Commentaria in Primam Partem Summae Theologiae
Tommaso de Vio Cajetan (1469–1534)
First published 1507
Cajetan's Commentaria in Primam Partem Summae Theologiae offers an article-by-article exposition of Aquinas's Prima Pars. Its discussions of sacred doctrine, analogy, divine knowledge, and creation became important reference points in the later Thomist tradition. The present digital edition follows the Latin text of the Leonine edition and includes English and Spanish translations. Coverage is currently partial.
✦ This work is being completed — add a section.
Praefatio ad Oliverium Carrafam
In Prooemium Summae Theologiae
Quaestio I: De sacra doctrina, qualis sit, et ad quae se extendat
Articulus I: Utrum sit necessarium, praeter philosophicas disciplinas, aliam doctrinam haberi
Articulus II: Utrum sacra doctrina sit scientia
Articulus III: Utrum sacra doctrina sit una scientia
Articulus IV: Utrum sacra doctrina sit scientia practica
Articulus V: Utrum sacra doctrina sit dignior aliis scientiis
Articulus VI: Utrum haec doctrina sit sapientia
Articulus VII: Utrum deus sit subiectum huius scientiae
Articulus VIII: Utrum haec doctrina sit argumentativa
Articulus IX: Utrum sacra scriptura debeat uti metaphoris
Articulus X: Utrum sacra scriptura sub una littera habeat plures sensus
Quaestio II: De Deo, an Deus sit
Articulus I: Utrum Deum esse sit per se notum
Articulus II: Utrum Deum esse sit demonstrabile
Articulus III: Utrum Deus sit
Quaestio III: De Dei simplicitate
Articulus I: Utrum Deus sit corpus
Articulus II: Utrum in Deo sit compositio formae et materiae
Articulus III: Utrum sit idem Deus quod sua essentia vel natura
Articulus IV: Utrum in Deo sit idem essentia et esse
Articulus V: Utrum Deus sit in genere aliquo
Articulus VI: Utrum in Deo sint aliqua accidentia
Articulus VII: Utrum Deus sit omnino simplex
Articulus VIII: Utrum Deus in compositionem aliorum veniat
Quaestio IV: De Dei perfectione
Articulus I: Utrum Deus sit perfectus
Articulus II: Utrum in Deo sint perfectiones omnium rerum
Articulus III: Utrum aliqua creatura possit esse similis Deo
Quaestio V: De bono in communi
Articulus I: Utrum bonum differat secundum rem ab ente
Articulus II: Utrum bonum secundum rationem sit prius quam ens
Articulus III: Utrum omne ens sit bonum
Articulus IV: Utrum bonum habeat rationem causae finalis
Articulus V: Utrum ratio boni consistat in modo, specie et ordine
Articulus VI: Utrum convenienter dividatur bonum per honestum, utile et delectabile
Quaestio VI: De bonitate Dei
Articulus I: Utrum esse bonum Deo conveniat
Articulus II: Utrum Deus sit summum bonum
Articulus III: Utrum esse bonum per essentiam sit proprium Dei
Articulus IV: Utrum omnia sint bona bonitate divina
Quaestio VII: De infinitate Dei
Articulus I: Utrum Deus sit infinitus
Articulus II: Utrum aliquid aliud quam Deus possit esse infinitum per essentiam
Articulus III: Utrum possit esse aliquid infinitum actu secundum magnitudinem
Articulus IV: Utrum possit esse infinitum in rebus secundum multitudinem
Quaestio VIII: De existentia Dei in rebus
Articulus I: Utrum Deus sit in omnibus rebus
Articulus II: Utrum Deus sit ubique
Articulus III: Utrum Deus sit ubique per essentiam, praesentiam et potentiam
Articulus IV: Utrum esse ubique sit proprium Dei
Quaestio IX: De Dei immutabilitate
Articulus I: Utrum Deus sit omnino immutabilis
Articulus II: Utrum esse immutabile sit Dei proprium
Quaestio X: De Dei aeternitate
Articulus I: Utrum convenienter definiatur aeternitas, quod est interminabilis vitae tota simul et perfecta possessio
Articulus II: Utrum Deus sit aeternus
Articulus III: Utrum esse aeternum sit proprium Dei
Articulus IV: Utrum aeternitas differat a tempore
Articulus V: De differentia aevi et temporis
Articulus VI: Utrum sit unum aevum tantum
Quaestio XI: De unitate Dei
Articulus I: Utrum unum addat aliquid supra ens
Articulus II: Utrum unum et multa opponantur
Articulus III: Utrum Deus sit unus
Articulus IV: Utrum Deus sit maxime unus
Quaestio XII: Quomodo Deus a nobis cognoscatur
Articulus I: Utrum aliquis intellectus creatus possit Deum videre per essentiam
Articulus II: Utrum essentia Dei ab intellectu creato per aliquam similitudinem videatur
Articulus III: Utrum essentia Dei videri possit oculis corporalibus
Articulus IV: Utrum aliquis intellectus creatus per sua naturalia divinam essentiam videre possit
Articulus V: Utrum intellectus creatus ad videndum Dei essentiam aliquo creato lumine indigeat
Articulus VI: Utrum videntium essentiam Dei unus alio perfectius videat
Articulus VII: Utrum videntes Deum per essentiam ipsum comprehendant
Articulus VIII: Utrum videntes Deum per essentiam omnia in Deo videant
Articulus IX: Utrum ea quae videntur in Deo a videntibus divinam essentiam per aliquas similitudines videantur
Articulus X: Utrum videntes Deum per essentiam simul videant omnia quae in ipso vident
Articulus XI: Utrum aliquis in hac vita possit videre Deum per essentiam
Articulus XII: Utrum per rationem naturalem Deum in hac vita cognoscere possimus
Articulus XIII: Utrum per gratiam habeatur altior cognitio Dei quam ea quae habetur per rationem naturalem
Quaestio XIII: De nominibus Dei
Articulus I: Utrum aliquod nomen Deo conveniat
Articulus II: Utrum aliquod nomen dicatur de Deo substantialiter
Articulus III: Utrum aliquod nomen dicatur de Deo proprie
Articulus IV: Utrum nomina dicta de Deo sint nomina synonyma
Articulus V: Utrum ea quae de Deo dicuntur et creaturis, univoce dicantur de ipsis
Articulus VI: Utrum nomina per prius dicantur de creaturis quam de Deo
Articulus VII: Utrum nomina quae important relationem ad creaturas, dicantur de Deo ex tempore
Articulus VIII: Utrum hoc nomen *Deus* sit nomen naturae
Articulus IX: Utrum hoc nomen *Deus* sit communicabile
Articulus X: Utrum hoc nomen *Deus* univoce dicatur de Deo per participationem, secundum naturam, et secundum opinionem
Articulus XI: Utrum hoc nomen *qui est* sit maxime nomen Dei proprium
Articulus XII: Utrum propositiones affirmativae possint formari de Deo
Quaestio XIV: De scientia Dei
Articulus I: Utrum in Deo sit scientia
Articulus II: Utrum Deus intelligat se
Articulus III: Utrum Deus comprehendat seipsum
Articulus IV: Utrum ipsum intelligere Dei sit eius substantia
Articulus V: Utrum Deus cognoscat alia a se
Articulus VI: Utrum Deus cognoscat alia a se propria cognitione
Articulus VII: Utrum scientia Dei sit discursiva
Articulus VIII: Utrum scientia Dei sit causa rerum
Articulus IX: Utrum Deus habeat scientiam non entium
Articulus X: Utrum Deus cognoscat mala
Articulus XI: Utrum Deus cognoscat singularia
Articulus XII: Utrum Deus possit cognoscere infinita
Articulus XIII: Utrum scientia Dei sit futurorum contingentium
Articulus XIV: Utrum Deus cognoscat enuntiabilia
Articulus XV: Utrum scientia Dei sit variabilis
Articulus XVI: Utrum Deus de rebus habeat scientiam speculativam
Quaestio XV: De ideis
Articulus I: Utrum ideae sint
Articulus II: Utrum sint plures ideae
Articulus III: Utrum omnium quae cognoscit Deus, sint ideae
Quaestio XVI: De veritate
Articulus I: Utrum veritas sit tantum in intellectu
Articulus II: Utrum veritas sit in intellectu componente et dividente
Articulus III: Utrum verum et ens convertantur
Articulus IV: Utrum bonum secundum rationem sit prius quam verum
Articulus V: Utrum Deus sit veritas
Articulus VI: Utrum sit una sola veritas, secundum quam omnia sunt vera
Articulus VII: Utrum veritas creata sit aeterna
Articulus VIII: Utrum veritas sit imutabilis
Quaestio XVII: De falsitate
Articulus I: Utrum falsitas sit in rebus
Articulus II: Utrum in sensu sit falsitas
Articulus III: Utrum falsitas sit in intellectu
Articulus IV: Utrum verum et falsum sint contraria
Quaestio XVIII: De vita Dei
Articulus I: Utrum omnium naturalium rerum sit vivere
Articulus II: Utrum vita sit quaedam operatio
Articulus III: Utrum Deo conveniat vita
Articulus IV: Utrum omnia sint vita in Deo
Quaestio XIX: De voluntate Dei
Articulus I: Utrum in Deo sit voluntas
Articulus II: Utrum Deus velit alia a se
Articulus III: Utrum quidquid Deus vult, ex necessitate velit
Articulus IV: Utrum voluntas Dei sit causa rerum
Articulus V: Utrum voluntatis divinae sit assignare aliquam causam
Articulus VI: Utrum voluntas Dei semper impleatur
Articulus VII: Utrum voluntas Dei sit mutabilis
Articulus VIII: Utrum voluntas Dei necessitatem rebus volitis imponat
Articulus IX: Utrum voluntas Dei sit malorum
Articulus X: Utrum Deus habeat liberum arbitrium
Articulus XI: Utrum sit distinguenda in Deo voluntas signi
Articulus XII: Utrum convenienter circa divinam voluntatem ponantur quinque signa
Quaestio XX: De amore Dei
Articulus I: Utrum amor sit in Deo
Articulus II: Utrum Deus omnia amet
Articulus III: Utrum Deus aequaliter diligat omnia
Articulus IV: An Deus semper magis diligat meliora
Quaestio XXI: De iustitia et misericordia Dei
Articulus I: Utrum in Deo sit iustitia
Articulus II: Utrum iustitia Dei sit veritas
Articulus III: Utrum misericordia competat Deo
Articulus IV: Utrum in omnibus operibus Dei sit misericordia et iustitia
Quaestio XXII: De providentia Dei
Articulus I: Utrum providentia Deo conveniat
Articulus II: Utrum omnia sint subiecta divinae providentiae
Articulus III: Utrum Deus immediate omnibus provideat
Articulus IV: Utrum providentia rebus provisis necessitatem imponat
Quaestio XXIII: De praedestinatione
Articulus I: Utrum homines praedestinentur a Deo
Articulus II: Utrum praedestinatio aliquid ponat in praedestinato
Articulus III: Utrum Deus aliquem hominem reprobet
Articulus IV: Utrum praedestinati eligantur a Deo
Articulus V: Utrum praescientia meritorum sit causa praedestinationis
Articulus VI: Utrum praedestinatio sit certa
Articulus VII: Utrum numerus praedestinatorum sit certus
Articulus VIII: Utrum praedestinatio possit iuvari precibus sanctorum
Quaestio XXIV: De libro vitae
Articulus I: Utrum liber vitae sit idem quod praedestinatio
Articulus II: Utrum liber vitae sit solum respectu vitae gloriae praedestinatorum
Articulus III: Utrum aliquis deleatur de libro vitae
Quaestio XXV: De divina potentia
Articulus I: Utrum in Deo sit potentia
Articulus II: Utrum potentia Dei sit infinita
Articulus III: Utrum Deus sit omnipotens
Articulus IV: Utrum Deus possit facere quod praeterita non fuerint
Articulus V: Utrum Deus possit facere quae non facit
Articulus VI: Utrum Deus possit meliora facere ea quae facit
Quaestio XXVI: De divina beatitudine
Articulus I: Utrum beatitudo Deo competat
Articulus II: Utrum Deus dicatur beatus secundum intellectum
Articulus III: Utrum Deus sit beatitudo cuiuslibet beati
Articulus IV: Utrum in Dei beatitudine omnis beatitudo includatur
Quaestio XXVII: De processione divinarum personarum
Articulus I: Utrum processio sit in divinis
Articulus II: Utrum aliqua processio in divinis generatio DICI possit
Articulus III: Utrum sit in divinis alia processio a generatione verbi
Articulus IV: Utrum processio amoris in divinis sit generatio
Articulus V: Utrum sint plures processiones in divinis quam duae
Quaestio XXVIII: De relationibus divinis
Articulus I: Utrum in Deo sint aliquae relationes reales
Articulus II: Utrum relatio in Deo sit idem quod sua essentia
Articulus III: Utrum relationes quae sunt in Deo, realiter ab invicem distinguantur
Articulus IV: Utrum in Deo sint tantum quatuor relationes reales, scilicet paternitas, filiatio, spiratio et processio
Quaestio XXIX: De personis divinis
Articulus I: De definitione personae
Articulus II: Utrum persona sit idem quod hypostasis, subsistentia et essentia
Articulus III: Utrum nomen personae sit ponendum in divinis
Articulus IV: Utrum hoc nomen persona significet relationem
Quaestio XXX: De pluralitate personarum in divinis
Articulus I: Utrum sit ponere plures personas in divinis
Articulus II: Utrum in Deo sint plures personae quam tres
Articulus III: Utrum termini numerales ponant aliquid in divinis
Articulus IV: Utrum hoc nomen persona possit esse commune tribus personis
Quaestio XXXI: De his quae ad unitatem vel pluralitatem pertinent in divinis
Articulus I: Utrum sit Trinitas in divinis
Articulus II: Utrum Filius sit alius a patre
Articulus III: Utrum dictio exclusiva solus sit addenda termino essentiali in divinis
Articulus IV: Utrum dictio exclusiva possit adiungi termino personali
Quaestio XXXII: De divinarum personarum cognitione
Articulus I: Utrum Trinitas divinarum personarum possit per naturalem rationem cognosci
Articulus II: Utrum sint ponendae notiones in divinis
Articulus III: Utrum sint quinque notiones
Articulus IV: Utrum liceat contrarie opinari de notionibus
Quaestio XXXIII: De persona Patris
Articulus I: Utrum competat Patri esse principium
Articulus II: Utrum hoc nomen Pater sit nomen proprie divinae personae
Articulus III: Utrum hoc nomen Pater dicatur in divinis per prius secundum quod personaliter sumitur
Articulus IV: Utrum esse ingenitum sit Patri proprium
Quaestio XXXIV: De persona Filii
Articulus I: Utrum verbum in divinis sit nomen personale
Articulus II: Utrum verbum sit proprium nomen Filii
Articulus III: Utrum in nomine verbi importetur respectus ad creaturam
Quaestio XXXV: De imagine
Articulus I: Utrum imago in divinis dicatur personaliter
Articulus II: Utrum nomen imaginis sit proprium Filii
Quaestio XXXVI: De persona Spiritus Sancti
Articulus I: Utrum hoc nomen Spiritus Sanctus sit proprium nomen alicuius divinae personae
Articulus II: Utrum Spiritus Sanctus procedat a Filio
Articulus III: Utrum Spiritus Sanctus procedat a patre per Filium
Articulus IV: Utrum Pater et Filius sint unum principium Spiritus Sancti
Quaestio XXXVII: De nomine Spiritus Sancti quod est amor
Articulus I: Utrum amor sit proprium nomen Spiritus Sancti
Articulus II: Utrum Pater et Filius diligant se spiritu Sancto
Quaestio XXXVIII: De nomine Spiritus Sancti quod est donum
Articulus I: Utrum donum sit nomen personale
Articulus II: Utrum donum sit proprium nomen Spiritus Sancti
Quaestio XXXIX: De personis ad essentiam relatis
Articulus I: Utrum in divinis essentia sit idem quod persona
Articulus II: Utrum sit dicendum tres personas esse unius essentiae
Articulus III: Utrum nomina essentialia praedicentur singulariter de tribus personis
Articulus IV: Utrum nomina essentialia concreta possint supponere pro persona
Articulus V: Utrum nomina essentialia in abstracto significata possint supponere pro persona
Articulus VI: Utrum personae possint praedicari de nominibus essentialibus
Articulus VII: Utrum nomina essentialia sint approprianda personis
Articulus VIII: Utrum convenienter a sacris doctoribus sint essentialia personis attributa
Quaestio XL: De personis in comparatione ad relationes sive proprietates
Articulus I: Utrum relatio sit idem quod persona
Articulus II: Utrum personae distinguantur per relationes
Articulus III: Utrum, abstractis per intellectum relationibus a personis, adhuc remaneant hypostases
Articulus IV: Utrum actus notionales praeintelligantur proprietatibus
Quaestio XLI: De personis in comparatione ad actus notionales
Articulus I: Utrum actus notionales sint attribuendi personis
Articulus II: Utrum actus notionales sint voluntarii
Articulus III: Utrum actus notionales sint de aliquo
Articulus IV: Utrum in divinis sit potentia respectu actuum notionalium
Articulus V: Utrum potentia generandi significet relationem, et non essentiam
Articulus VI: Utrum actus notionalis ad plures personas terminari possit
Quaestio XLII: De aequalitate et similitudine divinarum personarum ad invicem
Articulus I: Utrum aequalitas locum habeat in divinis
Articulus II: Utrum persona procedens sit coaeterna suo principio, ut Filius Patri
Articulus III: Utrum in divinis personis sit ordo naturae
Articulus IV: Utrum Filius sit aequalis Patri secundum magnitudinem
Articulus V: Utrum Filius sit in patre, et e converso
Articulus VI: Utrum Filius sit aequalis Patri secundum potentiam
Quaestio XLIII: De missione divinarum personarum
Articulus I: Utrum alicui personae divinae conveniat mitti
Articulus II: Utrum missio sit aeterna, vel temporalis tantum
Articulus III: Utrum missio invisibilis divinae personae sit solum secundum donum gratiae gratum facientis
Articulus IV: Utrum Patri conveniat mitti
Articulus V: Utrum Filio conveniat invisibiliter mitti
Articulus VI: Utrum missio invisibilis fiat ad omnes qui sunt participes gratiae
Articulus VII: Utrum Spiritui Sancto conveniat visibiliter mitti
Articulus VIII: Utrum nulla persona divina mittatur nisi ab ea a qua procedit aeternaliter
Quaestio XLIV: De processione creaturarum a Deo, et de omnium entium prima causa
Articulus I: Utrum sit necessarium omne ens esse creatum a Deo
Articulus II: Utrum materia prima sit creata a Deo
Articulus III: Utrum causa exemplaris sit aliquid praeter Deum
Articulus IV: Utrum Deus sit causa finalis omnium
Quaestio XLV: De modo emanationis rerum a primo principio
Articulus I: Utrum creare sit ex nihilo aliquid facere
Articulus II: Utrum Deus possit aliquid creare
Articulus III: Utrum creatio sit aliquid in creatura
Articulus IV: Utrum creari sit proprium compositorum et subsistentium
Articulus V: Utrum solius Dei sit creare
Articulus VI: Utrum creare sit proprium alicuius personae
Articulus VII: Utrum in creaturis sit necesse inveniri vestigium Trinitatis
Articulus VIII: Utrum creatio admisceatur in operibus naturae et artis
Quaestio XLVI: De principio durationis rerum creatarum
Articulus I: Utrum universitas creaturarum semper fuerit
Articulus II: Utrum mundum incoepisse sit articulus fidei
Articulus III: Utrum creatio rerum fuerit in principio temporis
Quaestio XLVII: De distinctione rerum in communi
Articulus I: Utrum rerum multitudo et distinctio sit a Deo
Articulus II: Utrum inaequalitas rerum sit a Deo.
Articulus III: Utrum sit unus mundus tantum
Quaestio XLVIII: De distinctione rerum in speciali
Articulus I: Utrum malum sit natura quaedam
Título claro. — En el cuerpo hace tres cosas: primero, plantea el modo de saber que se ha preguntado; segundo, ejecutándolo, responde a la cuestión; tercero, da la razón de un dicho de Dionisio.
II. En cuanto a lo primero, el modo consiste en esto: que es necesario tomar de la razón del bien qué sea el mal. — Se prueba: porque uno de los opuestos se conoce por el otro, como las tinieblas por la luz.
III. En cuanto a lo segundo. El mal es cierta ausencia del bien. — Se prueba: todo apetecible es bien; luego el esse y la perfección de cada naturaleza son bondad; luego el mal no significa un ens, ni forma ni naturaleza alguna; luego es cierta ausencia del bien. — La primera consecuencia se prueba porque toda naturaleza apetece su propio esse y su propia perfección.
Adviértase que en la conclusión se dice cierta ausencia, porque no toda negación del bien es un mal, sino la negación del bien debido, como se muestra en el libro III Contra Gentiles, capítulo VI. Por tanto, la ausencia de la presencia debida de un bien es el mal. La presencia debida existe cuando algo está presente como debe estarlo: tal como, donde, en qué, etc. La prueba de la conclusión, sin embargo, no se ocupó de esto, porque a la intención presente basta con encontrar el género del mal; pues por ello se sabe si hay alguna naturaleza. Con razón, pues, una vez hallado que es una ausencia —que consta que es una negación—, se detuvo el proceso argumentativo.
IV. En cuanto a tercero1, puesto que el mal queda establecido por la negación del bien; y Dionisio, tal como la letra dice en el argumento en sentido contrario, definió el mal como negación no solo del bien, sino también del ente: por eso el Autor dice que este dicho es secundario. Puesto que el ente, en cuanto tal, es bueno: la negación de uno es, pues, negación del otro, y viceversa; y por ello Dionisio sitúa el mal como negación de ambos. Pero como es del bien primeramente, por eso nosotros lo definimos mediante el bien.
Articulus II: Utrum malum inveniatur in rebus
En el título, el mal se encuentra en las cosas no significa un ser real, puesto que esto ya fue excluido en 1; sino que significa un ser comúnmente en las cosas. Y se dice en las cosas a causa de aquellas cosas que solo se encuentran en el alma, como las segundas intenciones. Y es una cuestión de invención formal: de modo que no pretendemos saber si el mal tiene fundamento en las cosas, sino si se encuentra formalmente en ellas.
II. En el cuerpo hay una única conclusión, que responde afirmativamente a la cuestión: El mal se encuentra en las cosas, así como la corrupción. – Y se prueba. La perfección del universo requiere la desigualdad en las cosas, para que todo grado de bondad sea cumplido: por lo tanto, así como requiere que haya entes incorruptibles y corruptibles, así también requiere que haya entes indefectibles respecto del bien y defectibles respecto del bien: por lo tanto, algunos en el universo defieren en algún momento: por lo tanto, el mal se encuentra en las cosas, así como la corrupción.
El antecedente se tiene por lo dicho. – La primera consecuencia se prueba: porque estos son dos grados de bondad hallados en el universo, conforme a aquellos dos grados de ens, como de suyo es patente. – La segunda, en cambio, se deja como per se notoria. Y verdaderamente así es: pues es imposible que, excluidos los milagros, los posibles falten en no faltar nunca. – La tercera, sin embargo, se prueba: porque la razón del mal consiste en un defecto respecto del bien; entiéndase subinteligido debido. – Y se confirma esa modificación y expresión, así como: porque la corrupción misma es cierto mal, ya que es el mal de lo corrupto.
III. Y nótese bien la partícula sicut: pues resuelve la duda de los principiantes, que preguntan cómo, si el mal es negación formalmente, y las negaciones no tienen ser (esse) sino en el alma (como también se dice en la respuesta a la segunda objeción, aplicándolo al ser del mal); cómo, digo, se verifica que el mal está formalmente en las cosas.
Tienes la solución: porque no se verifica lo que está en las cosas en cuanto ens; sino que está en las cosas como corrupción en acto ejercido, es decir, como remoción formal de la cosa. Pues la misma ausencia del bien es formalmente mal; y, como se dijo en la respuesta a la cuarta objeción del artículo precedente, el mal corrompe formalmente al bien opuesto, porque es la misma privación del bien en un sujeto apto, etc.
Por tanto, se dice que los males están en las cosas, no positivamente, sino removiendo; es decir, no poniendo, sino removiendo formalmente algo de las cosas. Y así, el mal se encuentra formalmente en las cosas como mal: pues son males de las cosas. En el alma, en cambio, mediante la composición y cualquier otra operación del entendimiento, se encuentran como entes y bienes.
IV. Y por eso nada obsta, antes bien aprovecha al propósito, que el mal no ponga ningún esse en la cosa. Porque hablamos del mal en cuanto mal en acto ejercido: lo cual consta que, en cuanto mal en acto ejercido, no se encuentra donde pone algo, sino solamente donde remueve el bien debido: pues este es su acto formal, como consta por lo dicho2. No vale, pues, en nada la consecuencia: el mal o la privación no pone ningún esse en la cosa, sino que es solamente ens en el alma; luego no se encuentra formalmente en las cosas. Porque puede suceder que se encuentre formalmente, como remoción de la cosa en acto ejercido. Antes bien, se sigue lo opuesto: remueve el esse en el sujeto; luego se encuentra en la cosa, como ejerciendo un acto de negación, no de posición. Y que estas cosas se encuentren así en las cosas es, simplemente, el mismo encontrarse ellas: porque se encuentran formalmente, y según el modo propio de su género, a saber, del no ente o de la privación.
Articulus III: Utrum malum sit in bono sicut in subiecto
El título es claro. – En el cuerpo hay una única conclusión, que responde afirmativamente a la cuestión: El mal está en el bien como en su sujeto. – Se prueba. El mal es privación del bien, no negativa, sino privativa: por tanto, el mal y el bien privado están en el mismo sujeto, a saber, el ente en potencia simpliciter o secundum quid; por tanto, el mal está en el bien como en su sujeto.
El antecedente, en cuanto a su segunda parte, se prueba conduciendo a lo imposible de dos maneras. La primera es que las cosas que de ningún modo son, serían malas. La segunda es que todas las cosas serían malas. – En cuanto a la tercera, por la suficiencia de la distinción bimembre de la propia remoción del bien.
La primera consecuencia se prueba: porque la privación y la forma tienen el mismo sujeto, a saber, el ente en potencia simpliciter o secundum quid. – La segunda, en cambio: porque ambos son bienes. Y respecto del ente en potencia secundum quid se prueba así: porque es ente en acto; ahora bien, el acto es cierta bondad. Respecto del ente en potencia simpliciter: porque lo bueno se dice como el ente; y por ello, así como el ente en potencia es cierto ente, también lo bueno en potencia es cierto bien.
Articulus IV: Utrum malum corrumpat totum bonum
En el título, "corromper" se toma formalmente. Pero el bien total se toma por el todo integral, o casi integral, en torno al cual se pone el mal. De modo que el sentido es: si el mal puesto en algo quita formalmente toda la bondad que se encuentra en ello.
II. En el cuerpo hay una única conclusión principal, que responde directamente al interrogante de manera negativa: El mal no puede consumir totalmente el bien. – Esta conclusión se manifiesta mediante una distinción de tres miembros, añadiéndose a cada miembro conclusiones especiales.
III. Distinción es: el bien es triple, a saber, la forma, el sujeto, y la aptitud del sujeto para la forma. - Primera conclusión es: el bien en cuanto forma es totalmente destruido por el mal. Se prueba: porque es su opuesto. Y se manifiesta: así como la luz es destruida por las tinieblas, y la vista por la ceguera. - Segunda conclusión es: el bien en cuanto sujeto no es destruido ni disminuido por el mal. Y se manifiesta en el aire y las tinieblas. - Tercera es: el bien en cuanto aptitud del sujeto para el acto es disminuido por el mal, pero no totalmente destruido. Y se declara esta conclusión, primero en cuanto a la disminución1; segundo, allí: Si igitur las disposiciones contrarias, en cuanto a la no total destrucción2.
IV. Queriendo, pues, declarar de qué índole y de qué magnitud es semejante disminución, insinúa que se encuentra un doble modo de disminuir, a saber: por sustracción y por remisión; la primera es cuantitativa, la segunda cualitativa. Y de nuevo, la disminución por remisión, o cualitativa, ocurre de dos maneras: primero, por la remisión de la misma cualidad; y por las disposiciones contrarias del sujeto respecto de tal acto. — En el asunto que nos ocupa, la disminución debe entenderse por remisión, no de cualquier modo, sino por la adición de disposiciones contrarias.
Y esto se prueba del siguiente modo. La habilitad se intensifica mediante las disposiciones que preparan la materia para el acto: por lo tanto, se remite mediante las disposiciones que impiden a la potencia pasar al acto. – El antecedente se manifiesta: porque cuanto más se multiplican las disposiciones de la materia, tanto más hábil es esta para el acto. Pero la consecuencia se prueba así: porque la remisión se toma por contraposición a la intensión.
V. Después, pretendiendo manifestar cómo nunca se destruye totalmente el bien de la habilitad3, distingue que la remisión por disposiciones contrarias puede encontrarse de dos maneras: primero finita, segundo infinita. Y muestra que de ningún modo se destruye totalmente la habilitad del sujeto respecto del acto.
Que la remisión de la aptitud es finita en algún momento se prueba por el hecho de que es finita la multiplicación de las disposiciones contrarias; como es patente en la multiplicación de las cualidades de los elementos, por las cuales disminuye la aptitud de la materia hacia la forma, del fuego, por ejemplo. – Que en semejante remisión no se elimine totalmente la aptitud, se ve con claridad por el hecho de que, existiendo ya finitas tanto la aplicación de los contrarios como la remisión, no es necesario erradicar la aptitud del sujeto que permanece.
Pero que la remisión pueda ser infinita en algún momento se manifiesta por la multiplicación infinita de cuerpos opacos entre el sol y el aire; y proporcionalmente, por la multiplicación infinita de pecados entre el Sol de la justicia y el alma. – Que, sin embargo, por una remisión infinita de este tipo no quede totalmente eliminada la habilitad (habilitas), se prueba con razón: porque siempre permanece en su raíz, que es la sustancia del sujeto. Y se manifiesta en los ejemplos aducidos, tanto en lo natural como en lo moral: en lo diáfano respecto de la luz, y en el alma respecto de la gracia.
Y así queda demostrada la conclusión principal4, a saber, que el mal nunca elimina totalmente el bien: pues deja subsistente el sujeto, y cierta capacidad para el acto.
VI. En respuesta a la tercera cuestión, nótese que tan grande es la diferencia entre disminuirse por sí y por accidente, es decir, por razón de sí mismo o de otro, que, si bien es imposible que lo finito no sea consumido por una sustracción infinita e igual por sí; es posible, sin embargo, como se dice en el texto, que de lo finito se sustraiga al infinito incluso de manera igual, y que, no obstante, aquello no sea consumido, cuando la disminución es por accidente, es decir, por otro, como en el caso propuesto; pues la capacidad se ve disminuida a causa del impedimento añadido, y no por sí misma.
Articulus V: Utrum malum sufficienter dividatur per poenam et culpam
Se adopte el título tal como está, entendiendo por culpa el mal que hacemos; y por pena, en cambio, el mal que padecemos.
En un solo cuerpo de conclusión, en respuesta a la cuestión limitada, a saber: Todo mal en las cosas voluntarias es pena o culpa. – En la cual conclusión se contienen tres cosas: a saber, todo mal, y en las cosas voluntarias, y pena o culpa. Y por eso estas tres cosas, procediendo ordenadamente, las declara.
II. Por lo tanto, en primer lugar distingue el mal en general en mal de la cosa y mal de la obra. Dicha distinción la demuestra a partir de la distinción del bien en bondad a modo de acto primero y acto segundo.
En segundo lugar, muestra que, con razón, el mal ha recibido razones, distinciones y nombres especiales en lo voluntario, así: el bien simpliciter es objeto de la voluntad; por tanto, el mal se encuentra según razón especial en las criaturas voluntarias. — Se prueba la consecuencia: porque el mal es privación del bien; y por ello, así como el bien se encuentra de manera especial en lo voluntario, también el mal.
Finalmente, en tercer lugar, la intención principal, la manifiesta así. El mal de la cosa tiene razón de pena en las cosas voluntarias, supuesto sobre todo que todas están sometidas a la providencia y a la justicia divinas; el mal de la operación, en cambio, en esas mismas cosas tiene razón de culpa. Por tanto, todo mal en las cosas voluntarias es pena o culpa. – El antecedente, en cuanto a su primera parte, se manifiesta: porque pertenece a la razón de la pena que sea contraria a la voluntad. En cuanto a la segunda parte: porque esto se imputa a alguien como culpa cuando, evidentemente, falta respecto de una acción perfecta que está en su poder. – La consecuencia, en cambio, es notoria por la distinción del mal expuesta anteriormente.
Articulus VI: Utrum habeat plus de ratione mali poena quam culpa
Título claro a partir de lo anterior. – En el cuerpo hay una sola conclusión que responde a la cuestión: La culpa tiene más de razón de mal que cualquier pena, tanto la del sentido como la del daño. – Y se prueba de dos maneras.
Primero. Del mal de culpa alguien se hace malo, del mal de pena, no; por tanto. – El antecedente se prueba de dos maneras. Primero, por la autoridad de Dionisio. Segundo, por razón, así: el bien simpliciter consiste en el acto; por tanto, el bien del hombre simpliciter consiste en el buen uso de las cosas poseídas; por tanto, por la buena voluntad con la que el hombre usa bien las cosas que posee se dice que el hombre es bueno, y por la mala, malo; por tanto, el mal de culpa tiene más perfectamente la razón de mal que el mal de pena. – La primera consecuencia se prueba: porque el último acto es la operación, o sea, el uso de las cosas. – La segunda, en cambio: porque usamos todas las cosas mediante la voluntad. Y se explica la segunda parte del consecuente, a saber, del mal de culpa malo: porque alguien puede incluso usar malamente un bien, como es patente en el gramático. – La tercera, sin embargo: porque la culpa consiste en un acto desordenado de la voluntad, mientras que la pena consiste en la privación de alguna de aquellas cosas de las que se sirve la voluntad.
II. La segunda razón es la siguiente. Dios es autor del mal de pena, y no del mal de culpa; por tanto, el mal de culpa es incomparablemente peor. El antecedente se prueba así: el mal de pena priva a la criatura de un bien, mientras que el mal de culpa se opone propiamente al bien increado; por tanto, Dios puede ser causa de aquel, pero no de este.
Antecedentemente, en cuanto a la primera parte, esto se manifiesta en el doble bien de la criatura, a saber, la posesión y la participación. En cuanto a la segunda parte, se prueba así: el mal de culpa se contrapone al cumplimiento de la voluntad divina y al amor divino con el que el bien divino es amado en sí mismo; por lo tanto, se opone al bien increado.
III. Aquí podría dudarse cómo algo puede oponerse al bien divino, y no cumplirse la voluntad divina. Pero puesto que esto se discutió en el tratado sobre la voluntad divina1, y aquello se trata en la cuestión siguiente, artículo tercero2, pasemos ahora a otra cosa.