi.
Illicitos, miserande puer, compesce furores,
Scito quod ad mortem commovet hostis eos.
Aufer ab his mentem, miserosque videto dolores;
Altera plus istis sunt meditanda tibi.
Esto memor quod pulvis eris, quod vermibus esca,
In gelida putris quando jacebis humo.
Non erit in mundo qui te velit ultra videre,
Cum tua rancidior fit cane rupta caro.
Cur proprio caput ense secas, cur sponte catenas
Dæmonis incurris? cur sua jussa facis;
Motibus assidue surgentibus obvius obsta,
Nec superet qui te sic superare putat.
Heu! quid homo tantum quærit dum transit ut umbra,
Cur ducit fastus, qui cinis est et erit?
Cur cupit, et metuit, et cur sibi subdere tentat
Omnia? cur semper vivere quærit ibi?
Non sic, non; quoniam perit illa putatio jam jam,
Ros cadit, et vitæ rursus ad ima ruit:
Sic stat homo; vel dic quo facto cætera constant,
Quidplus sunt? vanum singula, quæque nihil.