Commentaria in Primam Partem Summae Theologiae

Tommaso de Vio Cajetan

Commentaria in Primam Partem Summae Theologiae

Tommaso de Vio Cajetan (1469–1534)

First published 1507

Cajetan's Commentaria in Primam Partem Summae Theologiae offers an article-by-article exposition of Aquinas's Prima Pars. Its discussions of sacred doctrine, analogy, divine knowledge, and creation became important reference points in the later Thomist tradition. The present digital edition follows the Latin text of the Leonine edition and includes English and Spanish translations. Coverage is currently partial.

This work is being completed — add a section.


Praefatio ad Oliverium Carrafam

In Prooemium Summae Theologiae

Quaestio I: De sacra doctrina, qualis sit, et ad quae se extendat

Articulus I: Utrum sit necessarium, praeter philosophicas disciplinas, aliam doctrinam haberi

Articulus II: Utrum sacra doctrina sit scientia

Articulus III: Utrum sacra doctrina sit una scientia

Articulus IV: Utrum sacra doctrina sit scientia practica

Articulus V: Utrum sacra doctrina sit dignior aliis scientiis

Articulus VI: Utrum haec doctrina sit sapientia

Articulus VII: Utrum deus sit subiectum huius scientiae

Articulus VIII: Utrum haec doctrina sit argumentativa

Articulus IX: Utrum sacra scriptura debeat uti metaphoris

Articulus X: Utrum sacra scriptura sub una littera habeat plures sensus

Quaestio II: De Deo, an Deus sit

Articulus I: Utrum Deum esse sit per se notum

Articulus II: Utrum Deum esse sit demonstrabile

Articulus III: Utrum Deus sit

Quaestio III: De Dei simplicitate

Articulus I: Utrum Deus sit corpus

Articulus II: Utrum in Deo sit compositio formae et materiae

Articulus III: Utrum sit idem Deus quod sua essentia vel natura

Articulus IV: Utrum in Deo sit idem essentia et esse

Articulus V: Utrum Deus sit in genere aliquo

Articulus VI: Utrum in Deo sint aliqua accidentia

Articulus VII: Utrum Deus sit omnino simplex

Articulus VIII: Utrum Deus in compositionem aliorum veniat

Quaestio IV: De Dei perfectione

Articulus I: Utrum Deus sit perfectus

Articulus II: Utrum in Deo sint perfectiones omnium rerum

Articulus III: Utrum aliqua creatura possit esse similis Deo

Quaestio V: De bono in communi

Articulus I: Utrum bonum differat secundum rem ab ente

Articulus II: Utrum bonum secundum rationem sit prius quam ens

Articulus III: Utrum omne ens sit bonum

Articulus IV: Utrum bonum habeat rationem causae finalis

Articulus V: Utrum ratio boni consistat in modo, specie et ordine

Articulus VI: Utrum convenienter dividatur bonum per honestum, utile et delectabile

Quaestio VI: De bonitate Dei

Articulus I: Utrum esse bonum Deo conveniat

Articulus II: Utrum Deus sit summum bonum

Articulus III: Utrum esse bonum per essentiam sit proprium Dei

Articulus IV: Utrum omnia sint bona bonitate divina

Quaestio VII: De infinitate Dei

Articulus I: Utrum Deus sit infinitus

Articulus II: Utrum aliquid aliud quam Deus possit esse infinitum per essentiam

Articulus III: Utrum possit esse aliquid infinitum actu secundum magnitudinem

Articulus IV: Utrum possit esse infinitum in rebus secundum multitudinem

Quaestio VIII: De existentia Dei in rebus

Articulus I: Utrum Deus sit in omnibus rebus

Articulus II: Utrum Deus sit ubique

Articulus III: Utrum Deus sit ubique per essentiam, praesentiam et potentiam

Articulus IV: Utrum esse ubique sit proprium Dei

Quaestio IX: De Dei immutabilitate

Articulus I: Utrum Deus sit omnino immutabilis

Articulus II: Utrum esse immutabile sit Dei proprium

Quaestio X: De Dei aeternitate

Articulus I: Utrum convenienter definiatur aeternitas, quod est interminabilis vitae tota simul et perfecta possessio

Articulus II: Utrum Deus sit aeternus

Articulus III: Utrum esse aeternum sit proprium Dei

Articulus IV: Utrum aeternitas differat a tempore

Articulus V: De differentia aevi et temporis

Articulus VI: Utrum sit unum aevum tantum

Quaestio XI: De unitate Dei

Articulus I: Utrum unum addat aliquid supra ens

Articulus II: Utrum unum et multa opponantur

Articulus III: Utrum Deus sit unus

Articulus IV: Utrum Deus sit maxime unus

Quaestio XII: Quomodo Deus a nobis cognoscatur

Articulus I: Utrum aliquis intellectus creatus possit Deum videre per essentiam

Articulus II: Utrum essentia Dei ab intellectu creato per aliquam similitudinem videatur

Articulus III: Utrum essentia Dei videri possit oculis corporalibus

Articulus IV: Utrum aliquis intellectus creatus per sua naturalia divinam essentiam videre possit

Articulus V: Utrum intellectus creatus ad videndum Dei essentiam aliquo creato lumine indigeat

Articulus VI: Utrum videntium essentiam Dei unus alio perfectius videat

Articulus VII: Utrum videntes Deum per essentiam ipsum comprehendant

Articulus VIII: Utrum videntes Deum per essentiam omnia in Deo videant

Articulus IX: Utrum ea quae videntur in Deo a videntibus divinam essentiam per aliquas similitudines videantur

Articulus X: Utrum videntes Deum per essentiam simul videant omnia quae in ipso vident

Articulus XI: Utrum aliquis in hac vita possit videre Deum per essentiam

Articulus XII: Utrum per rationem naturalem Deum in hac vita cognoscere possimus

Articulus XIII: Utrum per gratiam habeatur altior cognitio Dei quam ea quae habetur per rationem naturalem

Quaestio XIII: De nominibus Dei

Articulus I: Utrum aliquod nomen Deo conveniat

Articulus II: Utrum aliquod nomen dicatur de Deo substantialiter

Articulus III: Utrum aliquod nomen dicatur de Deo proprie

Articulus IV: Utrum nomina dicta de Deo sint nomina synonyma

Articulus V: Utrum ea quae de Deo dicuntur et creaturis, univoce dicantur de ipsis

Articulus VI: Utrum nomina per prius dicantur de creaturis quam de Deo

Articulus VII: Utrum nomina quae important relationem ad creaturas, dicantur de Deo ex tempore

Articulus VIII: Utrum hoc nomen *Deus* sit nomen naturae

Articulus IX: Utrum hoc nomen *Deus* sit communicabile

Articulus X: Utrum hoc nomen *Deus* univoce dicatur de Deo per participationem, secundum naturam, et secundum opinionem

Articulus XI: Utrum hoc nomen *qui est* sit maxime nomen Dei proprium

Articulus XII: Utrum propositiones affirmativae possint formari de Deo

Quaestio XIV: De scientia Dei

Articulus I: Utrum in Deo sit scientia

Articulus II: Utrum Deus intelligat se

Articulus III: Utrum Deus comprehendat seipsum

Articulus IV: Utrum ipsum intelligere Dei sit eius substantia

Articulus V: Utrum Deus cognoscat alia a se

Articulus VI: Utrum Deus cognoscat alia a se propria cognitione

Articulus VII: Utrum scientia Dei sit discursiva

Articulus VIII: Utrum scientia Dei sit causa rerum

Articulus IX: Utrum Deus habeat scientiam non entium

Articulus X: Utrum Deus cognoscat mala

Articulus XI: Utrum Deus cognoscat singularia

Articulus XII: Utrum Deus possit cognoscere infinita

Articulus XIII: Utrum scientia Dei sit futurorum contingentium

Articulus XIV: Utrum Deus cognoscat enuntiabilia

Articulus XV: Utrum scientia Dei sit variabilis

Articulus XVI: Utrum Deus de rebus habeat scientiam speculativam

Quaestio XV: De ideis

Articulus I: Utrum ideae sint

Articulus II: Utrum sint plures ideae

Articulus III: Utrum omnium quae cognoscit Deus, sint ideae

Quaestio XVI: De veritate

Articulus I: Utrum veritas sit tantum in intellectu

Articulus II: Utrum veritas sit in intellectu componente et dividente

Articulus III: Utrum verum et ens convertantur

Articulus IV: Utrum bonum secundum rationem sit prius quam verum

Articulus V: Utrum Deus sit veritas

Articulus VI: Utrum sit una sola veritas, secundum quam omnia sunt vera

Articulus VII: Utrum veritas creata sit aeterna

Articulus VIII: Utrum veritas sit imutabilis

Quaestio XVII: De falsitate

Articulus I: Utrum falsitas sit in rebus

Articulus II: Utrum in sensu sit falsitas

Articulus III: Utrum falsitas sit in intellectu

Articulus IV: Utrum verum et falsum sint contraria

Quaestio XVIII: De vita Dei

Articulus I: Utrum omnium naturalium rerum sit vivere

Articulus II: Utrum vita sit quaedam operatio

Articulus III: Utrum Deo conveniat vita

Articulus IV: Utrum omnia sint vita in Deo

Quaestio XIX: De voluntate Dei

Articulus I: Utrum in Deo sit voluntas

Articulus II: Utrum Deus velit alia a se

Articulus III: Utrum quidquid Deus vult, ex necessitate velit

Articulus IV: Utrum voluntas Dei sit causa rerum

Articulus V: Utrum voluntatis divinae sit assignare aliquam causam

Articulus VI: Utrum voluntas Dei semper impleatur

Articulus VII: Utrum voluntas Dei sit mutabilis

Articulus VIII: Utrum voluntas Dei necessitatem rebus volitis imponat

Articulus IX: Utrum voluntas Dei sit malorum

Articulus X: Utrum Deus habeat liberum arbitrium

Articulus XI: Utrum sit distinguenda in Deo voluntas signi

Articulus XII: Utrum convenienter circa divinam voluntatem ponantur quinque signa

Quaestio XX: De amore Dei

Articulus I: Utrum amor sit in Deo

Articulus II: Utrum Deus omnia amet

Articulus III: Utrum Deus aequaliter diligat omnia

Articulus IV: An Deus semper magis diligat meliora

Quaestio XXI: De iustitia et misericordia Dei

Articulus I: Utrum in Deo sit iustitia

Articulus II: Utrum iustitia Dei sit veritas

Articulus III: Utrum misericordia competat Deo

Articulus IV: Utrum in omnibus operibus Dei sit misericordia et iustitia

Quaestio XXII: De providentia Dei

Articulus I: Utrum providentia Deo conveniat

Articulus II: Utrum omnia sint subiecta divinae providentiae

Articulus III: Utrum Deus immediate omnibus provideat

Articulus IV: Utrum providentia rebus provisis necessitatem imponat

Quaestio XXIII: De praedestinatione

Articulus I: Utrum homines praedestinentur a Deo

Articulus II: Utrum praedestinatio aliquid ponat in praedestinato

Articulus III: Utrum Deus aliquem hominem reprobet

Articulus IV: Utrum praedestinati eligantur a Deo

Articulus V: Utrum praescientia meritorum sit causa praedestinationis

Articulus VI: Utrum praedestinatio sit certa

Articulus VII: Utrum numerus praedestinatorum sit certus

Articulus VIII: Utrum praedestinatio possit iuvari precibus sanctorum

Quaestio XXIV: De libro vitae

Articulus I: Utrum liber vitae sit idem quod praedestinatio

Articulus II: Utrum liber vitae sit solum respectu vitae gloriae praedestinatorum

Articulus III: Utrum aliquis deleatur de libro vitae

Quaestio XXV: De divina potentia

Articulus I: Utrum in Deo sit potentia

Articulus II: Utrum potentia Dei sit infinita

Articulus III: Utrum Deus sit omnipotens

Articulus IV: Utrum Deus possit facere quod praeterita non fuerint

Articulus V: Utrum Deus possit facere quae non facit

Articulus VI: Utrum Deus possit meliora facere ea quae facit

Quaestio XXVI: De divina beatitudine

Articulus I: Utrum beatitudo Deo competat

Articulus II: Utrum Deus dicatur beatus secundum intellectum

Articulus III: Utrum Deus sit beatitudo cuiuslibet beati

Articulus IV: Utrum in Dei beatitudine omnis beatitudo includatur

Quaestio XXVII: De processione divinarum personarum

Articulus I: Utrum processio sit in divinis

Articulus II: Utrum aliqua processio in divinis generatio DICI possit

Articulus III: Utrum sit in divinis alia processio a generatione verbi

Articulus IV: Utrum processio amoris in divinis sit generatio

Articulus V: Utrum sint plures processiones in divinis quam duae

Quaestio XXVIII: De relationibus divinis

Articulus I: Utrum in Deo sint aliquae relationes reales

Articulus II: Utrum relatio in Deo sit idem quod sua essentia

Articulus III: Utrum relationes quae sunt in Deo, realiter ab invicem distinguantur

Articulus IV: Utrum in Deo sint tantum quatuor relationes reales, scilicet paternitas, filiatio, spiratio et processio

Quaestio XXIX: De personis divinis

Articulus I: De definitione personae

Articulus II: Utrum persona sit idem quod hypostasis, subsistentia et essentia

Articulus III: Utrum nomen personae sit ponendum in divinis

Articulus IV: Utrum hoc nomen persona significet relationem

Quaestio XXX: De pluralitate personarum in divinis

Articulus I: Utrum sit ponere plures personas in divinis

Articulus II: Utrum in Deo sint plures personae quam tres

Articulus III: Utrum termini numerales ponant aliquid in divinis

Articulus IV: Utrum hoc nomen persona possit esse commune tribus personis

Quaestio XXXI: De his quae ad unitatem vel pluralitatem pertinent in divinis

Articulus I: Utrum sit Trinitas in divinis

Articulus II: Utrum Filius sit alius a patre

Articulus III: Utrum dictio exclusiva solus sit addenda termino essentiali in divinis

Articulus IV: Utrum dictio exclusiva possit adiungi termino personali

Quaestio XXXII: De divinarum personarum cognitione

Articulus I: Utrum Trinitas divinarum personarum possit per naturalem rationem cognosci

Articulus II: Utrum sint ponendae notiones in divinis

Articulus III: Utrum sint quinque notiones

Articulus IV: Utrum liceat contrarie opinari de notionibus

Quaestio XXXIII: De persona Patris

Articulus I: Utrum competat Patri esse principium

Articulus II: Utrum hoc nomen Pater sit nomen proprie divinae personae

Articulus III: Utrum hoc nomen Pater dicatur in divinis per prius secundum quod personaliter sumitur

Articulus IV: Utrum esse ingenitum sit Patri proprium

Quaestio XXXIV: De persona Filii

Articulus I: Utrum verbum in divinis sit nomen personale

Articulus II: Utrum verbum sit proprium nomen Filii

Articulus III: Utrum in nomine verbi importetur respectus ad creaturam

Quaestio XXXV: De imagine

Articulus I: Utrum imago in divinis dicatur personaliter

Articulus II: Utrum nomen imaginis sit proprium Filii

Quaestio XXXVI: De persona Spiritus Sancti

Articulus I: Utrum hoc nomen Spiritus Sanctus sit proprium nomen alicuius divinae personae

Articulus II: Utrum Spiritus Sanctus procedat a Filio

Articulus III: Utrum Spiritus Sanctus procedat a patre per Filium

Articulus IV: Utrum Pater et Filius sint unum principium Spiritus Sancti

Quaestio XXXVII: De nomine Spiritus Sancti quod est amor

Articulus I: Utrum amor sit proprium nomen Spiritus Sancti

Articulus II: Utrum Pater et Filius diligant se spiritu Sancto

Quaestio XXXVIII: De nomine Spiritus Sancti quod est donum

Articulus I: Utrum donum sit nomen personale

Articulus II: Utrum donum sit proprium nomen Spiritus Sancti

Quaestio XXXIX: De personis ad essentiam relatis

Articulus I: Utrum in divinis essentia sit idem quod persona

Articulus II: Utrum sit dicendum tres personas esse unius essentiae

Articulus III: Utrum nomina essentialia praedicentur singulariter de tribus personis

Articulus IV: Utrum nomina essentialia concreta possint supponere pro persona

Articulus V: Utrum nomina essentialia in abstracto significata possint supponere pro persona

Articulus VI: Utrum personae possint praedicari de nominibus essentialibus

Articulus VII: Utrum nomina essentialia sint approprianda personis

Articulus VIII: Utrum convenienter a sacris doctoribus sint essentialia personis attributa

Quaestio XL: De personis in comparatione ad relationes sive proprietates

Articulus I: Utrum relatio sit idem quod persona

Articulus II: Utrum personae distinguantur per relationes

Articulus III: Utrum, abstractis per intellectum relationibus a personis, adhuc remaneant hypostases

Articulus IV: Utrum actus notionales praeintelligantur proprietatibus

Quaestio XLI: De personis in comparatione ad actus notionales

Articulus I: Utrum actus notionales sint attribuendi personis

Articulus II: Utrum actus notionales sint voluntarii

Articulus III: Utrum actus notionales sint de aliquo

Articulus IV: Utrum in divinis sit potentia respectu actuum notionalium

Articulus V: Utrum potentia generandi significet relationem, et non essentiam

Articulus VI: Utrum actus notionalis ad plures personas terminari possit

Quaestio XLII: De aequalitate et similitudine divinarum personarum ad invicem

Articulus I: Utrum aequalitas locum habeat in divinis

Articulus II: Utrum persona procedens sit coaeterna suo principio, ut Filius Patri

Articulus III: Utrum in divinis personis sit ordo naturae

Articulus IV: Utrum Filius sit aequalis Patri secundum magnitudinem

Articulus V: Utrum Filius sit in patre, et e converso

Articulus VI: Utrum Filius sit aequalis Patri secundum potentiam

Quaestio XLIII: De missione divinarum personarum

Articulus I: Utrum alicui personae divinae conveniat mitti

Articulus II: Utrum missio sit aeterna, vel temporalis tantum

Articulus III: Utrum missio invisibilis divinae personae sit solum secundum donum gratiae gratum facientis

Articulus IV: Utrum Patri conveniat mitti

Articulus V: Utrum Filio conveniat invisibiliter mitti

Articulus VI: Utrum missio invisibilis fiat ad omnes qui sunt participes gratiae

Articulus VII: Utrum Spiritui Sancto conveniat visibiliter mitti

Articulus VIII: Utrum nulla persona divina mittatur nisi ab ea a qua procedit aeternaliter

Quaestio XLIV: De processione creaturarum a Deo, et de omnium entium prima causa

Articulus I: Utrum sit necessarium omne ens esse creatum a Deo

Articulus II: Utrum materia prima sit creata a Deo

Articulus III: Utrum causa exemplaris sit aliquid praeter Deum

Articulus IV: Utrum Deus sit causa finalis omnium

En el título, la partícula ly omnium se distribuye por todas las demás cosas distintas de Dios, pues este tratado versa sobre la causalidad de Dios ad extra.

II. En el cuerpo hay una única conclusión: La bondad divina es el fin de todas las cosas. – Se prueba así. El primer agente solo pretende comunicar su bondad, y cada criatura pretende alcanzar la semejanza de aquella: luego la bondad divina es el fin de todas las cosas.

El antecedente, en cuanto a su primera parte, se declara por la diferencia entre el primer agente y los demás agentes imperfectos: a saber, que estos, incluso al actuar, pretenden adquirir algo, porque al mismo tiempo actúan y padecen; este, en cambio, no actúa por adquisición, sino solo por comunicación del fin. En cuanto a la segunda parte, se prueba: porque el fin del agente y del paciente es el mismo, como tal, aunque de modo diverso. – La consecuencia, en cambio, se prueba, respecto del primer agente, a partir de dos proposiciones. La primera es que todo agente actúa por un fin. Lo cual se prueba: porque de otro modo, de la acción del agente no seguiría más esto que aquello, sino por azar. La segunda es: el fin del agente y del paciente es el mismo. Respecto de las criaturas, en cambio, se prueba por la antedicha proposición, a saber: el fin del agente y del paciente es el mismo.

III. En torno a lo dicho, en cuanto postulan que la bondad divina es el fin de todas las cosas, comprendiendo incluso al primer agente, advierte que Dios puede tomarse de dos maneras. De la primera, absolutamente: y así no hay fin alguno para él. De otra manera, como primer agente: y entonces, de dos maneras. De un modo, respecto de la realidad que es la acción por la cual se dice agente: y así tampoco tiene fin alguno, porque la acción de Dios es su sustancia. Y así suele decirse que Dios actúa por un fin, no de sí mismo, sino de los otros, como se tocó en qu. XIX, art. 1, ad 1. De otro modo, formalmente, según la razón de acción: y así tiene su bondad como fin de su acción, porque todo agente, como se dice en el texto, actúa por un fin. Y se confirma: porque el fin es causa de las causas, es decir, de la causalidad de las demás causas; luego es causa de la causalidad del agente, lo cual es ser causa de su propia acción. Si, pues, el fin por el cual actúa Dios es su bondad, ella misma será la causa de por qué Dios actúa.

Y con esto la letra procura enseñar explícitamente en el cuerpo y en la respuesta a lo primero, distinguiendo el obrar del agente para alcanzar un fin o para comunicarlo; y en la respuesta a lo cuarto, enseñando que no es inconveniente en Dios, según la razón, distinguir su bondad, como causa anterior a sí mismo en cuanto agente. – Y así, de cierto modo, la respuesta es más amplia que la cuestión. Dije, sin embargo, de cierto modo: porque la causalidad de la bondad divina, en cuanto fin, no se extiende a más cosas que todas las criaturas; sino a alguna razón en el mismo Creador, así considerado, como resulta claro por lo dicho.

IV. Acerca de la diferencia entre los demás agentes y el primero, sabe que los agentes imperfectos, que obran y padecen, son de dos clases. Unos obran y padecen por parte de aquellas cosas sobre las que obran, por reacción: y estos son los que comunican en la materia, como se dice en I de Generatione. Otros, en cambio, son los que obran y padecen, esto es, obran movidos por otro: y esta es la condición de todos los agentes segundos. Y se dicen imperfectos según el mismo modo de imperfección según el cual también todos los entes por debajo del primero se dicen imperfectos, porque carecen de la nobleza del primero. Y de estos habla directamente la letra, distinguiendo al primer agente en contraposición con ellos. Pues del hecho de que obren como habiendo sido actuados, se sigue que en el obrar tiendan, como pacientes, a adquirir o conservar (pues no importa cuál de estas dos cosas se diga en este propósito: porque obrar para conservar fuera del orden de la adquisición no existe) alguna perfección propia; y, como dice Averroes, XII Metaphys., comm. XXXVI, al menos la asimilación a la causa primera en el hacer entes. Y esta es la suma perfección: porque, como dice Dionisio, lo más divino de todo es hacerse cooperador de Dios.

V. En la respuesta a lo segundo, nótese tres cosas. La primera es que se insinúa cierta distinción, de la cual solo se expresa un miembro, a saber: La forma del engendrado de dos maneras; de un modo, como semejante a la forma del generante; de otro modo, se calla. Pues se insinúa esta distinción cuando se dice que no sino en cuanto semejante, es fin: hay, pues, otra acepción de ella. – La segunda es lo que allí se dice, a saber, que la forma del engendrado no sino en cuanto semejante al generante, es fin. – La tercera es que esto se prueba, porque el fin es más noble que aquellas cosas que son para el fin. – Acerca de cada una de ellas hay duda.

En torno a la distinción, es ambiguo cuál sea el otro miembro de la distinción.

En cuanto a la respuesta, se rechaza, primero, porque parece falsa: pues la forma de lo generado es, incluso en sentido absoluto, el fin de la generación, como resulta evidente por sí mismo. – Y, segundo, porque con ella no se satisface suficientemente el argumento inferencial: a partir de que la forma de lo generado sea el fin de la generación no se sigue que el propio agente no sea fin de su acción, ya que el fin de la generación no coincide numéricamente con el agente. En efecto, como de esta respuesta solo se obtiene que la forma de lo generado no es fin sino en cuanto semejante, más bien queda confirmado el argumento: porque tanto si es fin en cuanto semejante como si no lo es en cuanto semejante, basta con que ella misma sea fin, y consta que no coincide numéricamente. – Y se confirma además porque ella misma, en cuanto semejante, es distinta de la forma del agente; pues pertenece a la razón de semejanza la diversidad, como se dice en V Metafísica

Finalmente, en torno a la razón existe duda, porque, dado que en los unívocos es igual la nobleza del generante y del generado, si la forma del generado no puede ser fin, porque no es más noble que aquellas cosas que están ordenadas al fin; por igual razón tampoco la forma del generante, ni la forma del generado en cuanto semejante al generante, puede ser fin.

VI. Para la evidencia de esta dificultad, debe saberse que, aunque al comparar los corruptibles con las realidades sempiternas, como en II de Anima, texto 34, y en II Caeli, comentario XVII, se dice que los agentes corruptibles actúan por otra cosa (pues, como aquí se muestra, todos actúan para participar de la perfección divina); sin embargo, hablando en términos absolutos, y no de estos o aquellos agentes, y comparándolos con sus efectos, como sucede en este argumento, debe decirse que es común a todos los agentes el actuar por sí mismos, aunque de maneras diversas. Lo cual se manifiesta así. Todo agente intenta hacer algo semejante a sí: por tanto, intenta difundirse, extenderse y amplificarse a sí mismo; pues por eso el generante genera, para perseverar siempre en cuanto puede en aquel modo, como dijo el Filósofo en el mismo lugar. Ahora bien, en lo que digo difundirse a sí mismo o comunicarse se incluyen dos cosas, a saber, difundir y la partícula a sí mismo: y puesto que consta que ningún agente intenta difundirse o comunicarse por sí mismo como fin, queda que intenta difundirse por sí mismo como fin: y así él mismo es el fin de la comunicación, y no a la inversa.

Los demás agentes, sin embargo, difieren del primero en esto: que los restantes ordenan la comunicación hacia sí mismos, es decir, hacia su propia utilidad. Aunque esto ocurre de manera diversa en las sustancias eternas y en las corruptibles: pues aquellas actúan para conservar individualmente la asimilación a la primera causa, estas para conservar, en cuanto pueden, la asimilación a esa misma. La primera causa, en cambio, ordena la comunicación hacia sí misma, es decir, hacia su bondad. Y por eso los demás agentes actúan para que así sean o se conserven; Dios, en cambio, porque es. Y por ello se dice también entre los filósofos que posee la acción más liberal, como se dice en la respuesta a la primera cuestión.

VII. Sentado esto previamente, al primer dubio se dice que la distinción es esta: La forma de lo generado de dos modos, a saber, en cuanto es de lo generado, y en cuanto es semejante a lo que genera. Porque el Autor pretende excluir que, en cuanto es de lo generado, no sea fin del agente, para sostener que Dios no obra por la naturaleza creada como fin, sino por sí mismo.

A la segunda objeción, en cambio, se niega que esto sea falso. Pues la generación puede tomarse de dos maneras: de un modo, como procedente del agente; de otro, absolutamente, por ejemplo, como vía. Y ciertamente, según este último modo, el fin de la generación es la forma también en cuanto de lo generado; pero según el primer modo no, como se dice en el texto. – Tampoco es verdad que con ello no se satisface suficientemente al argumento. Porque la forma, en cuanto semejante a la forma generante, significa la forma de lo generado, sí, pero bajo aquel aspecto por el cual es una con aquella, por el cual es otra respecto de ella misma, por el cual es como vicaria de aquella; y por ello insinúa que, si ella misma, en cuanto reviste como aquella, es fin, entonces aquella es verdaderamente fin. Y así se satisface formalmente al argumento: pues, aunque el fin de la generación no coincida en lo mismo numéricamente con la forma del agente, sin embargo redunda en lo mismo numéricamente, dado que la forma de lo generado no es fin sino en cuanto semejante a la forma del agente. – A la confirmación, en cambio, se responde que la semejanza, siendo la misma cualidad de cosas distintas, se mantiene más por el lado de la unidad que significa que de la distinción que exige como condición de los sujetos. Y por eso el Autor se sirvió de ella para insinuar la unidad.

Finalmente, ante la duda contra la razón, se dice que la razón del texto concluye óptimamente que la forma de lo generado, en cuanto tal, no puede ser el fin de la generación por parte del agente, porque no es más noble que el agente. Pero no puede objetarse contra la forma de lo generado en cuanto semejante al agente, es decir, contra la forma del agente: porque ninguna comparación tiene lugar, excluida la distinción. En efecto, no es necesario que lo mismo sea más noble que sí mismo cuando actúa por sí mismo; pero, como el fin es otra cosa distinta del agente, es necesario que el fin sea más noble que el agente.

Quaestio XLV: De modo emanationis rerum a primo principio

Articulus I: Utrum creare sit ex nihilo aliquid facere

Articulus II: Utrum Deus possit aliquid creare

Articulus III: Utrum creatio sit aliquid in creatura

Articulus IV: Utrum creari sit proprium compositorum et subsistentium

Articulus V: Utrum solius Dei sit creare

Articulus VI: Utrum creare sit proprium alicuius personae

Articulus VII: Utrum in creaturis sit necesse inveniri vestigium Trinitatis

Articulus VIII: Utrum creatio admisceatur in operibus naturae et artis

Quaestio XLVI: De principio durationis rerum creatarum

Articulus I: Utrum universitas creaturarum semper fuerit

Articulus II: Utrum mundum incoepisse sit articulus fidei

Articulus III: Utrum creatio rerum fuerit in principio temporis

Quaestio XLVII: De distinctione rerum in communi

Articulus I: Utrum rerum multitudo et distinctio sit a Deo

Articulus II: Utrum inaequalitas rerum sit a Deo.

Articulus III: Utrum sit unus mundus tantum

Quaestio XLVIII: De distinctione rerum in speciali

Articulus I: Utrum malum sit natura quaedam

Articulus II: Utrum malum inveniatur in rebus

Articulus III: Utrum malum sit in bono sicut in subiecto

Articulus IV: Utrum malum corrumpat totum bonum

Articulus V: Utrum malum sufficienter dividatur per poenam et culpam

Articulus VI: Utrum habeat plus de ratione mali poena quam culpa

Quaestio XLIX: De causa mali

Articulus I: Utrum bonum possit esse causa mali

Articulus II: Utrum summum bonum, quod est Deus, sit causa mali

Articulus III: Utrum sit unum summum malum, quod sit causa omnis mali

Quaestio L: De substantia angelorum absolute

Articulus I: Utrum angelus sit omnino incorporeus

Articulus II: Utrum angelus sit compositus ex materia et forma

Articulus III: Utrum angeli sint in aliquo magno numero

Articulus IV: Utrum angeli differant specie

Articulus V: Utrum angeli sint incorruptibiles

Quaestio LI: De comparatione angelorum ad corpora

Articulus I: Utrum angeli habeant corpora naturaliter sibi unita

Articulus II: Utrum angeli assumant corpora

Articulus III: Utrum angeli in corporibus assumptis opera vitae exerceant

Quaestio LII: De comparatione angelorum ad loca

Articulus I: Utrum angelus sit in loco

Articulus II: Utrum angelus possit esse in pluribus locis simul

Articulus III: Utrum plures angeli possint simul esse in eodem loco

Quaestio LIII: De motu locali angelorum

Articulus I: Utrum angelus possit moveri localiter

Articulus II: Utrum angelus transeat per medium

Articulus III: Utrum motus angeli sit in instanti

Quaestio LIV: De cognitione angelorum

Articulus I: Utrum intelligere angeli sit eius substantia

Articulus II: Utrum intelligere angeli sit eius esse

Articulus III: Utrum potentia intellectiva angeli sit eius essentia

Articulus IV: Utrum in angelo sit intellectus agens et possibilis

Articulus V: Utrum in angelis sit sola intellectiva cognitio

↑ Top of work