Compendium Theologiae Dogmaticae Tomus II: De Deo Uno, De Deo Trino, De Deo Fine Ultimo Et De Novissimis

Christian Pesch S.J.

Compendium Theologiae Dogmaticae Tomus II: De Deo Uno, De Deo Trino, De Deo Fine Ultimo Et De Novissimis

Christian Pesch S.J. (1853–1925)

First published 1913

This work is being completed — add a section.


Tractatus I: De Deo Uno

Section I: Praenotanda

Pars I: De cognoscibilitate Dei

Caput I: De cognoscibilitate Dei naturali

Cf. Petavius, De Deo; Suarez, De Deo Uno; I. B. Franzelin, De Deo Uno³, Romae 1883; Ios. Kleutgen, De ipso Deo, Ratisbonae 1881; Ferd. Stentrup, De Deo Uno, Oeniponte 1878; Ios. M. Piccirelli, De Deo Uno et Trino, Neapoli 1902; Jul. Souben, Dieu dans l’histoire et la révélation, Paris 1902; Ios. Pohle, Lehrbuch der Dogmatik I⁵, Paderborn 1911.

Prop. I. Exsistentia Dei naturali rationis lumine ex mundo visibili certo cognosci potest.

3. Stat. quaest. Deus, cum non immediate a nobis percipiatur, sicut res visibiles, mediate tantum in hac vita cognosci potest, quatenus a rebus creatis ut ab effectu ratiocinando ascendimus ad Deum ut causam mundi.

Kantiani quidem, positivistae, modernistae negant hac intellectuali via nos pervenire posse ad Deum certo cognoscendum, et omnem humanae mentis cum Deo coniunctionem reponunt vel in postulato rationis practicae, vel in interiore hominis vitali actione, vel in experientia quadam mystica, vel in speciali quodam sensu religioso (cf. Denz. n. 2072 sqq). Contra hos igitur stat doctrina fidei definita Deum ratiocinando posse certo e creaturis cognosci. Agitur proxime de cognitione non scientifice exculta sed obvia et directa, agitur etiam de sola potentia cognoscendi Deum hac via, non vero statuitur omnes et singulos homines hac via reapse venire ad cognitionem Dei.

4. Arg. I. Ex S. Scriptura.

a) Ex Vetere Testamento. «Caeli enarrant gloriam Dei, et opera manuum eius annuntiat firmamentum. Dies diei eructat verbum, et nox nocti indicat scientiam. Non sunt loquelae neque sermones, quorum non audiantur voces eorum. In omnem terram exivit sonus eorum, et in fines orbis terrae verba eorum» (Ps 18, 2 sqq). Aliis verbis: Tam clare omnes creaturae Deum manifestant, ut nemo eum ignorare possit nisi voluntarie caecus et surdus. Unde solus insipiens cogitat: «Non est Deus» (Ps 13, 1). In libro Sapientiae (13, 1 sqq) legimus: «Vani autem sunt omnes homines, in quibus non subest scientia Dei. . . . Si enim tantum potuerunt scire, ut possent aestimare saeculum [i. e. acquirere tam multiplices cognitiones saeculares], quomodo huius Dominum non facilius invenerunt?» Duplex autem indicatur via perveniendi a creatura ad Deum: Ex imperfectione creaturae recte infertur ut eius causa ens perfectum; «de his, quae videntur bona, intellegere eum, qui est»; dein ex perfectione creaturae colligitur multo maior perfectio artificis; «si virtutem et opera eorum [creaturarum] mirati sunt, intellegant ab illis, quoniam qui haec fecit, fortior est illis; a magnitudine enim speciei et creaturae cognoscibiliter (ἀναλόγως) poterit creator horum videri.» Ergo hoc loco docetur cognitio Dei intellectualis, certa, communis, facilis, ex consideratione mundi aspectabilis hausta.

5. b) Ex Novo Testamento. In cap. I epistulae ad romanos v. 18 sqq S. Paulus obicit ut fundamentale crimen gentilibus, quod Deum, quem potuerunt et debuerunt cognoscere, non coluerunt debito modo, sed in idololatriam lapsi sunt. Deus siquidem se illis manifestavit. «Invisibilia enim ipsius a creatura mundi per ea, quae facta sunt, intellecta conspiciuntur; sempiterna quoque eius virtus et divinitas, ita ut sint inexcusabiles.» Τὰ ἀόρατα αὐτοῦ [τοῦ θεοῦ] τοῖς ποιήμασι νοούμενα καθορᾶται. Divina, etsi in se invisibilia, tamen ope rationcinationis intellectualiter ex creaturis videntur.

Triplex indicatur ordo ducens ad Deum: ordo physicus, ordo historicus, ordo moralis. Ordo physicus exhibet creaturas ut factas; unde Deus ἀπὸ κτίσεως κόσμου τοῖς ποιήμασι καθορᾶται ut factor omnium. Ordo historicus manifestat sapientem provisorem, qui «non sine testimonio semetipsum reliquit, benefaciens de caelo, dans pluvias et tempora fructifera, implens cibo et laetitia corda nostra» (Act 14, 16), «cum ipse det omnibus vitam et inspirationem et omnia; fecitque ex uno omne genus hominum inhabitare super universam faciem terrae, definiens statuta tempora et terminos habitationis eorum, quaerere Deum, si forte attrectent eum aut inveniant, quamvis non longe sit ab unoquoque nostrum. In ipso enim vivimus et movemur et sumus» (Act 17, 25 sqq). Ordo moralis in eo est, quod Deus in conscientia loquentem se manifestat. Nam etiam gentiles, qui legem positivam non acceperunt, legem naturalem in cordibus scriptam habent. «Cum enim gentes, quae legem non habent, naturaliter ea, quae legis sunt [praecepta legis], faciunt, eiusmodi legem non habentes, ipsi sibi sunt lex . . . testimonium reddente illis conscientia ipsorum» (Rom 2, 14 sq). Et quidem cognoscunt vocem conscientiae ut legem Dei, τὸ δικαίωμα τοῦ θεοῦ ἐπιγνόντες (Rom 1, 32), quare coram iudicio divino eorum cogitationes eos accusant aut defendunt (Rom 2, 15 sq).

6. Arg. 2. Ex SS. Patribus.

SS. Patres imprimis saepe provocant ad Rom. 1, 20, ut ostendant ex creaturis Deum cognosci posse. S. Augustinus: «Inquisiverunt creatorem per creaturam, quia potest inveniri per creaturam, evidenter dicente apostolo: Invisibilia eius . . .» (In Ioan. tract. 2, n. 4). Argumentantur ex ordine universi. Minucius Felix: «Quodsi ingressus aliquam domum, omnia exculta, disposita, ornata vidisses, utique praeesse ei crederes dominum et illis bonis rebus multo esse meliorem: ita et in hac mundi domo cum caelum terramque perspicias, providentiam, ordinem, legem, crede esse universitatis dominum parentemque ipsis sideribus et totius mundi partibus pulchriorem . . . qui ante mundum fuerit . . . qui universa, quaecumque sunt, verbo iubet, ratione dispensat, virtute consummat» (Octav. 18). S. Gregorius Naz.: «Nos, qui Deum desideramus neque toleramus quidquam sine duce et gubernatore esse, ratio excipit, et res visibiles intuens et ea, quae ab initio facta sunt, considerans, ne hic quidem gradum figit; quin potius horum ope et adiumento nos ad id, quod his superius est, et a quo haec sunt, ducit» (Orat. 28, n. 16).

Dicunt non posse esse homines, qui inculpabiliter Deum ignorent. «Exceptis enim paucis, in quibus natura nimium depravata est, universum genus humanum Deum mundi huius fatetur auctorem» (S. August., In Ioan. tract. 106, n. 4). Qui Deum negant, «omnem plane pudorem exuerunt adversus veritatem» (Clemens Alex., Strom. 5, 13, 252). «Summa delicti est nolle agnoscere, quem ignorare non possis» (S. Cyprian., De idol. vanit. n. 9).

Eadem doctrina unanimi consensu proponitur a scholasticis, e. g. a S. Thoma 1, q. 2, a. 2; Contra gent. 1, 12; a S. Bonaventura, Itinerarium mentis c. 1.

7. Arg. 3. Ex definitione ecclesiae.

Concilium vaticanum sess. 3, c. 2 docet: «Sancta mater ecclesia tenet et docet Deum, rerum omnium principium et finem, naturali humanae rationis lumine e rebus creatis certo cognosci posse»; can. 1 de revel.: «S. q. d. Deum unum et verum, creatorem et Dominum nostrum, per ea, quae facta sunt, naturali humanae rationis lumine certo cognosci non posse, A. S.» (Denz. n. 1785 1806). Ergo contraria doctrina est haeretica.

8. Obi. I. Id moraliter impossibile dicendum est, quod numquam fit. Atqui homines, naturali suae rationi relicti, verum Deum numquam invenerunt, sed falsos de Deo conceptus formarunt, vel etiam in idololatriam lapsi sunt. Ergo solo naturali rationis lumine Deus certo cognosci non potest, saltem morali possibilitate. Prob. min.: Nam gentiles omnes verum Deum non cognoverunt neque coluerunt, ut ipsa S. Scriptura testatur (Rom 1, 23. 1 Cor 1, 21).

Resp. Trans. mai. Dist. min.: Gentiles non pervenerunt ad conceptum Dei plane perfectum, nullo errore maculatum, trans. min.; numquam habuerunt illum conceptum Dei simplicem et obvium, de quo in thesi sermo est, neg. min. Nam S. Paulus gentilibus obicit, «quia, cum cognovissent Deum, non sicut Deum glorificaverunt . . . cum iustitiam Dei cognovissent» (Rom 1, 21 32). Ergo tantam notitiam Dei habuerunt, ut possent Deum colere et praecepta fundamentalia legis naturalis servare, et sua culpa in idololatriam ruerunt.

9. Obi. II. In apologetica docetur revelationem supernaturalem ideo esse necessariam, quia sine ea homines ad dignum statum vitae religiosae et moralis pervenire nequeant; hic autem docetur posse omnes homines solo lumine naturalis rationis facile acquirere eam Dei notitiam, quae sufficiat ad Deum colendum et praecepta legis naturalis servanda. Atqui hae duae doctrinae sunt oppositae. Ergo alterutra est relinquenda.

Resp. Conc. mai. Neg. min. et conseq. Nam in apologetica statuitur totum genus humanum in praesenti rerum condicione non posse cito, universaliter et nullo gravi errore admixto pervenire ad statum religiosum et moralem ita evolutum, sicut decet humanum genus. Hic autem statuitur singulos homines, usu rationis pollentes, posse naturaliter pervenire ad prima elementa cognitionis religiosae et moralis. Iamvero haec duo nullo modo inter se contradicunt.

10. Obi. III. Tam Sapiens quam S. Paulus loquuntur de hominibus doctis, qui «tantum potuerunt scire, ut possent aestimare saeculum» (Sap 13, 9), et qui dicebant «se esse sapientes» (Rom 1, 22), id quod certe non valet de omni homine. Ergo ex illis locis non recte colligitur omnes homines posse cognoscere Deum.

Resp. Dist. antec.: Et Sapiens et S. Paulus vituperant falsam sapientiam gentilium, qua non cognoverunt ea, quae maxime necessario cognoscenda sunt, conc. antec.; dicunt solos doctos inter gentiles esse gravis culpae reos, quod Deum debito modo non coluerint, neg. antec. Et neg. conseq. Sapiens et S. Paulus considerant gentiles ut universitatem hominum, qui de suis artibus et scientiis gloriantes, populum Dei electum despiciunt, deficientes ipsi in maxime essentialibus. Ita gloriabantur generatim omnes, non docti tantum. Ceterum diserte sermo est de omnibus hominibus: Μάταιοι μὲν γὰρ πάντες ἄνθρωποι φύσει, οἷς παρῆν θεοῦ ἀγνωσία (Sap 13, 1). «Omnes enim [gentiles et iudaei] peccaverunt et egent gloria Dei» (Rom 3, 23).

11. Obi. IV. Verus Deus est trinus. Atqui Trinitatem nemo potest cognoscere ope rationis naturalis. Ergo nemo potest Deum verum cognoscere naturali ratione.

Resp. Dist. mai.: Verus Deus est trinus ontologice, conc. mai.; logice nemo potest habere conceptum veri Dei, qui non cognoscit Trinitatem, neg. mai. Conc. min. Dist. conseq.: Nemo potest omnes perfectiones divinas naturali ratione cognoscere, conc. conseq.; nemo potest formare conceptum, quo verus Deus sufficienter distinguitur ab omnibus aliis rebus, neg. conseq. Non solam Trinitatem homines naturaliter non cognoscunt, sed etiam multa alia de Deo cognoscibilia plerique ignorant. Nihilominus cognoscunt vel cognoscere possunt naturaliter supremum dominum et gubernatorem mundi, a quo omnia alia dependent in ordine physico et morali. Hoc autem sufficit, ut dicantur verum Deum cognoscere posse.

Schol. De traditionalismo.

12. Traditionalistae concedunt posse omnes homines cognoscere Deum, sed negant hoc fieri posse sine ope traditionis ex revelatione haustae. Distinguitur traditionalismus crassior, quem inter alios defendit De Lamenais (Essai sur l’indifférence en matière de religion), qui vult singulos homines indigere notitia revelationis supernaturalis ad cognoscendum ordinem religiosum et moralem; et traditionalismus mitior, qualem e.g. Ubaghs (Institutiones philosophicae) exponit, secundum quem potest quidem Deus aliquo modo cognosci ex rebus visibilibus, sed supposita prius institutione religiosa.

Concilium vaticanum de positiva revelatione docet: «Huic divinae revelationi tribuendum quidem est, ut ea, quae in rebus divinis humanae rationi per se impervia non sunt, in praesenti quoque generis humani condicione ab omnibus expedite, firma certitudine et nullo admixto errore cognosci possint. Non hac tamen de causa revelatio absolute necessaria dicenda est» (Denz. n. 1786). Hac ultima sententia directe damnatus est traditionalismus crassior, indirecte stringitur traditionalismus mitior, quemadmodum in concilio ipso declaratum est (Coll. Lac. VII, 129 sqq; cf. Denz. n. 1649 sqq).

Ceterum traditionalismus pugnat cum S. Scriptura, quia Sap. (c.13) et Rom 1, 18 sqq diserte docetur Deum ex visibili mundo cum certitudine cognosci posse, neque ulla mentio ibi fit traditionis, immo sermo est de iis, qui legem positivam non acceperant. Pugnat etiam cum traditione catholica, quia SS. Patres dicunt homines posse ad cognitionem Dei venire ex visibili mundo sine ope revelationis. S. Ioannes Chrysost.: Cognitio Dei «unde manifesta erat [gentilibus]. Vocemne ad illos emisit? Minime! Verum id effecit, quod magis illos quam vox quaelibet attrahere poterat: creatum orbem in medio posuit . . . ex solo intuitu visibilium . . . ad Deum [quilibet] ascendere potest» (In Rom. hom. 3, n. 2). S. Augustinus: «Unde illi impii veritatem detinent? Numquid Deus ad quemquam eorum locutus est? Numquid legem acceperunt, sicut israelitarum populus per Moysen? . . . Audi, quomodo manifestavit: Invisibilia enim eius . . .» (Sermo 141, n. 2).

In hac quaestione supponitur homo, qui expeditum usum rationis habeat; quomodo ad usum rationis pervenerit, in societate humana an alio modo, non quaeritur. Id solum excluditur hominem, ut Deum cognoscat, necessario imbuendum esse instructione ex revelatione hausta. (Plura apud Kleutgen, De Deo ipso 66 sqq.)

Prop. II. Exsistentia Dei scientifice probari potest, idque sine ideis innatis et sine immediata Dei cognitione.

13. Stat. quaest. Qui negant Deum e creaturis certo cognosci posse, consequenter etiam negant Deum scientifice demonstrari posse, ut kantiani et alii. Sed etiam ex iis, qui admittunt certam Dei cognitionem, quidam dicunt in illa cognitione esse aliquod elementum, quod probationis impatiens sit. Ita traditionalistae, saltem severiores, ad cognoscendum Deum postulant revelationem. Alii censent nos habere ideam Dei innatam, sine qua saltem ad Deum personalem cognoscendum nulla via sit. Ita Thomassinus (De Deo l. 1) et Kuhn (Gotteslehre ², 542 sqq). Alii censent nos habere cognitionem Dei immediatam, licet confusam et non reflexam, qua Deum sub ratione τοῦ esse ut primum principium omnis cognitionis intellectualis percipiamus, cum ipsi conceptus universales obiectivi a parte rei non distinguantur a Deo ipso. Hi vocantur ontologistae (Malebranche, Recherche de la vérité), Gioberti, Rosmini, alii, de qua re dictum est in philosophia (e. g. Hontheim, Theodicaea n. 50 sqq).

Dividimus thesim in tres partes: prima parte eam positive probabimus, altera parte ostendemus non requiri ideas innatas ad cognoscendum Deum, tertia parte reiciemus ontologismum.

14. Prob. pars I. Dei exsistentia scientifice probari potest. Nam scientifica probatio ab obvia illatione vera eo tantum distinguitur, quod eam reducit ad formam perfectam, et quod ad cognitionem directam addit reflexam reddendo rationem, cur illatio sit legitima. Atqui in praecedenti thesi ostendimus ex mundo visibili fieri rectam illationem ad Deum ut causam mundi. Ergo haec illatio in bonam formam redigi et eius legitimitas ostendi potest; seu exsistentia Dei est scientifice demonstrabilis.

Revera theologi scholastici hoc tam certum esse iudicarunt, ut contrariam doctrinam falsam et periculosam dicerent. Ita S. Thomas, secundum quem Deum demonstrari non posse est «opinio manifeste falsa» (De verit. q. 10, a. 12), est «error», est sententia, cuius falsitas nobis ostenditur «apostolica veritate Rom. c. 1» (Contra gent. 1, 12). S. Thomam secutos esse ceteros auctores videri potest apud Gregorium de Valentia I, disp. 1, q. 2, punct. 2; Suarez, De Deo 1, 1, n. 13 sqq; Tanner I, disp. 2, q. 1, dub. 3, assert. 2, alios. Quare Kleutgen ait: Sententia negans demonstrabilitatem Dei, «etsi non haeretica, parum nihilominus tuta in fide est, quam alii temerariam, alii etiam haeresi proximam esse censent» (De ipso Deo 98).

Auctoritas ecclesiastica saepe demonstrabilitatem Dei propugnavit et oppositam doctrinam reiecit. Ita Bautain huic thesi subscribere debuit: «Ratiocinatio potest Dei exsistentiam cum certitudine probare» (Denz. n. 1622). Eandem doctrinam Bonnetty profiteri iussus est (Denz. n. 1650), et praeterea hanc: «Methodus, qua usi sunt divus Thomas, divus Bonaventura et alii post ipsos scholastici, non ad rationalismum ducit, neque causa fuit, cur apud scholas hodiernas philosophia in naturalismum et pantheismum impingeret» (Denz. n. 1652). Tandem, ut alia omittamus, in iureiurando a Pio X die 1 sept. 1910 praescripto sub n. 1 haec leguntur: «Deum omnium principium et finem, naturali rationis lumine per ea, quae facta sunt, hoc est, per visibilia creationis opera, tamquam causam per effectus certo cognosci adeoque demonstrari etiam posse profiteor» (Denz. n. 2145). Itaque omnes episcopi et omnes sacerdotes ecclesiae occidentalis cum iuramento profiteri debent doctrinam de demonstrabilitate Dei; ergo haec doctrina est doctrina ecclesiae catholicae, ideoque falsa esse nequit.

Etiam patet ex dictis non solum ab ecclesia in abstracto affirmari demonstrabilitatem Dei, sed praeterea diserte defendi scholasticorum de hac re doctrinam. Ergo temerarium est ea argumenta, quibus scholastici omnes unanimiter exsistentiam Dei probari docebant, ut inefficacia reicere; nam hoc nihil aliud est nisi statuere per multa saecula in hac re fundamentali errorem universalem viguisse in ecclesia.

15. Prob. pars II. Primitiva Dei cognitio non est sensu proprio hominibus innata. Nam SS. Patres et scholastici docent ideam Dei acquiri per conclusionem factam ex mundo visibili ad eius causam Deum. S. Basilius: «Quoniam invisibilia Dei per ea, quae facta sunt, intellecta conspiciuntur, is, qui non respicit ad opera, ne ad eam quidem, quae mente comparari potest, intellegentiam deducitur» (In Is. 5, 11). S. Gregorius Naz.: «Hoc nobis perspicuum est, quemadmodum nulla ratione fieri potest, ut quis, quamlibet gressum urgeat, umbram suam praecurrat . . . ita etiam esse impossibile iis, qui sunt in corporibus sine corporibus omnino coniungi intellectualibus» (Orat. 28, n. 12). S. Athanasius: «Deus invisibilis est . . . et propterea humanum genus eius cognitionis exsors fuerat. . . . Quamobrem creaturam verbo suo ita disposuit . . . ut . . . ex operibus ab hominibus cognosci posset» (Contra gent. 35). Similiter alii Patres. Quia etiam theologi scholastici ideas innatas reiciunt, patet recedere a via sanae traditionis eos, qui tales ideas ad cognoscendum Deum necessarias esse dicunt. Immo haec opinio manifeste pugnat cum doctrina ecclesiae, in quantum ducit ad negandam demonstrabilitatem exsistentiae Dei.

16. Prob. pars III. Nulla est in hac vita immediata Dei cognitio, qualem ontologistae statuunt. Deum non perfecte videri ab hominibus cum sit per se evidens, quaeritur, num saltem aliquo modo imperfecto et confuso immediate videatur. At hoc quoque est negandum. Nam in cap. 1 epistulae ad romanos diserte docetur Deum esse invisibilem et solum per conclusionem e creaturis factam a nobis cognosci (Rom 1, 20). Deus «lucem inhabitat inaccessibilem, quem nullus hominum vidit, sed nec videre potest» (1 Tim 6,16).

SS. Patres saepe inculcant nullis nostris conceptibus Deum immediate repraesentari vel cognosci. S. Basilius: «Ex operationibus Deum a nobis cognosci dicimus, ad ipsam vero essentiam accessuros non pollicemur» (Ep. 234, n. 1). S. Gregorius Nyss.: «Si nomina aliqua ad declarationem divinae cognitionis didicimus, haec omnia communionem habent et analogiam cum iis nominibus, quae proprietatem hominis designant» (Contra Eunom. 12; M PG 45, 945). S. Augustinus: «Adducor, ut assentiar, quantum in suo genere a caelo terram, tantum ab intellegibili Dei maiestate spectamina illa disciplinarum [conceptus universales] vera et certa differre» (Soliloq. 1, 5, 8).

Idem docent scholastici, qui simul rationes exhibent, quibus ostenditur nos non habere immediatam Dei cognitionem. E. g. S. Thomas: «Quidam dixerunt, quod primum, quod a mente humana cognoscitur, etiam in hac vita, est ipse Deus, qui est veritas prima, et per hanc omnia alia cognoscuntur. Sed hoc aperte est falsum, quia cognoscere Deum per essentiam [seu immediate] est hominis beatitudo, unde sequeretur omnem hominem beatum esse. Et praeterea, cum in divina essentia omnia, quae dicuntur de ipsa, sint unum, nullus erraret circa ea, quae de Deo dicuntur, quod experimento patet esse falsum. Et iterum ea, quae sunt prima in cognitione intellectus, oportet esse certissima; unde intellectus certus est se ea intellegere, quod patet in proposito non esse» (In Boeth. de Trin. prooem. q. 1, a. 3).

Doctrina ontologistarum reiecta est a Sancto Officio die 18 sept. 1861, et a suis auctoribus derelicta. Inter theses damnatas (Denz. n. 1659 sqq) hae sunt: «2. Esse illud, quod in omnibus et sine quo nihil intellegimus, est esse divinum. . . . 5. Omnes aliae ideae non sunt nisi modificationes ideae, qua Deus tamquam ens simpliciter intellegitur.» Similis doctrina Antonii Rosmini similiter reprobata est (Denz. n. 1891 sqq). Ergo ontologismus est saltem error theologicus.

17. Obi. I. Si Dei exsistentia scientifice demonstraretur, omnes homines docti argumentis ita convinci possent de Dei exsistentia, ut eam negare non iam possent. Atqui hoc non ita est. Ergo Dei exsistentia scientifice demonstrari non potest.

Resp. Dist. mai.: Si haec demonstratio esset tam immediate evidens, ut statim, si auditur, mentem percelleret, conc. mai.; si haec demonstratio postulat quasdam dispositiones ex parte intellectus et voluntatis, quae non inveniuntur in omnibus hominibus, neg. mai. Conc. min. Dist. conseq.: Demonstratio exsistentiae Dei non est tam evidens, ut etiam repugnantem mentem compellat, conc. conseq.; non est vere scientifica demonstratio, neg. conseq.

Deus est ens a sensibus nostris maxime remotum, et circa eius essentiam multae difficultates oriri possunt, quae communibus hominibus non veniunt in mentem, sed doctis obiciuntur. Unde conatus non mediocris requiritur ad has difficultates ita removendas, ut saltem rationabilis dubitatio non maneat. Plurimi autem homines, etiam docti, non adeo flagrant desiderio cognoscendi supersensibilia, ut ad hunc finem magnos conatus faciant. Praeterea saepe homines imbuti sunt praeiudiciis falsae philosophiae, quibus impeditur rectum rerum supersensibilium iudicium. Tandem admittere Dei exsistentiam secum trahit graves consequentias morales, quae multis non placent. Ideo non cupiunt convinci argumentis Dei exsistentiam probantibus, sed potius ea student evadere, quantum possunt. Ideo de multis doctis valet, quod apostolus ait: «Evanuerunt in cogitationibus suis, et obscuratum est insipiens cor eorum; dicentes enim se esse sapientes, stulti facti sunt» (Rom 1, 21 sq). Ceterum pauci sunt homines docti, qui constanter et indubitanter sibi persuadent non esse Deum; plerique enim, qui ore audacter negant, intus trepidant neque mentis quietem in atheismo inveniunt.

18. Obi. II. Quidam Patres vel vetustissimi scriptores ecclesiastici docent ideam Dei esse innatam. Ergo haec doctrina non est reicienda.

Resp. Dist. antec.: Vocant ideam Dei innatam sensu latiore, conc. antec.; sensu proprio, neg. antec. «Dei cognitio nobis innata dicitur esse, in quantum per principia nobis innata de facili percipere possumus Deum esse» (S. Thom., In Boeth. de Trin. prooem. q. 1, a. 3 ad 6). Ita ipsi illi veteres scriptores mentem suam explicant. Clemens Alex. ait quidem: Omnes Deum «vi insita et citra doctrinam percipiunt» (Strom. 5, 14, 260); sed hoc antea ita ostendit: «Cum sit manifesta divina providentia ex aspectu omnium, quae videntur, effectorum, quae arte constant et sapientia» (l. c. 5, 1). Tertullianus ait: «Animae a primordio conscientia Dei dos est.» Sed quomodo? «Siquidem a primordio rerum conditor harum cum ipsis pariter compertus est, ipsis ad hoc prolatis, ut Deus cognosceretur» (Adv. Marcion. 1, 10). Plura de hac re apud Kleutgen, Philosophie der Vorzeit I, n. 428 sqq.

19. Obi. III. S. Augustinus laudat eos, qui «lumen mentium esse dixerunt ad discenda omnia eundem ipsum Deum, a quo facta sunt omnia» (De civ. Dei 8, 7). S. Bonaventura ait: «Esse est, quod primo cadit in intellectu, et illud esse est, quod est purus actus. . . . Restat igitur, quod esse est esse divinum» (Itiner. mentis 5, 3). Ergo secundum hos doctores Deus est lumen mentium, in quo omnia videmus.

Resp. Dist. antec.: Deus est lumen mentium, quatenus indidit nobis facultatem cognoscitivam, et quatenus est ultimum fundamentum omnis entis et veri, conc. antec.; quatenus in hac vita immediate Deum videmus et in eo omnia alia, neg. antec. Ita S. Augustinus ipse rem explicat De Trinit. 14, 12, 15. S. Bonaventura ait: «Cum Deus tamquam lux summe spiritualis non possit cognosci ab intellectu quasi materiali, luce indiget anima, ut cognoscat ipsum, scil. per creaturam» (In 1, d. 3, p. 1, q. 2). «Cognoscere autem Deum per creaturam est elevari a cognitione creaturae ad cognitionem Dei quasi per scalam mediam, et hoc est proprie viatorum» (ibid. q. 3). Cf. S. Thom. 1, q. 84, a. 5; Contra gent. 3, 47; Kleutgen, De ipso Deo n. 125 sqq.

Schol. De argumento ontologico.

20. Deum immediate quidem non videmus in hac vita, sed solum cognoscimus conclusione ab effectu ad causam facta. At nonne praeter argumenta a posteriore fieri potest argumentum quasi a simultaneo, i. e. ex conceptu Dei ut entis perfectissimi? Plures insignes theologi censuerunt hoc fieri posse.

Horum princeps est S. Anselmus, qui in Proslogio c. 2 haec proponit: «Convincitur etiam insipiens [qui ait: Non est Deus] esse vel in intellectu aliquid, quo nihil maius cogitari potest, quia hoc, cum audit, intellegit; et quidquid intellegitur, in intellectu est. Et certe id, quo maius cogitari nequit, non potest esse in intellectu solo. Si enim vel in solo intellectu est, potest cogitari esse in re, quod maius est. Si ergo id, quo maius cogitari non potest, est in solo intellectu, id ipsum, quo maius cogitari non potest, est, quo maius cogitari potest. Sed certe hoc esse non potest. Exsistit ergo procul dubio aliquid, quo maius cogitari non valet, et in intellectu et in re.»

De hoc argumento permultum disputatum est, et imprimis quidem, quomodo intellegendum sit, utrum ut argumentum ex solo obiectivo conceptu entis perfectissimi, an ut argumentum psychologicum ex facto ideae Dei ut supremae ideae in intellectu nostro exsistentis, cuius ultima causa potest esse solus Deus. Plurimi accipiunt illud argumentum priore modo et vocant ontologicum. De argumento sic intellecto statuendum est illud non valere, cum sit illicitus transitus ex ordine logico ad ordinem ontologicum. Argumento ostenditur quidem nos, si Deum cogitemus, eum cogitare ut necessario exsistentem. At ex hoc conceptu solo non potest concludi, utrum sit conceptus realis an conceptus chimaericus.

Quare S. Thomas ait: «Dato quod quilibet intellegat hoc nomine ‚Deus‘ significari hoc, quod dicitur, scilicet illud, quo maius cogitari non potest, non tamen propter hoc sequitur, quod intellegat id, quod significatur per nomen, esse in rerum natura, sed in apprehensione intellectus tantum. Nec potest argui, quod sit in re, nisi daretur, quod sit in re aliquid, quo maius cogitari non potest; quod non est datum a ponentibus Deum non esse» (1, q. 2, a. 1 ad 2). Aliis verbis: Atheus negat Deum in rerum natura possibilem esse; quod si supponitur, id, quo maius cogitari nequit, in solo intellectu est, et concipitur solum ut necessario exsistens, si esset possibile.

Ergo Deum esse est notum per se quoad se, sed non est notum per se quoad nos. Seu, exsistentia est de ratione essentiae divinae, quia Deus non potest esse aut non esse, sed necessario est; nos tamen ex conceptu essentiae divinae non cognoscimus realem Dei exsistentiam, quia non cognoscimus essentiam divinam ut est in se, sed analogis tantum conceptibus, in quibus essentia non identificatur cum exsistentia. Cf. S. Thom., Contra gent. 1, 10 sq.

↑ Top of work