Commentaria in Primam Partem Summae Theologiae
Tommaso de Vio Cajetan (1469–1534)
First published 1507
Cajetan's Commentaria in Primam Partem Summae Theologiae offers an article-by-article exposition of Aquinas's Prima Pars. Its discussions of sacred doctrine, analogy, divine knowledge, and creation became important reference points in the later Thomist tradition. The present digital edition follows the Latin text of the Leonine edition and includes English and Spanish translations. Coverage is currently partial.
✦ This work is being completed — add a section.
Praefatio ad Oliverium Carrafam
In Prooemium Summae Theologiae
Quaestio I: De sacra doctrina, qualis sit, et ad quae se extendat
Articulus I: Utrum sit necessarium, praeter philosophicas disciplinas, aliam doctrinam haberi
Articulus II: Utrum sacra doctrina sit scientia
Articulus III: Utrum sacra doctrina sit una scientia
Articulus IV: Utrum sacra doctrina sit scientia practica
Articulus V: Utrum sacra doctrina sit dignior aliis scientiis
Articulus VI: Utrum haec doctrina sit sapientia
Articulus VII: Utrum deus sit subiectum huius scientiae
Articulus VIII: Utrum haec doctrina sit argumentativa
Articulus IX: Utrum sacra scriptura debeat uti metaphoris
Articulus X: Utrum sacra scriptura sub una littera habeat plures sensus
Quaestio II: De Deo, an Deus sit
Articulus I: Utrum Deum esse sit per se notum
Articulus II: Utrum Deum esse sit demonstrabile
Articulus III: Utrum Deus sit
Quaestio III: De Dei simplicitate
Articulus I: Utrum Deus sit corpus
Articulus II: Utrum in Deo sit compositio formae et materiae
Articulus III: Utrum sit idem Deus quod sua essentia vel natura
Articulus IV: Utrum in Deo sit idem essentia et esse
Articulus V: Utrum Deus sit in genere aliquo
Articulus VI: Utrum in Deo sint aliqua accidentia
Articulus VII: Utrum Deus sit omnino simplex
Articulus VIII: Utrum Deus in compositionem aliorum veniat
Quaestio IV: De Dei perfectione
Articulus I: Utrum Deus sit perfectus
Articulus II: Utrum in Deo sint perfectiones omnium rerum
Articulus III: Utrum aliqua creatura possit esse similis Deo
Quaestio V: De bono in communi
Articulus I: Utrum bonum differat secundum rem ab ente
Articulus II: Utrum bonum secundum rationem sit prius quam ens
Articulus III: Utrum omne ens sit bonum
Articulus IV: Utrum bonum habeat rationem causae finalis
Articulus V: Utrum ratio boni consistat in modo, specie et ordine
Articulus VI: Utrum convenienter dividatur bonum per honestum, utile et delectabile
Quaestio VI: De bonitate Dei
Articulus I: Utrum esse bonum Deo conveniat
Articulus II: Utrum Deus sit summum bonum
Articulus III: Utrum esse bonum per essentiam sit proprium Dei
Articulus IV: Utrum omnia sint bona bonitate divina
Quaestio VII: De infinitate Dei
Articulus I: Utrum Deus sit infinitus
Articulus II: Utrum aliquid aliud quam Deus possit esse infinitum per essentiam
Articulus III: Utrum possit esse aliquid infinitum actu secundum magnitudinem
Articulus IV: Utrum possit esse infinitum in rebus secundum multitudinem
Quaestio VIII: De existentia Dei in rebus
Articulus I: Utrum Deus sit in omnibus rebus
Articulus II: Utrum Deus sit ubique
Articulus III: Utrum Deus sit ubique per essentiam, praesentiam et potentiam
Articulus IV: Utrum esse ubique sit proprium Dei
Quaestio IX: De Dei immutabilitate
Articulus I: Utrum Deus sit omnino immutabilis
Articulus II: Utrum esse immutabile sit Dei proprium
Quaestio X: De Dei aeternitate
Articulus I: Utrum convenienter definiatur aeternitas, quod est interminabilis vitae tota simul et perfecta possessio
Articulus II: Utrum Deus sit aeternus
Articulus III: Utrum esse aeternum sit proprium Dei
Articulus IV: Utrum aeternitas differat a tempore
Articulus V: De differentia aevi et temporis
Articulus VI: Utrum sit unum aevum tantum
Quaestio XI: De unitate Dei
Articulus I: Utrum unum addat aliquid supra ens
Articulus II: Utrum unum et multa opponantur
Articulus III: Utrum Deus sit unus
Articulus IV: Utrum Deus sit maxime unus
Quaestio XII: Quomodo Deus a nobis cognoscatur
Articulus I: Utrum aliquis intellectus creatus possit Deum videre per essentiam
Articulus II: Utrum essentia Dei ab intellectu creato per aliquam similitudinem videatur
Articulus III: Utrum essentia Dei videri possit oculis corporalibus
Articulus IV: Utrum aliquis intellectus creatus per sua naturalia divinam essentiam videre possit
Articulus V: Utrum intellectus creatus ad videndum Dei essentiam aliquo creato lumine indigeat
Articulus VI: Utrum videntium essentiam Dei unus alio perfectius videat
Articulus VII: Utrum videntes Deum per essentiam ipsum comprehendant
Articulus VIII: Utrum videntes Deum per essentiam omnia in Deo videant
Articulus IX: Utrum ea quae videntur in Deo a videntibus divinam essentiam per aliquas similitudines videantur
Articulus X: Utrum videntes Deum per essentiam simul videant omnia quae in ipso vident
Articulus XI: Utrum aliquis in hac vita possit videre Deum per essentiam
Articulus XII: Utrum per rationem naturalem Deum in hac vita cognoscere possimus
Articulus XIII: Utrum per gratiam habeatur altior cognitio Dei quam ea quae habetur per rationem naturalem
Quaestio XIII: De nominibus Dei
Articulus I: Utrum aliquod nomen Deo conveniat
Articulus II: Utrum aliquod nomen dicatur de Deo substantialiter
Articulus III: Utrum aliquod nomen dicatur de Deo proprie
Articulus IV: Utrum nomina dicta de Deo sint nomina synonyma
Articulus V: Utrum ea quae de Deo dicuntur et creaturis, univoce dicantur de ipsis
Articulus VI: Utrum nomina per prius dicantur de creaturis quam de Deo
Articulus VII: Utrum nomina quae important relationem ad creaturas, dicantur de Deo ex tempore
Articulus VIII: Utrum hoc nomen *Deus* sit nomen naturae
Articulus IX: Utrum hoc nomen *Deus* sit communicabile
Articulus X: Utrum hoc nomen *Deus* univoce dicatur de Deo per participationem, secundum naturam, et secundum opinionem
Articulus XI: Utrum hoc nomen *qui est* sit maxime nomen Dei proprium
Articulus XII: Utrum propositiones affirmativae possint formari de Deo
Quaestio XIV: De scientia Dei
Articulus I: Utrum in Deo sit scientia
Articulus II: Utrum Deus intelligat se
Articulus III: Utrum Deus comprehendat seipsum
Articulus IV: Utrum ipsum intelligere Dei sit eius substantia
Articulus V: Utrum Deus cognoscat alia a se
Articulus VI: Utrum Deus cognoscat alia a se propria cognitione
Articulus VII: Utrum scientia Dei sit discursiva
Articulus VIII: Utrum scientia Dei sit causa rerum
Articulus IX: Utrum Deus habeat scientiam non entium
Articulus X: Utrum Deus cognoscat mala
Articulus XI: Utrum Deus cognoscat singularia
Articulus XII: Utrum Deus possit cognoscere infinita
Articulus XIII: Utrum scientia Dei sit futurorum contingentium
Articulus XIV: Utrum Deus cognoscat enuntiabilia
Articulus XV: Utrum scientia Dei sit variabilis
Articulus XVI: Utrum Deus de rebus habeat scientiam speculativam
Quaestio XV: De ideis
Articulus I: Utrum ideae sint
Articulus II: Utrum sint plures ideae
Articulus III: Utrum omnium quae cognoscit Deus, sint ideae
Quaestio XVI: De veritate
Articulus I: Utrum veritas sit tantum in intellectu
Articulus II: Utrum veritas sit in intellectu componente et dividente
Articulus III: Utrum verum et ens convertantur
Articulus IV: Utrum bonum secundum rationem sit prius quam verum
Articulus V: Utrum Deus sit veritas
Articulus VI: Utrum sit una sola veritas, secundum quam omnia sunt vera
Articulus VII: Utrum veritas creata sit aeterna
Articulus VIII: Utrum veritas sit imutabilis
Quaestio XVII: De falsitate
Articulus I: Utrum falsitas sit in rebus
Articulus II: Utrum in sensu sit falsitas
Articulus III: Utrum falsitas sit in intellectu
Articulus IV: Utrum verum et falsum sint contraria
Quaestio XVIII: De vita Dei
Articulus I: Utrum omnium naturalium rerum sit vivere
Articulus II: Utrum vita sit quaedam operatio
Articulus III: Utrum Deo conveniat vita
Articulus IV: Utrum omnia sint vita in Deo
Quaestio XIX: De voluntate Dei
Articulus I: Utrum in Deo sit voluntas
Articulus II: Utrum Deus velit alia a se
Articulus III: Utrum quidquid Deus vult, ex necessitate velit
Articulus IV: Utrum voluntas Dei sit causa rerum
Articulus V: Utrum voluntatis divinae sit assignare aliquam causam
Articulus VI: Utrum voluntas Dei semper impleatur
Articulus VII: Utrum voluntas Dei sit mutabilis
Articulus VIII: Utrum voluntas Dei necessitatem rebus volitis imponat
Articulus IX: Utrum voluntas Dei sit malorum
Articulus X: Utrum Deus habeat liberum arbitrium
Articulus XI: Utrum sit distinguenda in Deo voluntas signi
Articulus XII: Utrum convenienter circa divinam voluntatem ponantur quinque signa
Quaestio XX: De amore Dei
Articulus I: Utrum amor sit in Deo
Articulus II: Utrum Deus omnia amet
Articulus III: Utrum Deus aequaliter diligat omnia
Articulus IV: An Deus semper magis diligat meliora
Quaestio XXI: De iustitia et misericordia Dei
Articulus I: Utrum in Deo sit iustitia
Articulus II: Utrum iustitia Dei sit veritas
Articulus III: Utrum misericordia competat Deo
Articulus IV: Utrum in omnibus operibus Dei sit misericordia et iustitia
Quaestio XXII: De providentia Dei
Articulus I: Utrum providentia Deo conveniat
Articulus II: Utrum omnia sint subiecta divinae providentiae
Articulus III: Utrum Deus immediate omnibus provideat
Articulus IV: Utrum providentia rebus provisis necessitatem imponat
Quaestio XXIII: De praedestinatione
Articulus I: Utrum homines praedestinentur a Deo
Articulus II: Utrum praedestinatio aliquid ponat in praedestinato
Articulus III: Utrum Deus aliquem hominem reprobet
Articulus IV: Utrum praedestinati eligantur a Deo
Articulus V: Utrum praescientia meritorum sit causa praedestinationis
Articulus VI: Utrum praedestinatio sit certa
Articulus VII: Utrum numerus praedestinatorum sit certus
Articulus VIII: Utrum praedestinatio possit iuvari precibus sanctorum
Quaestio XXIV: De libro vitae
Articulus I: Utrum liber vitae sit idem quod praedestinatio
Articulus II: Utrum liber vitae sit solum respectu vitae gloriae praedestinatorum
Articulus III: Utrum aliquis deleatur de libro vitae
Quaestio XXV: De divina potentia
Articulus I: Utrum in Deo sit potentia
Articulus II: Utrum potentia Dei sit infinita
Articulus III: Utrum Deus sit omnipotens
Articulus IV: Utrum Deus possit facere quod praeterita non fuerint
Articulus V: Utrum Deus possit facere quae non facit
Articulus VI: Utrum Deus possit meliora facere ea quae facit
Quaestio XXVI: De divina beatitudine
Articulus I: Utrum beatitudo Deo competat
Articulus II: Utrum Deus dicatur beatus secundum intellectum
Articulus III: Utrum Deus sit beatitudo cuiuslibet beati
Articulus IV: Utrum in Dei beatitudine omnis beatitudo includatur
Quaestio XXVII: De processione divinarum personarum
Articulus I: Utrum processio sit in divinis
Articulus II: Utrum aliqua processio in divinis generatio DICI possit
Articulus III: Utrum sit in divinis alia processio a generatione verbi
Articulus IV: Utrum processio amoris in divinis sit generatio
Articulus V: Utrum sint plures processiones in divinis quam duae
Quaestio XXVIII: De relationibus divinis
Articulus I: Utrum in Deo sint aliquae relationes reales
Articulus II: Utrum relatio in Deo sit idem quod sua essentia
Articulus III: Utrum relationes quae sunt in Deo, realiter ab invicem distinguantur
Articulus IV: Utrum in Deo sint tantum quatuor relationes reales, scilicet paternitas, filiatio, spiratio et processio
Quaestio XXIX: De personis divinis
Articulus I: De definitione personae
Articulus II: Utrum persona sit idem quod hypostasis, subsistentia et essentia
Articulus III: Utrum nomen personae sit ponendum in divinis
Articulus IV: Utrum hoc nomen persona significet relationem
Quaestio XXX: De pluralitate personarum in divinis
Articulus I: Utrum sit ponere plures personas in divinis
Articulus II: Utrum in Deo sint plures personae quam tres
Articulus III: Utrum termini numerales ponant aliquid in divinis
Articulus IV: Utrum hoc nomen persona possit esse commune tribus personis
Quaestio XXXI: De his quae ad unitatem vel pluralitatem pertinent in divinis
Articulus I: Utrum sit Trinitas in divinis
Articulus II: Utrum Filius sit alius a patre
Articulus III: Utrum dictio exclusiva solus sit addenda termino essentiali in divinis
Articulus IV: Utrum dictio exclusiva possit adiungi termino personali
Quaestio XXXII: De divinarum personarum cognitione
Articulus I: Utrum Trinitas divinarum personarum possit per naturalem rationem cognosci
Articulus II: Utrum sint ponendae notiones in divinis
Articulus III: Utrum sint quinque notiones
Articulus IV: Utrum liceat contrarie opinari de notionibus
Quaestio XXXIII: De persona Patris
Articulus I: Utrum competat Patri esse principium
Articulus II: Utrum hoc nomen Pater sit nomen proprie divinae personae
Articulus III: Utrum hoc nomen Pater dicatur in divinis per prius secundum quod personaliter sumitur
Articulus IV: Utrum esse ingenitum sit Patri proprium
Quaestio XXXIV: De persona Filii
Articulus I: Utrum verbum in divinis sit nomen personale
Articulus II: Utrum verbum sit proprium nomen Filii
Articulus III: Utrum in nomine verbi importetur respectus ad creaturam
Quaestio XXXV: De imagine
Articulus I: Utrum imago in divinis dicatur personaliter
Articulus II: Utrum nomen imaginis sit proprium Filii
Quaestio XXXVI: De persona Spiritus Sancti
Articulus I: Utrum hoc nomen Spiritus Sanctus sit proprium nomen alicuius divinae personae
Articulus II: Utrum Spiritus Sanctus procedat a Filio
Articulus III: Utrum Spiritus Sanctus procedat a patre per Filium
Articulus IV: Utrum Pater et Filius sint unum principium Spiritus Sancti
Quaestio XXXVII: De nomine Spiritus Sancti quod est amor
Articulus I: Utrum amor sit proprium nomen Spiritus Sancti
Articulus II: Utrum Pater et Filius diligant se spiritu Sancto
Quaestio XXXVIII: De nomine Spiritus Sancti quod est donum
Articulus I: Utrum donum sit nomen personale
Articulus II: Utrum donum sit proprium nomen Spiritus Sancti
Quaestio XXXIX: De personis ad essentiam relatis
Articulus I: Utrum in divinis essentia sit idem quod persona
Articulus II: Utrum sit dicendum tres personas esse unius essentiae
Articulus III: Utrum nomina essentialia praedicentur singulariter de tribus personis
Articulus IV: Utrum nomina essentialia concreta possint supponere pro persona
Articulus V: Utrum nomina essentialia in abstracto significata possint supponere pro persona
Articulus VI: Utrum personae possint praedicari de nominibus essentialibus
Articulus VII: Utrum nomina essentialia sint approprianda personis
Articulus VIII: Utrum convenienter a sacris doctoribus sint essentialia personis attributa
Quaestio XL: De personis in comparatione ad relationes sive proprietates
Articulus I: Utrum relatio sit idem quod persona
Articulus II: Utrum personae distinguantur per relationes
Articulus III: Utrum, abstractis per intellectum relationibus a personis, adhuc remaneant hypostases
Articulus IV: Utrum actus notionales praeintelligantur proprietatibus
Quaestio XLI: De personis in comparatione ad actus notionales
Articulus I: Utrum actus notionales sint attribuendi personis
Articulus II: Utrum actus notionales sint voluntarii
Articulus III: Utrum actus notionales sint de aliquo
Articulus IV: Utrum in divinis sit potentia respectu actuum notionalium
Articulus V: Utrum potentia generandi significet relationem, et non essentiam
Articulus VI: Utrum actus notionalis ad plures personas terminari possit
Quaestio XLII: De aequalitate et similitudine divinarum personarum ad invicem
Articulus I: Utrum aequalitas locum habeat in divinis
Articulus II: Utrum persona procedens sit coaeterna suo principio, ut Filius Patri
Articulus III: Utrum in divinis personis sit ordo naturae
Articulus IV: Utrum Filius sit aequalis Patri secundum magnitudinem
Articulus V: Utrum Filius sit in patre, et e converso
Articulus VI: Utrum Filius sit aequalis Patri secundum potentiam
Quaestio XLIII: De missione divinarum personarum
Articulus I: Utrum alicui personae divinae conveniat mitti
Articulus II: Utrum missio sit aeterna, vel temporalis tantum
Articulus III: Utrum missio invisibilis divinae personae sit solum secundum donum gratiae gratum facientis
Articulus IV: Utrum Patri conveniat mitti
Articulus V: Utrum Filio conveniat invisibiliter mitti
Articulus VI: Utrum missio invisibilis fiat ad omnes qui sunt participes gratiae
Articulus VII: Utrum Spiritui Sancto conveniat visibiliter mitti
Articulus VIII: Utrum nulla persona divina mittatur nisi ab ea a qua procedit aeternaliter
Quaestio XLIV: De processione creaturarum a Deo, et de omnium entium prima causa
Articulus I: Utrum sit necessarium omne ens esse creatum a Deo
Articulus II: Utrum materia prima sit creata a Deo
Articulus III: Utrum causa exemplaris sit aliquid praeter Deum
Articulus IV: Utrum Deus sit causa finalis omnium
Quaestio XLV: De modo emanationis rerum a primo principio
Articulus I: Utrum creare sit ex nihilo aliquid facere
Articulus II: Utrum Deus possit aliquid creare
Articulus III: Utrum creatio sit aliquid in creatura
Articulus IV: Utrum creari sit proprium compositorum et subsistentium
Articulus V: Utrum solius Dei sit creare
Articulus VI: Utrum creare sit proprium alicuius personae
Articulus VII: Utrum in creaturis sit necesse inveniri vestigium Trinitatis
Articulus VIII: Utrum creatio admisceatur in operibus naturae et artis
Quaestio XLVI: De principio durationis rerum creatarum
Articulus I: Utrum universitas creaturarum semper fuerit
El título es claro. – En el cuerpo hay una única conclusión, con dos corolarios.
La conclusión es: Nada fuera de Dios existió desde la eternidad, de modo que esto no es imposible. – Donde adviértase que la conclusión dice dos cosas. Afirma, en primer lugar, que nada distinto de Dios fue siempre. Y puesto que esto se sostiene por la fe, y no debe demostrarse, añade en segundo lugar, a saber, que lo afirmado es posible.
Y esto lo prueba así. La voluntad de Dios es causa de las cosas: por tanto, es tan necesario que algunas cosas existan como necesario que Dios quiera esas cosas: luego no es necesario que Dios haya querido que el mundo fuese eterno: luego el mundo existe en la medida en que Dios quiere que exista: luego no es necesario que el mundo exista siempre. – El antecedente resulta claro por lo dicho anteriormente. La primera consecuencia se prueba: porque la necesidad del efecto depende de la necesidad de la causa, según el libro V de la Metafísica. La segunda, en cambio: porque no es necesario que Dios quiera algo si no es a sí mismo. Y la tercera: porque el ser del mundo depende de la voluntad de Dios como de su causa.
El primer corolario es: no puede demostrarse probativamente que el mundo siempre ha existido. – El segundo es: las razones que Aristóteles aduce para probarlo no son demostrativas en sentido absoluto, sino solo en cierto respecto. Esto se manifiesta de tres maneras: a saber, por las opiniones refutadas, por los testimonios aducidos y por su confesión expresa. – Todo es claro en el texto.
II. En respuesta a la décima, la duda es si la acción de Dios es en acto desde la eternidad formalmente, es decir, en cuanto acción; o solo materialmente, es decir, según que es una cosa. Si se entiende del primer modo, se sigue que Dios es desde la eternidad agente en acto, creando, causando, etc. Y si así es, luego desde la eternidad hay algo creado, actuado, causado, etc. Y la consecuencia se sostiene por V Metafísica1: las causas singulares en acto en cuanto causas, y los efectos, simultáneamente son y no son. – Si, en cambio, se entiende solo del segundo modo, luego desde la eternidad es causa agente en potencia, y después es causa en acto agente: lo cual es inconveniente.
III. A esta duda debe responderse con cautela, para no decir que Dios es desde la eternidad una causa solo en potencia, lo cual se reprueba en II Contra Gentiles, cap. VI; ni que Dios crea el mundo desde la eternidad, lo cual consta que es erróneo, pues "creante" se dice respecto de lo creado, como "creativo" respecto de lo creable, como se dice en V Metafísica2 Por tanto, por la vía media, distinguiendo, digamos que la acción de Dios está en acto desde la eternidad, no solo materialmente, sino formalmente. Pero esto puede entenderse de dos maneras: primero, en cuanto que está en acto según aquello que la acción pone, en cuanto acción, en el agente; segundo, según que infiere de sí misma la pasión o el efecto. Del primer modo, la acción de Dios está en acto desde la eternidad; del segundo modo, no. Y por lo primero, Dios no es causa en potencia, sino en acto desde la eternidad; por lo segundo, en cambio, Dios no creó el mundo desde la eternidad, ni ahora crea el alma del Anticristo. – Y si se preguntara cómo la inferencia de la pasión o del efecto está en Dios desde la eternidad, en acto o en potencia: la respuesta es evidente, a saber, que está en Él en potencia activa, y nunca está, estuvo ni estará en Él formalmente. Pues de las cosas inexistentes formalmente es inconveniente poner algo en potencia en Dios. Y por eso la acción, según todo aquello que pone formalmente en el agente, conviene que esté en acto en Dios desde la eternidad, etc.
Articulus II: Utrum mundum incoepisse sit articulus fidei
En el título, el artículo de fe suena a que debe sostenerse solo por la fe. – En el cuerpo hay una única conclusión que responde a lo preguntado, a saber: Que el mundo comenzó se sostiene solo por la fe, de modo que no puede demostrarse probativamente. – Esta conclusión primero la prueba en cuanto a su segunda parte; segundo, la manifiesta en cuanto a la primera1; y tercero, muestra cuánta utilidad tiene conocer la conclusión propuesta2.
II. Por lo tanto, en cuanto a lo primero, pretende el siguiente argumento. La novedad del mundo no puede demostrarse por parte del mundo, ni por parte de su causa: luego es indemostrable.
El antecedente, en cuanto a su primera parte, se prueba. El principio de la demostración es lo que la cosa es, y cada cosa, según la razón de su especie, abstrae del aquí y del ahora: por lo tanto, no puede demostrarse que el hombre, o el cielo, o la piedra no existió siempre. – La segunda parte del antecedente se manifiesta por el dicho común de que los universales están en todas partes y siempre.
En cuanto a la segunda parte, se prueba. La voluntad de Dios no puede ser investigada por la razón, sino solo en lo que quiere necesariamente: por tanto, no puede saberse demostrativamente qué ha querido respecto de las criaturas. — Y la consecuencia se sostiene: porque nada quiere necesariamente respecto de las criaturas.
III. En torno a la prueba de la primera parte del antecedente asumido, advierte que la fuerza de la razón consiste en esto: lo que cada cosa creada es, tomado específicamente, abstrae del aquí y ahora; por tanto, no puede ser medio suficiente para inferir la novedad de la cosa, porque la novedad misma contiene una diferencia temporal; pues consta con claridad que no es razón de ser ahora y no antes aquello que en sí mismo es indiferente respecto al ahora y al antes. De donde el Autor infirió no solo acerca del mundo, sino acerca de cualquier cosa del mundo, que a partir de su quididad no puede mostrarse su novedad simpliciter.
IV. En torno a la consecuencia principal, advierte que, puesto que el mundo significa la universalidad de las cosas, y fuera del universo no hay nada sino su principio, se sigue que no queda lugar alguno para una demostración que infiera la novedad del mundo. Y por eso el texto, excluida la causa y el quod quid est de este y de todas sus partes, dejó por constante que la novedad del mundo es indemostrable.
V. En cuanto a la primera parte de la conclusión3, a saber, que se sostiene por la fe, queda manifiesto. La voluntad divina puede manifestarse al hombre mediante la revelación: por lo tanto, es creíble que el mundo haya tenido un comienzo. — Y la inferencia se mantiene: porque la fe se apoya en la revelación.
VI. En tercer lugar4, es útil, dice, considerar esto. Y lo demuestra a partir de dos utilidades: la primera es la represión de la presunción; la segunda, evitar las burlas de los infieles; como claramente se ve en el texto.
VII. En respuesta a la séptima, advierte, novicio, que es una cosa decir que Sócrates es causa per se del hijo Platón, y que Platón es causa per se de Cicerón; y otra cosa muy distinta decir que Sócrates y Platón son causas per se de Cicerón. Lo primero es verdaderísimo: pues, así como el hombre genera al hombre por sí mismo, así tu padre te generó a ti, como se dice en XII Metafísica, texto 275. Pero lo segundo es falsísimo. Porque las causas per se ordenadas respecto de algún efecto son, como se dice en el texto, de órdenes diversos, causando simultáneamente aquel efecto; y por ello no pueden ser infinitadas. Ahora bien, el padre y el abuelo son causas del mismo orden, no causando simultáneamente a un tercero: aunque, como se ha dicho, entre sí el abuelo haya sido causa per se del padre, y el padre del hijo. Y por consiguiente, para la producción de Sócrates no importa que los progenitores sean finitos o infinitos.
VIII. En la respuesta al octavo argumento, advierte con diligencia lo que allí se dice y por qué se dice. Pues después de haber recitado las opiniones, añade que debe considerarse que esta razón es particular. Y dijo la verdad: puesto que es particular, no en sí misma, sino respecto de lo preguntado, como él mismo añade. Lo que aquí se pregunta, en efecto, es si el mundo, es decir, la universalidad de las criaturas, haber comenzado es un artículo de fe; y no si cada una de las especies de criaturas haber comenzado es un artículo de fe. Dado, en efecto, que el hombre haber comenzado fuese demostrable, queda todavía la duda de si el universo haber comenzado es demostrable: pues es compatible con el comienzo del hombre la eternidad del mundo o de los ángeles, como se dice en el texto.
La causa, sin embargo, por la cual esto dijo, es porque, según la doctrina del Autor, la razón inducida obliga. Poco útil, no obstante, es lo que dice el mismo en el libro II Contra Gent., capítulo XXXVIII, puesto que supone muchas cosas en las que los filósofos discrepan.
IX. En torno a la misma respuesta, adviértase que, según la doctrina del Autor, sostenida la inmortalidad del alma numerada sin círculo, y la imposibilidad de un infinito en acto incluso por accidente, no es inteligible que la generación humana sea eterna. Y por ello deben ser cautos los tomistas al conceder que el mundo pudo haber sido eterno. Concedan el mundo en cuanto a la sustancia, constante de cinco cuerpos simples; concedan también el mundo en cuanto al movimiento del cielo, y todas las generaciones excepto la humana. Pues es inevitable que o haya infinito en acto, o se recurra a milagros, postulando que un hombre haya vivido durante un tiempo infinito y haya engendrado desde cierto tiempo. Y así tampoco se salvaría la generación humana eterna, sino la especie humana. Pero es ridículo, a mi juicio, interponer este milagro donde se trata de la posibilidad de la producción del mundo tal como lo vemos.
Articulus III: Utrum creatio rerum fuerit in principio temporis
El título es suficientemente claro. – En el cuerpo, la conclusión responsiva es que la expresión En el principio creó Dios el cielo y la tierra se expone de tres modos, contra tres errores: a saber, en el principio del tiempo, contra los filósofos; en el Hijo, contra los pitagóricos y los maniqueos; antes de todas las cosas, contra Platón, Avicena y sus seguidores. – Todo está claro en la letra. De ello se obtiene la conclusión responsiva al quesito en sentido afirmativo; y, para perfección de la doctrina, con muchos adjuntos.
II. En respuesta a lo primero, adviértase que el Autor niega que el primer instante del tiempo haya medido la creación, no porque aquella emanación hubiera durado más tiempo, siendo instantánea, como se dijo en respuesta a lo primero, en el artículo precedente; sino porque la creación se extiende también a las sustancias incorporales, que están por encima del tiempo y de los instantes del tiempo. De donde el primer instante del tiempo, aunque no fue medidor de la creación, fue sin embargo coexistente con ella; la cual fue medida por un instante de tiempo discreto, con el que se miden las operaciones espirituales, como se expondrá más abajo1.