Commentaria in Primam Partem Summae Theologiae

Tommaso de Vio Cajetan

Commentaria in Primam Partem Summae Theologiae

Tommaso de Vio Cajetan (1469–1534)

First published 1507

Cajetan's Commentaria in Primam Partem Summae Theologiae offers an article-by-article exposition of Aquinas's Prima Pars. Its discussions of sacred doctrine, analogy, divine knowledge, and creation became important reference points in the later Thomist tradition. The present digital edition follows the Latin text of the Leonine edition and includes English and Spanish translations. Coverage is currently partial.

This work is being completed — add a section.


Praefatio ad Oliverium Carrafam

In Prooemium Summae Theologiae

Quaestio I: De sacra doctrina, qualis sit, et ad quae se extendat

Articulus I: Utrum sit necessarium, praeter philosophicas disciplinas, aliam doctrinam haberi

Articulus II: Utrum sacra doctrina sit scientia

Articulus III: Utrum sacra doctrina sit una scientia

Articulus IV: Utrum sacra doctrina sit scientia practica

Articulus V: Utrum sacra doctrina sit dignior aliis scientiis

Articulus VI: Utrum haec doctrina sit sapientia

Articulus VII: Utrum deus sit subiectum huius scientiae

Articulus VIII: Utrum haec doctrina sit argumentativa

Articulus IX: Utrum sacra scriptura debeat uti metaphoris

Articulus X: Utrum sacra scriptura sub una littera habeat plures sensus

Quaestio II: De Deo, an Deus sit

Articulus I: Utrum Deum esse sit per se notum

Articulus II: Utrum Deum esse sit demonstrabile

Articulus III: Utrum Deus sit

Quaestio III: De Dei simplicitate

Articulus I: Utrum Deus sit corpus

Articulus II: Utrum in Deo sit compositio formae et materiae

Articulus III: Utrum sit idem Deus quod sua essentia vel natura

Articulus IV: Utrum in Deo sit idem essentia et esse

Articulus V: Utrum Deus sit in genere aliquo

Articulus VI: Utrum in Deo sint aliqua accidentia

Articulus VII: Utrum Deus sit omnino simplex

Articulus VIII: Utrum Deus in compositionem aliorum veniat

Quaestio IV: De Dei perfectione

Articulus I: Utrum Deus sit perfectus

Articulus II: Utrum in Deo sint perfectiones omnium rerum

Articulus III: Utrum aliqua creatura possit esse similis Deo

Quaestio V: De bono in communi

Articulus I: Utrum bonum differat secundum rem ab ente

Articulus II: Utrum bonum secundum rationem sit prius quam ens

Articulus III: Utrum omne ens sit bonum

Articulus IV: Utrum bonum habeat rationem causae finalis

Articulus V: Utrum ratio boni consistat in modo, specie et ordine

Articulus VI: Utrum convenienter dividatur bonum per honestum, utile et delectabile

Quaestio VI: De bonitate Dei

Articulus I: Utrum esse bonum Deo conveniat

Articulus II: Utrum Deus sit summum bonum

Articulus III: Utrum esse bonum per essentiam sit proprium Dei

Articulus IV: Utrum omnia sint bona bonitate divina

Quaestio VII: De infinitate Dei

Articulus I: Utrum Deus sit infinitus

Articulus II: Utrum aliquid aliud quam Deus possit esse infinitum per essentiam

Articulus III: Utrum possit esse aliquid infinitum actu secundum magnitudinem

Articulus IV: Utrum possit esse infinitum in rebus secundum multitudinem

Quaestio VIII: De existentia Dei in rebus

Articulus I: Utrum Deus sit in omnibus rebus

Articulus II: Utrum Deus sit ubique

Articulus III: Utrum Deus sit ubique per essentiam, praesentiam et potentiam

Articulus IV: Utrum esse ubique sit proprium Dei

Quaestio IX: De Dei immutabilitate

Articulus I: Utrum Deus sit omnino immutabilis

Articulus II: Utrum esse immutabile sit Dei proprium

Quaestio X: De Dei aeternitate

Articulus I: Utrum convenienter definiatur aeternitas, quod est interminabilis vitae tota simul et perfecta possessio

Articulus II: Utrum Deus sit aeternus

Articulus III: Utrum esse aeternum sit proprium Dei

Articulus IV: Utrum aeternitas differat a tempore

Articulus V: De differentia aevi et temporis

Articulus VI: Utrum sit unum aevum tantum

Quaestio XI: De unitate Dei

Articulus I: Utrum unum addat aliquid supra ens

Articulus II: Utrum unum et multa opponantur

Articulus III: Utrum Deus sit unus

Articulus IV: Utrum Deus sit maxime unus

Quaestio XII: Quomodo Deus a nobis cognoscatur

Articulus I: Utrum aliquis intellectus creatus possit Deum videre per essentiam

Articulus II: Utrum essentia Dei ab intellectu creato per aliquam similitudinem videatur

Articulus III: Utrum essentia Dei videri possit oculis corporalibus

Articulus IV: Utrum aliquis intellectus creatus per sua naturalia divinam essentiam videre possit

Articulus V: Utrum intellectus creatus ad videndum Dei essentiam aliquo creato lumine indigeat

Articulus VI: Utrum videntium essentiam Dei unus alio perfectius videat

Articulus VII: Utrum videntes Deum per essentiam ipsum comprehendant

Articulus VIII: Utrum videntes Deum per essentiam omnia in Deo videant

Articulus IX: Utrum ea quae videntur in Deo a videntibus divinam essentiam per aliquas similitudines videantur

Articulus X: Utrum videntes Deum per essentiam simul videant omnia quae in ipso vident

Articulus XI: Utrum aliquis in hac vita possit videre Deum per essentiam

Articulus XII: Utrum per rationem naturalem Deum in hac vita cognoscere possimus

Articulus XIII: Utrum per gratiam habeatur altior cognitio Dei quam ea quae habetur per rationem naturalem

Quaestio XIII: De nominibus Dei

Articulus I: Utrum aliquod nomen Deo conveniat

Articulus II: Utrum aliquod nomen dicatur de Deo substantialiter

Articulus III: Utrum aliquod nomen dicatur de Deo proprie

Articulus IV: Utrum nomina dicta de Deo sint nomina synonyma

Articulus V: Utrum ea quae de Deo dicuntur et creaturis, univoce dicantur de ipsis

Articulus VI: Utrum nomina per prius dicantur de creaturis quam de Deo

Articulus VII: Utrum nomina quae important relationem ad creaturas, dicantur de Deo ex tempore

Articulus VIII: Utrum hoc nomen *Deus* sit nomen naturae

Articulus IX: Utrum hoc nomen *Deus* sit communicabile

Articulus X: Utrum hoc nomen *Deus* univoce dicatur de Deo per participationem, secundum naturam, et secundum opinionem

Articulus XI: Utrum hoc nomen *qui est* sit maxime nomen Dei proprium

Articulus XII: Utrum propositiones affirmativae possint formari de Deo

Quaestio XIV: De scientia Dei

Articulus I: Utrum in Deo sit scientia

Articulus II: Utrum Deus intelligat se

Articulus III: Utrum Deus comprehendat seipsum

Articulus IV: Utrum ipsum intelligere Dei sit eius substantia

Articulus V: Utrum Deus cognoscat alia a se

Articulus VI: Utrum Deus cognoscat alia a se propria cognitione

Articulus VII: Utrum scientia Dei sit discursiva

Articulus VIII: Utrum scientia Dei sit causa rerum

Articulus IX: Utrum Deus habeat scientiam non entium

Articulus X: Utrum Deus cognoscat mala

Articulus XI: Utrum Deus cognoscat singularia

Articulus XII: Utrum Deus possit cognoscere infinita

Articulus XIII: Utrum scientia Dei sit futurorum contingentium

Articulus XIV: Utrum Deus cognoscat enuntiabilia

Articulus XV: Utrum scientia Dei sit variabilis

Articulus XVI: Utrum Deus de rebus habeat scientiam speculativam

Quaestio XV: De ideis

Articulus I: Utrum ideae sint

Articulus II: Utrum sint plures ideae

Articulus III: Utrum omnium quae cognoscit Deus, sint ideae

Quaestio XVI: De veritate

Articulus I: Utrum veritas sit tantum in intellectu

Articulus II: Utrum veritas sit in intellectu componente et dividente

Articulus III: Utrum verum et ens convertantur

Articulus IV: Utrum bonum secundum rationem sit prius quam verum

Articulus V: Utrum Deus sit veritas

Articulus VI: Utrum sit una sola veritas, secundum quam omnia sunt vera

Articulus VII: Utrum veritas creata sit aeterna

Articulus VIII: Utrum veritas sit imutabilis

Quaestio XVII: De falsitate

Articulus I: Utrum falsitas sit in rebus

Articulus II: Utrum in sensu sit falsitas

Articulus III: Utrum falsitas sit in intellectu

Articulus IV: Utrum verum et falsum sint contraria

Quaestio XVIII: De vita Dei

Articulus I: Utrum omnium naturalium rerum sit vivere

Articulus II: Utrum vita sit quaedam operatio

Articulus III: Utrum Deo conveniat vita

Articulus IV: Utrum omnia sint vita in Deo

Quaestio XIX: De voluntate Dei

Articulus I: Utrum in Deo sit voluntas

Articulus II: Utrum Deus velit alia a se

Articulus III: Utrum quidquid Deus vult, ex necessitate velit

Articulus IV: Utrum voluntas Dei sit causa rerum

Articulus V: Utrum voluntatis divinae sit assignare aliquam causam

Articulus VI: Utrum voluntas Dei semper impleatur

Articulus VII: Utrum voluntas Dei sit mutabilis

Articulus VIII: Utrum voluntas Dei necessitatem rebus volitis imponat

Articulus IX: Utrum voluntas Dei sit malorum

Articulus X: Utrum Deus habeat liberum arbitrium

Articulus XI: Utrum sit distinguenda in Deo voluntas signi

Articulus XII: Utrum convenienter circa divinam voluntatem ponantur quinque signa

Quaestio XX: De amore Dei

Articulus I: Utrum amor sit in Deo

Articulus II: Utrum Deus omnia amet

Articulus III: Utrum Deus aequaliter diligat omnia

Articulus IV: An Deus semper magis diligat meliora

Quaestio XXI: De iustitia et misericordia Dei

Articulus I: Utrum in Deo sit iustitia

Articulus II: Utrum iustitia Dei sit veritas

Articulus III: Utrum misericordia competat Deo

Articulus IV: Utrum in omnibus operibus Dei sit misericordia et iustitia

Quaestio XXII: De providentia Dei

Articulus I: Utrum providentia Deo conveniat

Articulus II: Utrum omnia sint subiecta divinae providentiae

Articulus III: Utrum Deus immediate omnibus provideat

Articulus IV: Utrum providentia rebus provisis necessitatem imponat

Quaestio XXIII: De praedestinatione

Articulus I: Utrum homines praedestinentur a Deo

Articulus II: Utrum praedestinatio aliquid ponat in praedestinato

Articulus III: Utrum Deus aliquem hominem reprobet

Articulus IV: Utrum praedestinati eligantur a Deo

Articulus V: Utrum praescientia meritorum sit causa praedestinationis

Articulus VI: Utrum praedestinatio sit certa

Articulus VII: Utrum numerus praedestinatorum sit certus

Articulus VIII: Utrum praedestinatio possit iuvari precibus sanctorum

Quaestio XXIV: De libro vitae

Articulus I: Utrum liber vitae sit idem quod praedestinatio

Articulus II: Utrum liber vitae sit solum respectu vitae gloriae praedestinatorum

Articulus III: Utrum aliquis deleatur de libro vitae

Quaestio XXV: De divina potentia

Articulus I: Utrum in Deo sit potentia

Articulus II: Utrum potentia Dei sit infinita

Articulus III: Utrum Deus sit omnipotens

Articulus IV: Utrum Deus possit facere quod praeterita non fuerint

Articulus V: Utrum Deus possit facere quae non facit

Articulus VI: Utrum Deus possit meliora facere ea quae facit

Quaestio XXVI: De divina beatitudine

Articulus I: Utrum beatitudo Deo competat

Articulus II: Utrum Deus dicatur beatus secundum intellectum

Articulus III: Utrum Deus sit beatitudo cuiuslibet beati

Articulus IV: Utrum in Dei beatitudine omnis beatitudo includatur

Quaestio XXVII: De processione divinarum personarum

Articulus I: Utrum processio sit in divinis

Articulus II: Utrum aliqua processio in divinis generatio DICI possit

Articulus III: Utrum sit in divinis alia processio a generatione verbi

Articulus IV: Utrum processio amoris in divinis sit generatio

Articulus V: Utrum sint plures processiones in divinis quam duae

Quaestio XXVIII: De relationibus divinis

Articulus I: Utrum in Deo sint aliquae relationes reales

Articulus II: Utrum relatio in Deo sit idem quod sua essentia

Articulus III: Utrum relationes quae sunt in Deo, realiter ab invicem distinguantur

Articulus IV: Utrum in Deo sint tantum quatuor relationes reales, scilicet paternitas, filiatio, spiratio et processio

Quaestio XXIX: De personis divinis

Articulus I: De definitione personae

Articulus II: Utrum persona sit idem quod hypostasis, subsistentia et essentia

Articulus III: Utrum nomen personae sit ponendum in divinis

Articulus IV: Utrum hoc nomen persona significet relationem

Quaestio XXX: De pluralitate personarum in divinis

Articulus I: Utrum sit ponere plures personas in divinis

Articulus II: Utrum in Deo sint plures personae quam tres

Articulus III: Utrum termini numerales ponant aliquid in divinis

Articulus IV: Utrum hoc nomen persona possit esse commune tribus personis

Quaestio XXXI: De his quae ad unitatem vel pluralitatem pertinent in divinis

Articulus I: Utrum sit Trinitas in divinis

Articulus II: Utrum Filius sit alius a patre

Articulus III: Utrum dictio exclusiva solus sit addenda termino essentiali in divinis

Articulus IV: Utrum dictio exclusiva possit adiungi termino personali

Quaestio XXXII: De divinarum personarum cognitione

Articulus I: Utrum Trinitas divinarum personarum possit per naturalem rationem cognosci

Articulus II: Utrum sint ponendae notiones in divinis

Articulus III: Utrum sint quinque notiones

Articulus IV: Utrum liceat contrarie opinari de notionibus

Quaestio XXXIII: De persona Patris

Articulus I: Utrum competat Patri esse principium

Articulus II: Utrum hoc nomen Pater sit nomen proprie divinae personae

Articulus III: Utrum hoc nomen Pater dicatur in divinis per prius secundum quod personaliter sumitur

Articulus IV: Utrum esse ingenitum sit Patri proprium

Quaestio XXXIV: De persona Filii

Articulus I: Utrum verbum in divinis sit nomen personale

Articulus II: Utrum verbum sit proprium nomen Filii

Articulus III: Utrum in nomine verbi importetur respectus ad creaturam

Quaestio XXXV: De imagine

Articulus I: Utrum imago in divinis dicatur personaliter

Articulus II: Utrum nomen imaginis sit proprium Filii

Quaestio XXXVI: De persona Spiritus Sancti

Articulus I: Utrum hoc nomen Spiritus Sanctus sit proprium nomen alicuius divinae personae

Articulus II: Utrum Spiritus Sanctus procedat a Filio

Articulus III: Utrum Spiritus Sanctus procedat a patre per Filium

Articulus IV: Utrum Pater et Filius sint unum principium Spiritus Sancti

Quaestio XXXVII: De nomine Spiritus Sancti quod est amor

Articulus I: Utrum amor sit proprium nomen Spiritus Sancti

Articulus II: Utrum Pater et Filius diligant se spiritu Sancto

Quaestio XXXVIII: De nomine Spiritus Sancti quod est donum

Articulus I: Utrum donum sit nomen personale

Articulus II: Utrum donum sit proprium nomen Spiritus Sancti

Quaestio XXXIX: De personis ad essentiam relatis

Articulus I: Utrum in divinis essentia sit idem quod persona

Articulus II: Utrum sit dicendum tres personas esse unius essentiae

Articulus III: Utrum nomina essentialia praedicentur singulariter de tribus personis

Articulus IV: Utrum nomina essentialia concreta possint supponere pro persona

Articulus V: Utrum nomina essentialia in abstracto significata possint supponere pro persona

Articulus VI: Utrum personae possint praedicari de nominibus essentialibus

Articulus VII: Utrum nomina essentialia sint approprianda personis

Articulus VIII: Utrum convenienter a sacris doctoribus sint essentialia personis attributa

Quaestio XL: De personis in comparatione ad relationes sive proprietates

Articulus I: Utrum relatio sit idem quod persona

Articulus II: Utrum personae distinguantur per relationes

Articulus III: Utrum, abstractis per intellectum relationibus a personis, adhuc remaneant hypostases

Articulus IV: Utrum actus notionales praeintelligantur proprietatibus

Quaestio XLI: De personis in comparatione ad actus notionales

Articulus I: Utrum actus notionales sint attribuendi personis

Articulus II: Utrum actus notionales sint voluntarii

Articulus III: Utrum actus notionales sint de aliquo

Articulus IV: Utrum in divinis sit potentia respectu actuum notionalium

Articulus V: Utrum potentia generandi significet relationem, et non essentiam

Articulus VI: Utrum actus notionalis ad plures personas terminari possit

Quaestio XLII: De aequalitate et similitudine divinarum personarum ad invicem

Articulus I: Utrum aequalitas locum habeat in divinis

Articulus II: Utrum persona procedens sit coaeterna suo principio, ut Filius Patri

Articulus III: Utrum in divinis personis sit ordo naturae

Articulus IV: Utrum Filius sit aequalis Patri secundum magnitudinem

Articulus V: Utrum Filius sit in patre, et e converso

Articulus VI: Utrum Filius sit aequalis Patri secundum potentiam

Quaestio XLIII: De missione divinarum personarum

Articulus I: Utrum alicui personae divinae conveniat mitti

Articulus II: Utrum missio sit aeterna, vel temporalis tantum

Articulus III: Utrum missio invisibilis divinae personae sit solum secundum donum gratiae gratum facientis

Articulus IV: Utrum Patri conveniat mitti

Articulus V: Utrum Filio conveniat invisibiliter mitti

Articulus VI: Utrum missio invisibilis fiat ad omnes qui sunt participes gratiae

Articulus VII: Utrum Spiritui Sancto conveniat visibiliter mitti

Articulus VIII: Utrum nulla persona divina mittatur nisi ab ea a qua procedit aeternaliter

Quaestio XLIV: De processione creaturarum a Deo, et de omnium entium prima causa

Articulus I: Utrum sit necessarium omne ens esse creatum a Deo

Articulus II: Utrum materia prima sit creata a Deo

En el título, creado no se toma propiamente, en cuanto se distingue contra lo co-creado, sino en cuanto se distingue contra lo increado, es decir, lo que carece de causa eficiente.

En el cuerpo hace dos cosas: primero, establece tres órdenes de causas eficientes, descubiertos gradualmente por los filósofos; segundo, ahí: Por lo tanto esto, responde a la cuestión planteada.

II. En cuanto a lo primero, dice cuatro cosas. Primero, el primer orden de causas, de las transmutaciones accidentales. – Segundo, según el orden de las causas, de las transmutaciones substanciales. – Tercero, ahí: Pero debe considerarse, la conveniencia entre estos órdenes entre sí. Y consiste en esto: que en ambos casos los filósofos asignaron a las cosas causas agentes particulares. Lo cual se prueba: porque de ambos modos consideraron el ens particular particularmente, es decir, en cuanto es tal ens, o en cuanto es este ens. Lo cual se prueba: porque así como el sujeto se contrae por la forma accidental a un determinado modo de essendi, así también la materia prima por la forma substancial a una determinada especie. – Cuarto, pone el tercer orden de causas: y en él está la causa de los entes en cuanto son entes. Y esta causa se dice investigada a partir de la consideración de los entes, no solo según que son éstos o aquéllos, como en los anteriores, sino según que son entes.

III. En torno a estos órdenes de causas, advierte primero cómo se toma aquí ens o esse hoc. Pues se ponen aquí tres condiciones de las cosas, a saber: el esse accidental, el esse sustancial y el esse absoluto, las cuales no se distinguen entre sí de manera uniforme. En efecto, entre el esse sustancial y el accidental es manifiesta la disparidad. Pero el esse absoluto no es una tercera cosa, sino que se comporta respecto de aquellos como el animal respecto de tal y tal animal. Y por eso, aunque siempre que se produce algún esse, sea sustancial sea accidental, se hace esse (así como cuando se hace hombre, se hace animal, y cuando se hace blanco, se hace coloreado); sin embargo, no siempre el esse se hace por sí mismo, sino que a veces por accidente y a veces por sí mismo. Y cuando ciertamente se hace esse por accidente, se hace de toda causa; y esto queda fuera del presente propósito. Pero cuando se hace por sí mismo, se hace solo de la causa del ente en cuanto ente. Y de este modo la presente letra habla del propio esse o ente; y esto lo insinúa aquella nota de especificación, en cuanto entes.

Y por eso se dice en el texto que quienes consideraban las causas de las transmutaciones, tanto sustanciales como accidentales, consideraron las cosas bajo una cierta consideración particular, es decir, según una razón especial, y no según la razón universalísima: es decir, las consideraron en cuanto son estas cosas, por ejemplo hombre, buey, animal, etc., o tales, por ejemplo pesado, raro, blanco, dulce, etc.; y no en cuanto son entes.

IV. En torno a la concordancia entre los primeros órdenes y su diferencia respecto del tercero, surge una duda: cuánto valga la razón aducida en el texto, cuando se dice que, puesto que la materia es contraída por la forma, como la sustancia etc., por eso en ambos casos fueron consideradas las razones y causas particulares, y por ello queda por considerar el ens en cuanto ens, y la causa primera y universalísima. Esto es bastante ambiguo, tanto por la autoridad como por la razón. Por la autoridad ciertamente: porque, como resulta claro en XII Metafísica, texto 28, las causas del ente en cuanto ente son las causas que hacen la sustancia de pura potencia. – Y en V Física, texto 7, se dice que en la generación sustancial se hace un ente simpliciter a partir de un no-ente simpliciter: luego se hace un ente en cuanto ente. Y lo mismo se encuentra innumerables veces en la filosofía de Aristóteles.

Pero por la razón: porque llegar a ser ente en cuanto ente y en cuanto ente en acto es lo mismo, ya que la potencia es una condición que disminuye, como se dice en IV Metafísica, comentario XV. Pero el ente en acto se hace por sí mismo a partir del ente en potencia pura; luego, mediante la transmutación sustancial se hace ente en cuanto ente. Y así, la diferencia asignada en el texto no es ninguna. Y su razón se derrumba: porque la materia, aunque se contraiga, no se contrae como si existiera por sí misma, sino porque de la contracción recibe el esse en acto simplemente; pues por sí misma no es ni qué, ni cuál, ni nada de los otros géneros, como se dice en VII Metafísica, texto 8.

V. En torno al mismo tercer orden surge una duda, porque supone falsamente que el ens, en cuanto ens, tiene causa eficiente. Pues si el ens, en cuanto ens, tuviera causa eficiente, todo ens tendría causa eficiente según que es ens: y así Dios, como ens, sería causado, etc. Y la consecuencia vale, incluso si ly en cuanto se sostiene especificativamente; como es patente cuando se dice: el ens, en cuanto ens, es sujeto de la metafísica, luego todo ens, según que es ens, es sujeto de la metafísica.

VI. Antes de responder a esto, debe tratarse la segunda parte del cuerpo del artículo, para que todo quede claro a la vez, puesto que están conexos. Responde, pues, el Autor afirmativamente a la cuestión, es decir: Es necesario que la materia prima sea creada por la causa universal de los entes, que es Dios.

Probado. La causa de los entes en cuanto entes es causa de los entes según todo aquello que pertenece a su esse, de cualquier modo: por lo tanto, es necesario que la materia primera sea causada por la causa universal de los entes. – La consecuencia es evidente. – Y el antecedente se infiere en el texto a partir de la diferencia antes establecida entre la causa del ente en cuanto ente y las causas de las transmutaciones; a saber, que estas son causas de los entes en cuanto son estos o tales, mientras que aquella lo es en cuanto son entes.

VII. En torno al antecedente de este razonamiento surge una duda sobre cuánto vale, A es causa de los entes en cuanto entes, luego es causa de todo aquello que pertenece al esse de ellos; puesto que no vale, A es causa del hombre en cuanto hombre, luego es causa de todo aquello que pertenece al esse del hombre; y de manera semejante en la causa del buey y de los demás. Y que no vale es evidente si suponemos que las ideas platónicas son causas per se de los sensibles: en efecto, es claro que la idea del hombre sería causa de los hombres, así; y sin embargo no causaría la materia, que no obstante es parte del hombre. Y el mismo juicio vale para cualquier agente transmutante.

VIII. Para aclarar estas dificultades, debe exponerse previamente cuándo el ens llega a ser per se. Según, pues, la doctrina del libro I de la Física, texto 76, hablando en común, algo llega a ser de dos maneras: a saber, per se y per accidens. Y, como allí se dice, aquello llega a ser per se cuya razón no existía inmediatamente antes; aquello, en cambio, llega a ser per accidens cuya razón existía ya antes de llegar a ser. Ejemplo de lo primero: cuando lo coloreado llega a ser a partir de lo no coloreado; ejemplo de lo segundo: cuando de lo negro se hace lo coloreado, porque se hace blanco; pues en lo negro preexistía ya lo coloreado. Y la razón de esta diferencia se asigna allí óptimamente: a saber, porque ningún agente pretende per se hacer aquello que es, sino aquello que no es, para que sea. – Y la partícula ly ex se toma aquí, en nuestro propósito, no para indicar la relación del sujeto, sino el orden de duración respecto al término a partir del cual; de modo que significa lo mismo que después, como resulta claro en el mismo lugar.

El ens, por tanto, llega a ser de dos maneras: a saber, por accidente y por sí mismo. Por accidente, en efecto, llega a ser cuando la acción encuentra un ens, o cuando se hace a partir de un ens, como cuando lo coloreado se hace a partir de lo negro; por sí mismo, en cambio, cuando se hace a partir de un non-ens, como cuando lo coloreado se hace a partir de lo no coloreado; y esto por la misma causa. Y puesto que todo agente que transforma encuentra algún ens en acto, del cual hace otro ens en acto, por eso ningún agente que transforma produce por sí mismo un ens, sino solo por accidente. Pues, dado que encuentra un ens —aunque no aquel que pretende generar—, no actúa por sí mismo para hacer un ens; sino que acontece que, al pretender hacer tal ens, hace también un ens. De donde, si no pretendiera hacer sino el ens, no actuaría: porque ya existe antes de su acción.

Si, por tanto, esta doctrina peripatética, óptimamente fundada sobre la experiencia continua y la razón, es verdadera; es necesario decir que, así como para que algo coloreado se haga por sí mismo, es necesario que antes no haya habido algo coloreado, así también para que el ens se haga por sí mismo, es necesario que antes no haya habido ens. Pero esto es que nada preceda, y que todo se haga no a partir de algo. Y así es necesario que, si el ens se hace por sí mismo, se haga después de la nada del propio ens. Y de esto se hace evidente la razón de lo dicho en el texto. En efecto, a partir de que todo lo que transmuta encuentra un sujeto determinado, se sigue manifiestamente que no hace el ens por sí mismo, sino que determina a esto o aquello. Pues la materia prima, aunque en sí misma no sea quid ni quale, es sin embargo de tal modo ens, que cada cosa producible desde ella pone fuera de la nada: pues es algo de todas las cosas. Y por eso impide con razón la causación del ens en cuanto ens; y del agente que produce el ens por sí mismo, es necesario que el efecto total sea producido sincategoremáticamente, como se dice en el texto.

IX. Al primer duda se responde que, hablando de las causas intrínsecas, las mismas, aunque no del mismo modo, son causas de los entes en cuanto entes y de los transmutables en cuanto tales: a saber, la materia y la forma, como se ve en I Física, y VII Metafísica Pues los entes transmutables, en cuanto entes, constan de materia y forma; pero los separados de la materia, de sola la forma. Y hablando también de los principios extrínsecos, los principios de los transmutables y de los entes en cuanto entes coinciden materialmente: porque Dios glorioso es el primer motor, el fin supremo y el primer principio del esse. Y por eso se encuentra a veces indistintamente tratado lo referente a las causas de los entes en cuanto entes y a las causas de las transmutaciones. Sin embargo, conviene que el lector discierna con diligencia cuándo el discurso se verifica formalmente y cuándo materialmente. Porque nosotros aquí, ya que hablamos formalmente, por ello separamos las causas del ente en cuanto ente de las causas de la transmutación.

Lo que se añade desde V Física, y pasajes semejantes, no constituye obstáculo. Pues una cosa es llegar a ser ente simpliciter, y otra es llegar a ser ente en cuanto ente: aquello significa llegar a ser ente a partir de la pura potencia como sujeto; esto, en cambio, llegar a ser ente después de un no-ente simpliciter. .

Pero en cuanto a la razón, concedido que ser por sí ente y ente en acto sean lo mismo, debe negarse que el ente en acto se haga por sí cuando se hace de pura potencia. Nunca, en efecto, algo se hace por sí, sino cuando se hace después de no ser ente en acto; y esto nunca puede ocurrir por transmutación, como resulta claro por lo dicho. Y guárdate de que no te engañes al no saber discernir entre estas proposiciones: el ente en acto se hace del ente en potencia por sí, y el ente en acto se hace por sí. En la primera, en efecto, se señala la relación del término respecto del sujeto, y es verdadera: porque si el ente en acto tiene sujeto, su sujeto es por sí ente en potencia; y en este sentido se pone en el libro XII de la Metafísica, texto 8. En la segunda, en cambio, se señala la relación del término respecto de su hacerse en absoluto; y por eso nunca se verifica cuando la razón del término estaba ya presente.

X. Ad la segunda duda se dice que de la especificativa a la universal no vale ni la consecuencia simplemente, ni con la nota de especificación, hablando formalmente. Pues no vale: Sócrates es crespo en cuanto cabelludo, luego todo cabelludo, como tal, es crespo, etc. De donde, puesto que en esta: el ente, en cuanto ente, tiene causas, se toma ly en cuanto especificativamente; pues el sentido es que el ente tiene causas no solo según las razones especiales del ser (esse), por ejemplo lo humano, lo equino, etc., sino también según la misma razón de ente (aunque no en cualquiera, porque no en Dios); pues no solo Sócrates depende porque es hombre o animal, sino también porque es, etc. – En cuanto al ejemplo aducido, nada daña: porque vale a causa de la materia.

XI. Al tercer problema, en efecto se responde que, hablando formalmente, en toda materia vale el argumento: A es causa eficiente por sí de B en cuanto B, luego es causa de todo lo que pertenece al esse de B, así considerado: pues de otro modo no sería causa propia suficiente y por sí de B. Y así, la causa propia del hombre en cuanto hombre es causa de todo lo que pertenece al esse del hombre, así considerado. E igualmente, la causa del ente en cuanto ente es causa de todo lo que pertenece al ente, así considerado. En esto no hay diferencia. Pero hay disparidad en la consecuencia ulterior, a causa de la materia. Pues, mientras que entre el ens y los demás géneros especiales, como el hombre, el animal, etc., media tanta distancia que en los otros una cosa es la materia absolutamente y otra la materia en cuanto es suya (porque la materia absolutamente considerada es ingenerable e incorruptible; pero en cuanto es propia del hombre, procede del agente que hace al hombre), en cambio en el ente es lo mismo la materia y la materia en cuanto del ente (porque la materia absolutamente no puede ser sino del ente): por eso, en los términos especiales no vale la inferencia: A es causa por sí del hombre, luego es causa de todo lo que pertenece al hombre; sino que es necesario añadir: así considerado. Y después tampoco vale la inferencia ulterior: luego es causa de todo lo que pertenece al esse del hombre; y, luego, es causa de la materia, que es parte del hombre. Pero en el término universalísimo, a saber, el ens, vale primero: A es causa del ente en cuanto ente, luego es causa de todo lo que pertenece al ente, así considerado; y vale además: luego es causa de todo lo que pertenece al ente; y, luego, es causa de la materia, que es parte del ente; como se infiere en el texto.

Articulus III: Utrum causa exemplaris sit aliquid praeter Deum

Articulus IV: Utrum Deus sit causa finalis omnium

Quaestio XLV: De modo emanationis rerum a primo principio

Articulus I: Utrum creare sit ex nihilo aliquid facere

Articulus II: Utrum Deus possit aliquid creare

Articulus III: Utrum creatio sit aliquid in creatura

Articulus IV: Utrum creari sit proprium compositorum et subsistentium

Articulus V: Utrum solius Dei sit creare

Articulus VI: Utrum creare sit proprium alicuius personae

Articulus VII: Utrum in creaturis sit necesse inveniri vestigium Trinitatis

Articulus VIII: Utrum creatio admisceatur in operibus naturae et artis

Quaestio XLVI: De principio durationis rerum creatarum

Articulus I: Utrum universitas creaturarum semper fuerit

Articulus II: Utrum mundum incoepisse sit articulus fidei

Articulus III: Utrum creatio rerum fuerit in principio temporis

Quaestio XLVII: De distinctione rerum in communi

Articulus I: Utrum rerum multitudo et distinctio sit a Deo

Articulus II: Utrum inaequalitas rerum sit a Deo.

Articulus III: Utrum sit unus mundus tantum

Quaestio XLVIII: De distinctione rerum in speciali

Articulus I: Utrum malum sit natura quaedam

Articulus II: Utrum malum inveniatur in rebus

Articulus III: Utrum malum sit in bono sicut in subiecto

Articulus IV: Utrum malum corrumpat totum bonum

Articulus V: Utrum malum sufficienter dividatur per poenam et culpam

Articulus VI: Utrum habeat plus de ratione mali poena quam culpa

Quaestio XLIX: De causa mali

Articulus I: Utrum bonum possit esse causa mali

Articulus II: Utrum summum bonum, quod est Deus, sit causa mali

Articulus III: Utrum sit unum summum malum, quod sit causa omnis mali

Quaestio L: De substantia angelorum absolute

Articulus I: Utrum angelus sit omnino incorporeus

Articulus II: Utrum angelus sit compositus ex materia et forma

Articulus III: Utrum angeli sint in aliquo magno numero

Articulus IV: Utrum angeli differant specie

Articulus V: Utrum angeli sint incorruptibiles

Quaestio LI: De comparatione angelorum ad corpora

Articulus I: Utrum angeli habeant corpora naturaliter sibi unita

Articulus II: Utrum angeli assumant corpora

Articulus III: Utrum angeli in corporibus assumptis opera vitae exerceant

Quaestio LII: De comparatione angelorum ad loca

Articulus I: Utrum angelus sit in loco

Articulus II: Utrum angelus possit esse in pluribus locis simul

Articulus III: Utrum plures angeli possint simul esse in eodem loco

Quaestio LIII: De motu locali angelorum

Articulus I: Utrum angelus possit moveri localiter

Articulus II: Utrum angelus transeat per medium

Articulus III: Utrum motus angeli sit in instanti

Quaestio LIV: De cognitione angelorum

Articulus I: Utrum intelligere angeli sit eius substantia

Articulus II: Utrum intelligere angeli sit eius esse

Articulus III: Utrum potentia intellectiva angeli sit eius essentia

Articulus IV: Utrum in angelo sit intellectus agens et possibilis

Articulus V: Utrum in angelis sit sola intellectiva cognitio

↑ Top of work