Commentaria in Primam Partem Summae Theologiae
Tommaso de Vio Cajetan (1469–1534)
First published 1507
Cajetan's Commentaria in Primam Partem Summae Theologiae offers an article-by-article exposition of Aquinas's Prima Pars. Its discussions of sacred doctrine, analogy, divine knowledge, and creation became important reference points in the later Thomist tradition. The present digital edition follows the Latin text of the Leonine edition and includes English and Spanish translations. Coverage is currently partial.
✦ This work is being completed — add a section.
Praefatio ad Oliverium Carrafam
In Prooemium Summae Theologiae
Quaestio I: De sacra doctrina, qualis sit, et ad quae se extendat
Articulus I: Utrum sit necessarium, praeter philosophicas disciplinas, aliam doctrinam haberi
Articulus II: Utrum sacra doctrina sit scientia
Articulus III: Utrum sacra doctrina sit una scientia
Articulus IV: Utrum sacra doctrina sit scientia practica
Articulus V: Utrum sacra doctrina sit dignior aliis scientiis
Articulus VI: Utrum haec doctrina sit sapientia
Articulus VII: Utrum deus sit subiectum huius scientiae
Articulus VIII: Utrum haec doctrina sit argumentativa
Articulus IX: Utrum sacra scriptura debeat uti metaphoris
Articulus X: Utrum sacra scriptura sub una littera habeat plures sensus
Quaestio II: De Deo, an Deus sit
Articulus I: Utrum Deum esse sit per se notum
Articulus II: Utrum Deum esse sit demonstrabile
Articulus III: Utrum Deus sit
Quaestio III: De Dei simplicitate
Articulus I: Utrum Deus sit corpus
Articulus II: Utrum in Deo sit compositio formae et materiae
Articulus III: Utrum sit idem Deus quod sua essentia vel natura
Articulus IV: Utrum in Deo sit idem essentia et esse
Articulus V: Utrum Deus sit in genere aliquo
Articulus VI: Utrum in Deo sint aliqua accidentia
Articulus VII: Utrum Deus sit omnino simplex
Articulus VIII: Utrum Deus in compositionem aliorum veniat
Quaestio IV: De Dei perfectione
Articulus I: Utrum Deus sit perfectus
Articulus II: Utrum in Deo sint perfectiones omnium rerum
Articulus III: Utrum aliqua creatura possit esse similis Deo
Quaestio V: De bono in communi
Articulus I: Utrum bonum differat secundum rem ab ente
Articulus II: Utrum bonum secundum rationem sit prius quam ens
Articulus III: Utrum omne ens sit bonum
Articulus IV: Utrum bonum habeat rationem causae finalis
Articulus V: Utrum ratio boni consistat in modo, specie et ordine
Articulus VI: Utrum convenienter dividatur bonum per honestum, utile et delectabile
Quaestio VI: De bonitate Dei
Articulus I: Utrum esse bonum Deo conveniat
Articulus II: Utrum Deus sit summum bonum
Articulus III: Utrum esse bonum per essentiam sit proprium Dei
Articulus IV: Utrum omnia sint bona bonitate divina
Quaestio VII: De infinitate Dei
Articulus I: Utrum Deus sit infinitus
Articulus II: Utrum aliquid aliud quam Deus possit esse infinitum per essentiam
Articulus III: Utrum possit esse aliquid infinitum actu secundum magnitudinem
Articulus IV: Utrum possit esse infinitum in rebus secundum multitudinem
Quaestio VIII: De existentia Dei in rebus
Articulus I: Utrum Deus sit in omnibus rebus
Articulus II: Utrum Deus sit ubique
Articulus III: Utrum Deus sit ubique per essentiam, praesentiam et potentiam
Articulus IV: Utrum esse ubique sit proprium Dei
Quaestio IX: De Dei immutabilitate
Articulus I: Utrum Deus sit omnino immutabilis
Articulus II: Utrum esse immutabile sit Dei proprium
Quaestio X: De Dei aeternitate
Articulus I: Utrum convenienter definiatur aeternitas, quod est interminabilis vitae tota simul et perfecta possessio
Articulus II: Utrum Deus sit aeternus
Articulus III: Utrum esse aeternum sit proprium Dei
Articulus IV: Utrum aeternitas differat a tempore
Articulus V: De differentia aevi et temporis
Articulus VI: Utrum sit unum aevum tantum
Quaestio XI: De unitate Dei
Articulus I: Utrum unum addat aliquid supra ens
Articulus II: Utrum unum et multa opponantur
Articulus III: Utrum Deus sit unus
Articulus IV: Utrum Deus sit maxime unus
Quaestio XII: Quomodo Deus a nobis cognoscatur
Articulus I: Utrum aliquis intellectus creatus possit Deum videre per essentiam
Articulus II: Utrum essentia Dei ab intellectu creato per aliquam similitudinem videatur
Articulus III: Utrum essentia Dei videri possit oculis corporalibus
Articulus IV: Utrum aliquis intellectus creatus per sua naturalia divinam essentiam videre possit
Articulus V: Utrum intellectus creatus ad videndum Dei essentiam aliquo creato lumine indigeat
Articulus VI: Utrum videntium essentiam Dei unus alio perfectius videat
Articulus VII: Utrum videntes Deum per essentiam ipsum comprehendant
Articulus VIII: Utrum videntes Deum per essentiam omnia in Deo videant
Articulus IX: Utrum ea quae videntur in Deo a videntibus divinam essentiam per aliquas similitudines videantur
Articulus X: Utrum videntes Deum per essentiam simul videant omnia quae in ipso vident
Articulus XI: Utrum aliquis in hac vita possit videre Deum per essentiam
Articulus XII: Utrum per rationem naturalem Deum in hac vita cognoscere possimus
Articulus XIII: Utrum per gratiam habeatur altior cognitio Dei quam ea quae habetur per rationem naturalem
Quaestio XIII: De nominibus Dei
Articulus I: Utrum aliquod nomen Deo conveniat
Articulus II: Utrum aliquod nomen dicatur de Deo substantialiter
Articulus III: Utrum aliquod nomen dicatur de Deo proprie
Articulus IV: Utrum nomina dicta de Deo sint nomina synonyma
Articulus V: Utrum ea quae de Deo dicuntur et creaturis, univoce dicantur de ipsis
Articulus VI: Utrum nomina per prius dicantur de creaturis quam de Deo
Articulus VII: Utrum nomina quae important relationem ad creaturas, dicantur de Deo ex tempore
Articulus VIII: Utrum hoc nomen *Deus* sit nomen naturae
Articulus IX: Utrum hoc nomen *Deus* sit communicabile
Articulus X: Utrum hoc nomen *Deus* univoce dicatur de Deo per participationem, secundum naturam, et secundum opinionem
Articulus XI: Utrum hoc nomen *qui est* sit maxime nomen Dei proprium
Articulus XII: Utrum propositiones affirmativae possint formari de Deo
Quaestio XIV: De scientia Dei
Articulus I: Utrum in Deo sit scientia
Articulus II: Utrum Deus intelligat se
Articulus III: Utrum Deus comprehendat seipsum
Articulus IV: Utrum ipsum intelligere Dei sit eius substantia
Articulus V: Utrum Deus cognoscat alia a se
Articulus VI: Utrum Deus cognoscat alia a se propria cognitione
Articulus VII: Utrum scientia Dei sit discursiva
Articulus VIII: Utrum scientia Dei sit causa rerum
Articulus IX: Utrum Deus habeat scientiam non entium
Articulus X: Utrum Deus cognoscat mala
Articulus XI: Utrum Deus cognoscat singularia
Articulus XII: Utrum Deus possit cognoscere infinita
Articulus XIII: Utrum scientia Dei sit futurorum contingentium
Articulus XIV: Utrum Deus cognoscat enuntiabilia
Articulus XV: Utrum scientia Dei sit variabilis
Articulus XVI: Utrum Deus de rebus habeat scientiam speculativam
Quaestio XV: De ideis
Articulus I: Utrum ideae sint
Articulus II: Utrum sint plures ideae
Articulus III: Utrum omnium quae cognoscit Deus, sint ideae
Quaestio XVI: De veritate
Articulus I: Utrum veritas sit tantum in intellectu
Articulus II: Utrum veritas sit in intellectu componente et dividente
Articulus III: Utrum verum et ens convertantur
Articulus IV: Utrum bonum secundum rationem sit prius quam verum
Articulus V: Utrum Deus sit veritas
Articulus VI: Utrum sit una sola veritas, secundum quam omnia sunt vera
Articulus VII: Utrum veritas creata sit aeterna
Articulus VIII: Utrum veritas sit imutabilis
Quaestio XVII: De falsitate
Articulus I: Utrum falsitas sit in rebus
Articulus II: Utrum in sensu sit falsitas
Articulus III: Utrum falsitas sit in intellectu
Articulus IV: Utrum verum et falsum sint contraria
Quaestio XVIII: De vita Dei
Articulus I: Utrum omnium naturalium rerum sit vivere
Articulus II: Utrum vita sit quaedam operatio
Articulus III: Utrum Deo conveniat vita
Articulus IV: Utrum omnia sint vita in Deo
Quaestio XIX: De voluntate Dei
Articulus I: Utrum in Deo sit voluntas
Articulus II: Utrum Deus velit alia a se
Articulus III: Utrum quidquid Deus vult, ex necessitate velit
Articulus IV: Utrum voluntas Dei sit causa rerum
Articulus V: Utrum voluntatis divinae sit assignare aliquam causam
Articulus VI: Utrum voluntas Dei semper impleatur
Articulus VII: Utrum voluntas Dei sit mutabilis
Articulus VIII: Utrum voluntas Dei necessitatem rebus volitis imponat
Articulus IX: Utrum voluntas Dei sit malorum
Articulus X: Utrum Deus habeat liberum arbitrium
Articulus XI: Utrum sit distinguenda in Deo voluntas signi
Articulus XII: Utrum convenienter circa divinam voluntatem ponantur quinque signa
Quaestio XX: De amore Dei
Articulus I: Utrum amor sit in Deo
Articulus II: Utrum Deus omnia amet
Articulus III: Utrum Deus aequaliter diligat omnia
Articulus IV: An Deus semper magis diligat meliora
Quaestio XXI: De iustitia et misericordia Dei
Articulus I: Utrum in Deo sit iustitia
Articulus II: Utrum iustitia Dei sit veritas
Articulus III: Utrum misericordia competat Deo
Articulus IV: Utrum in omnibus operibus Dei sit misericordia et iustitia
Quaestio XXII: De providentia Dei
Articulus I: Utrum providentia Deo conveniat
Articulus II: Utrum omnia sint subiecta divinae providentiae
Articulus III: Utrum Deus immediate omnibus provideat
Articulus IV: Utrum providentia rebus provisis necessitatem imponat
Quaestio XXIII: De praedestinatione
Articulus I: Utrum homines praedestinentur a Deo
Articulus II: Utrum praedestinatio aliquid ponat in praedestinato
Articulus III: Utrum Deus aliquem hominem reprobet
Articulus IV: Utrum praedestinati eligantur a Deo
Articulus V: Utrum praescientia meritorum sit causa praedestinationis
Articulus VI: Utrum praedestinatio sit certa
Articulus VII: Utrum numerus praedestinatorum sit certus
Articulus VIII: Utrum praedestinatio possit iuvari precibus sanctorum
Quaestio XXIV: De libro vitae
Articulus I: Utrum liber vitae sit idem quod praedestinatio
Articulus II: Utrum liber vitae sit solum respectu vitae gloriae praedestinatorum
Articulus III: Utrum aliquis deleatur de libro vitae
Quaestio XXV: De divina potentia
Articulus I: Utrum in Deo sit potentia
Articulus II: Utrum potentia Dei sit infinita
Articulus III: Utrum Deus sit omnipotens
Articulus IV: Utrum Deus possit facere quod praeterita non fuerint
Articulus V: Utrum Deus possit facere quae non facit
Articulus VI: Utrum Deus possit meliora facere ea quae facit
Quaestio XXVI: De divina beatitudine
Articulus I: Utrum beatitudo Deo competat
Articulus II: Utrum Deus dicatur beatus secundum intellectum
Articulus III: Utrum Deus sit beatitudo cuiuslibet beati
Articulus IV: Utrum in Dei beatitudine omnis beatitudo includatur
Quaestio XXVII: De processione divinarum personarum
Articulus I: Utrum processio sit in divinis
Articulus II: Utrum aliqua processio in divinis generatio DICI possit
Articulus III: Utrum sit in divinis alia processio a generatione verbi
Articulus IV: Utrum processio amoris in divinis sit generatio
Articulus V: Utrum sint plures processiones in divinis quam duae
Quaestio XXVIII: De relationibus divinis
Articulus I: Utrum in Deo sint aliquae relationes reales
Articulus II: Utrum relatio in Deo sit idem quod sua essentia
Articulus III: Utrum relationes quae sunt in Deo, realiter ab invicem distinguantur
Articulus IV: Utrum in Deo sint tantum quatuor relationes reales, scilicet paternitas, filiatio, spiratio et processio
Quaestio XXIX: De personis divinis
Articulus I: De definitione personae
Articulus II: Utrum persona sit idem quod hypostasis, subsistentia et essentia
Articulus III: Utrum nomen personae sit ponendum in divinis
Articulus IV: Utrum hoc nomen persona significet relationem
Quaestio XXX: De pluralitate personarum in divinis
Articulus I: Utrum sit ponere plures personas in divinis
Articulus II: Utrum in Deo sint plures personae quam tres
Articulus III: Utrum termini numerales ponant aliquid in divinis
Articulus IV: Utrum hoc nomen persona possit esse commune tribus personis
Quaestio XXXI: De his quae ad unitatem vel pluralitatem pertinent in divinis
Articulus I: Utrum sit Trinitas in divinis
Articulus II: Utrum Filius sit alius a patre
Articulus III: Utrum dictio exclusiva solus sit addenda termino essentiali in divinis
Articulus IV: Utrum dictio exclusiva possit adiungi termino personali
Quaestio XXXII: De divinarum personarum cognitione
Articulus I: Utrum Trinitas divinarum personarum possit per naturalem rationem cognosci
Articulus II: Utrum sint ponendae notiones in divinis
Articulus III: Utrum sint quinque notiones
Articulus IV: Utrum liceat contrarie opinari de notionibus
Quaestio XXXIII: De persona Patris
Articulus I: Utrum competat Patri esse principium
Articulus II: Utrum hoc nomen Pater sit nomen proprie divinae personae
Articulus III: Utrum hoc nomen Pater dicatur in divinis per prius secundum quod personaliter sumitur
Articulus IV: Utrum esse ingenitum sit Patri proprium
Quaestio XXXIV: De persona Filii
Articulus I: Utrum verbum in divinis sit nomen personale
Articulus II: Utrum verbum sit proprium nomen Filii
Articulus III: Utrum in nomine verbi importetur respectus ad creaturam
Quaestio XXXV: De imagine
Articulus I: Utrum imago in divinis dicatur personaliter
Articulus II: Utrum nomen imaginis sit proprium Filii
Quaestio XXXVI: De persona Spiritus Sancti
Articulus I: Utrum hoc nomen Spiritus Sanctus sit proprium nomen alicuius divinae personae
Articulus II: Utrum Spiritus Sanctus procedat a Filio
Articulus III: Utrum Spiritus Sanctus procedat a patre per Filium
Articulus IV: Utrum Pater et Filius sint unum principium Spiritus Sancti
Quaestio XXXVII: De nomine Spiritus Sancti quod est amor
Articulus I: Utrum amor sit proprium nomen Spiritus Sancti
Articulus II: Utrum Pater et Filius diligant se spiritu Sancto
Quaestio XXXVIII: De nomine Spiritus Sancti quod est donum
Articulus I: Utrum donum sit nomen personale
Articulus II: Utrum donum sit proprium nomen Spiritus Sancti
Quaestio XXXIX: De personis ad essentiam relatis
Articulus I: Utrum in divinis essentia sit idem quod persona
Articulus II: Utrum sit dicendum tres personas esse unius essentiae
Articulus III: Utrum nomina essentialia praedicentur singulariter de tribus personis
Articulus IV: Utrum nomina essentialia concreta possint supponere pro persona
Articulus V: Utrum nomina essentialia in abstracto significata possint supponere pro persona
Articulus VI: Utrum personae possint praedicari de nominibus essentialibus
Articulus VII: Utrum nomina essentialia sint approprianda personis
Articulus VIII: Utrum convenienter a sacris doctoribus sint essentialia personis attributa
Quaestio XL: De personis in comparatione ad relationes sive proprietates
Articulus I: Utrum relatio sit idem quod persona
Articulus II: Utrum personae distinguantur per relationes
Articulus III: Utrum, abstractis per intellectum relationibus a personis, adhuc remaneant hypostases
Articulus IV: Utrum actus notionales praeintelligantur proprietatibus
Quaestio XLI: De personis in comparatione ad actus notionales
Articulus I: Utrum actus notionales sint attribuendi personis
Articulus II: Utrum actus notionales sint voluntarii
Articulus III: Utrum actus notionales sint de aliquo
Articulus IV: Utrum in divinis sit potentia respectu actuum notionalium
Articulus V: Utrum potentia generandi significet relationem, et non essentiam
Articulus VI: Utrum actus notionalis ad plures personas terminari possit
Quaestio XLII: De aequalitate et similitudine divinarum personarum ad invicem
Articulus I: Utrum aequalitas locum habeat in divinis
Articulus II: Utrum persona procedens sit coaeterna suo principio, ut Filius Patri
Articulus III: Utrum in divinis personis sit ordo naturae
Articulus IV: Utrum Filius sit aequalis Patri secundum magnitudinem
Articulus V: Utrum Filius sit in patre, et e converso
Articulus VI: Utrum Filius sit aequalis Patri secundum potentiam
Quaestio XLIII: De missione divinarum personarum
Articulus I: Utrum alicui personae divinae conveniat mitti
Articulus II: Utrum missio sit aeterna, vel temporalis tantum
Articulus III: Utrum missio invisibilis divinae personae sit solum secundum donum gratiae gratum facientis
Articulus IV: Utrum Patri conveniat mitti
Articulus V: Utrum Filio conveniat invisibiliter mitti
Articulus VI: Utrum missio invisibilis fiat ad omnes qui sunt participes gratiae
Articulus VII: Utrum Spiritui Sancto conveniat visibiliter mitti
Articulus VIII: Utrum nulla persona divina mittatur nisi ab ea a qua procedit aeternaliter
Quaestio XLIV: De processione creaturarum a Deo, et de omnium entium prima causa
Articulus I: Utrum sit necessarium omne ens esse creatum a Deo
Articulus II: Utrum materia prima sit creata a Deo
Articulus III: Utrum causa exemplaris sit aliquid praeter Deum
Articulus IV: Utrum Deus sit causa finalis omnium
En el título, la partícula ly omnium se distribuye por todas las demás cosas distintas de Dios, pues este tratado versa sobre la causalidad de Dios ad extra.
II. En el cuerpo hay una única conclusión: La bondad divina es el fin de todas las cosas. – Se prueba así. El primer agente solo pretende comunicar su bondad, y cada criatura pretende alcanzar la semejanza de aquella: luego la bondad divina es el fin de todas las cosas.
El antecedente, en cuanto a su primera parte, se declara por la diferencia entre el primer agente y los demás agentes imperfectos: a saber, que estos, incluso al actuar, pretenden adquirir algo, porque al mismo tiempo actúan y padecen; este, en cambio, no actúa por adquisición, sino solo por comunicación del fin. En cuanto a la segunda parte, se prueba: porque el fin del agente y del paciente es el mismo, como tal, aunque de modo diverso. – La consecuencia, en cambio, se prueba, respecto del primer agente, a partir de dos proposiciones. La primera es que todo agente actúa por un fin. Lo cual se prueba: porque de otro modo, de la acción del agente no seguiría más esto que aquello, sino por azar. La segunda es: el fin del agente y del paciente es el mismo. Respecto de las criaturas, en cambio, se prueba por la antedicha proposición, a saber: el fin del agente y del paciente es el mismo.
III. En torno a lo dicho, en cuanto postulan que la bondad divina es el fin de todas las cosas, comprendiendo incluso al primer agente, advierte que Dios puede tomarse de dos maneras. De la primera, absolutamente: y así no hay fin alguno para él. De otra manera, como primer agente: y entonces, de dos maneras. De un modo, respecto de la realidad que es la acción por la cual se dice agente: y así tampoco tiene fin alguno, porque la acción de Dios es su sustancia. Y así suele decirse que Dios actúa por un fin, no de sí mismo, sino de los otros, como se tocó en qu. XIX, art. 1, ad 1. De otro modo, formalmente, según la razón de acción: y así tiene su bondad como fin de su acción, porque todo agente, como se dice en el texto, actúa por un fin. Y se confirma: porque el fin es causa de las causas, es decir, de la causalidad de las demás causas; luego es causa de la causalidad del agente, lo cual es ser causa de su propia acción. Si, pues, el fin por el cual actúa Dios es su bondad, ella misma será la causa de por qué Dios actúa.
Y con esto la letra procura enseñar explícitamente en el cuerpo y en la respuesta a lo primero, distinguiendo el obrar del agente para alcanzar un fin o para comunicarlo; y en la respuesta a lo cuarto, enseñando que no es inconveniente en Dios, según la razón, distinguir su bondad, como causa anterior a sí mismo en cuanto agente. – Y así, de cierto modo, la respuesta es más amplia que la cuestión. Dije, sin embargo, de cierto modo: porque la causalidad de la bondad divina, en cuanto fin, no se extiende a más cosas que todas las criaturas; sino a alguna razón en el mismo Creador, así considerado, como resulta claro por lo dicho.
IV. Acerca de la diferencia entre los demás agentes y el primero1, sabe que los agentes imperfectos, que obran y padecen, son de dos clases. Unos obran y padecen por parte de aquellas cosas sobre las que obran, por reacción: y estos son los que comunican en la materia, como se dice en I de Generatione2. Otros, en cambio, son los que obran y padecen, esto es, obran movidos por otro: y esta es la condición de todos los agentes segundos. Y se dicen imperfectos según el mismo modo de imperfección según el cual también todos los entes por debajo del primero se dicen imperfectos, porque carecen de la nobleza del primero. Y de estos habla directamente la letra, distinguiendo al primer agente en contraposición con ellos. Pues del hecho de que obren como habiendo sido actuados, se sigue que en3 el obrar tiendan, como pacientes, a adquirir o conservar (pues no importa cuál de estas dos cosas se diga en este propósito: porque obrar para conservar fuera del orden de la adquisición no existe) alguna perfección propia; y, como dice Averroes, XII Metaphys., comm. XXXVI4, al menos la asimilación a la causa primera en el hacer entes. Y esta es la suma perfección: porque, como dice Dionisio5, lo más divino de todo es hacerse cooperador de Dios.
V. En la respuesta a lo segundo, nótese tres cosas. La primera es que se insinúa cierta distinción, de la cual solo se expresa un miembro, a saber: La forma del engendrado de dos maneras; de un modo, como semejante a la forma del generante; de otro modo, se calla. Pues se insinúa esta distinción cuando se dice que no sino en cuanto semejante, es fin: hay, pues, otra acepción de ella. – La segunda es lo que allí se dice, a saber, que la forma del engendrado no sino en cuanto semejante al generante, es fin. – La tercera es que esto se prueba, porque el fin es más noble que aquellas cosas que son para el fin. – Acerca de cada una de ellas hay duda.
En torno a la distinción, es ambiguo cuál sea el otro miembro de la distinción.
En cuanto a la respuesta, se rechaza, primero, porque parece falsa: pues la forma de lo generado es, incluso en sentido absoluto, el fin de la generación, como resulta evidente por sí mismo. – Y, segundo, porque con ella no se satisface suficientemente el argumento inferencial: a partir de que la forma de lo generado sea el fin de la generación no se sigue que el propio agente no sea fin de su acción, ya que el fin de la generación no coincide numéricamente con el agente. En efecto, como de esta respuesta solo se obtiene que la forma de lo generado no es fin sino en cuanto semejante, más bien queda confirmado el argumento: porque tanto si es fin en cuanto semejante como si no lo es en cuanto semejante, basta con que ella misma sea fin, y consta que no coincide numéricamente. – Y se confirma además porque ella misma, en cuanto semejante, es distinta de la forma del agente; pues pertenece a la razón de semejanza la diversidad, como se dice en V Metafísica6
Finalmente, en torno a la razón existe duda, porque, dado que en los unívocos es igual la nobleza del generante y del generado, si la forma del generado no puede ser fin, porque no es más noble que aquellas cosas que están ordenadas al fin; por igual razón tampoco la forma del generante, ni la forma del generado en cuanto semejante al generante, puede ser fin.
VI. Para la evidencia de esta dificultad, debe saberse que, aunque al comparar los corruptibles con las realidades sempiternas, como en II de Anima, texto 347, y en II Caeli, comentario XVII, se dice que los agentes corruptibles actúan por otra cosa (pues, como aquí se muestra, todos actúan para participar de la perfección divina); sin embargo, hablando en términos absolutos, y no de estos o aquellos agentes, y comparándolos con sus efectos, como sucede en este argumento, debe decirse que es común a todos los agentes el actuar por sí mismos, aunque de maneras diversas. Lo cual se manifiesta así. Todo agente intenta hacer algo semejante a sí: por tanto, intenta difundirse, extenderse y amplificarse a sí mismo; pues por eso el generante genera, para perseverar siempre en cuanto puede en aquel modo, como dijo el Filósofo en el mismo lugar8. Ahora bien, en lo que digo difundirse a sí mismo o comunicarse se incluyen dos cosas, a saber, difundir y la partícula a sí mismo: y puesto que consta que ningún agente intenta difundirse o comunicarse por sí mismo como fin, queda que intenta difundirse por sí mismo como fin: y así él mismo es el fin de la comunicación, y no a la inversa.
Los demás agentes, sin embargo, difieren del primero en esto: que los restantes ordenan la comunicación hacia sí mismos, es decir, hacia su propia utilidad. Aunque esto ocurre de manera diversa en las sustancias eternas y en las corruptibles: pues aquellas actúan para conservar individualmente la asimilación a la primera causa, estas para conservar, en cuanto pueden, la asimilación a esa misma. La primera causa, en cambio, ordena la comunicación hacia sí misma, es decir, hacia su bondad. Y por eso los demás agentes actúan para que así sean o se conserven; Dios, en cambio, porque es. Y por ello se dice también entre los filósofos que posee la acción más liberal, como se dice en la respuesta a la primera cuestión.
VII. Sentado esto previamente, al primer dubio9 se dice que la distinción es esta: La forma de lo generado de dos modos, a saber, en cuanto es de lo generado, y en cuanto es semejante a lo que genera. Porque el Autor pretende excluir que, en cuanto es de lo generado, no sea fin del agente, para sostener que Dios no obra por la naturaleza creada como fin, sino por sí mismo.
A la segunda objeción, en cambio, se niega que esto sea falso. Pues la generación puede tomarse de dos maneras: de un modo, como procedente del agente; de otro, absolutamente, por ejemplo, como vía. Y ciertamente, según este último modo, el fin de la generación es la forma también en cuanto de lo generado; pero según el primer modo no, como se dice en el texto. – Tampoco es verdad que con ello no se satisface suficientemente al argumento. Porque la forma, en cuanto semejante a la forma generante, significa la forma de lo generado, sí, pero bajo aquel aspecto por el cual es una con aquella, por el cual es otra respecto de ella misma, por el cual es como vicaria de aquella; y por ello insinúa que, si ella misma, en cuanto reviste como aquella, es fin, entonces aquella es verdaderamente fin. Y así se satisface formalmente al argumento: pues, aunque el fin de la generación no coincida en lo mismo numéricamente con la forma del agente, sin embargo redunda en lo mismo numéricamente, dado que la forma de lo generado no es fin sino en cuanto semejante a la forma del agente. – A la confirmación, en cambio, se responde que la semejanza, siendo la misma cualidad de cosas distintas, se mantiene más por el lado de la unidad que significa que de la distinción que exige como condición de los sujetos. Y por eso el Autor se sirvió de ella para insinuar la unidad.
Finalmente, ante la duda contra la razón, se dice que la razón del texto concluye óptimamente que la forma de lo generado, en cuanto tal, no puede ser el fin de la generación por parte del agente, porque no es más noble que el agente. Pero no puede objetarse contra la forma de lo generado en cuanto semejante al agente, es decir, contra la forma del agente: porque ninguna comparación tiene lugar, excluida la distinción. En efecto, no es necesario que lo mismo sea más noble que sí mismo cuando actúa por sí mismo; pero, como el fin es otra cosa distinta del agente, es necesario que el fin sea más noble que el agente.