Commentaria in Primam Partem Summae Theologiae

Tommaso de Vio Cajetan

Commentaria in Primam Partem Summae Theologiae

Tommaso de Vio Cajetan (1469–1534)

First published 1507

Cajetan's Commentaria in Primam Partem Summae Theologiae offers an article-by-article exposition of Aquinas's Prima Pars. Its discussions of sacred doctrine, analogy, divine knowledge, and creation became important reference points in the later Thomist tradition. The present digital edition follows the Latin text of the Leonine edition and includes English and Spanish translations. Coverage is currently partial.

This work is being completed — add a section.


Praefatio ad Oliverium Carrafam

In Prooemium Summae Theologiae

Quaestio I: De sacra doctrina, qualis sit, et ad quae se extendat

Articulus I: Utrum sit necessarium, praeter philosophicas disciplinas, aliam doctrinam haberi

Articulus II: Utrum sacra doctrina sit scientia

Articulus III: Utrum sacra doctrina sit una scientia

Articulus IV: Utrum sacra doctrina sit scientia practica

Articulus V: Utrum sacra doctrina sit dignior aliis scientiis

Articulus VI: Utrum haec doctrina sit sapientia

Articulus VII: Utrum deus sit subiectum huius scientiae

Articulus VIII: Utrum haec doctrina sit argumentativa

Articulus IX: Utrum sacra scriptura debeat uti metaphoris

Articulus X: Utrum sacra scriptura sub una littera habeat plures sensus

Quaestio II: De Deo, an Deus sit

Articulus I: Utrum Deum esse sit per se notum

Articulus II: Utrum Deum esse sit demonstrabile

Articulus III: Utrum Deus sit

Quaestio III: De Dei simplicitate

Articulus I: Utrum Deus sit corpus

Articulus II: Utrum in Deo sit compositio formae et materiae

Articulus III: Utrum sit idem Deus quod sua essentia vel natura

Articulus IV: Utrum in Deo sit idem essentia et esse

Articulus V: Utrum Deus sit in genere aliquo

Articulus VI: Utrum in Deo sint aliqua accidentia

Articulus VII: Utrum Deus sit omnino simplex

Articulus VIII: Utrum Deus in compositionem aliorum veniat

Quaestio IV: De Dei perfectione

Articulus I: Utrum Deus sit perfectus

Articulus II: Utrum in Deo sint perfectiones omnium rerum

Articulus III: Utrum aliqua creatura possit esse similis Deo

Quaestio V: De bono in communi

Articulus I: Utrum bonum differat secundum rem ab ente

Articulus II: Utrum bonum secundum rationem sit prius quam ens

Articulus III: Utrum omne ens sit bonum

Articulus IV: Utrum bonum habeat rationem causae finalis

Articulus V: Utrum ratio boni consistat in modo, specie et ordine

Articulus VI: Utrum convenienter dividatur bonum per honestum, utile et delectabile

Quaestio VI: De bonitate Dei

Articulus I: Utrum esse bonum Deo conveniat

Articulus II: Utrum Deus sit summum bonum

Articulus III: Utrum esse bonum per essentiam sit proprium Dei

Articulus IV: Utrum omnia sint bona bonitate divina

Quaestio VII: De infinitate Dei

Articulus I: Utrum Deus sit infinitus

Articulus II: Utrum aliquid aliud quam Deus possit esse infinitum per essentiam

Articulus III: Utrum possit esse aliquid infinitum actu secundum magnitudinem

Articulus IV: Utrum possit esse infinitum in rebus secundum multitudinem

Quaestio VIII: De existentia Dei in rebus

Articulus I: Utrum Deus sit in omnibus rebus

Articulus II: Utrum Deus sit ubique

Articulus III: Utrum Deus sit ubique per essentiam, praesentiam et potentiam

Articulus IV: Utrum esse ubique sit proprium Dei

Quaestio IX: De Dei immutabilitate

Articulus I: Utrum Deus sit omnino immutabilis

Articulus II: Utrum esse immutabile sit Dei proprium

Quaestio X: De Dei aeternitate

Articulus I: Utrum convenienter definiatur aeternitas, quod est interminabilis vitae tota simul et perfecta possessio

Articulus II: Utrum Deus sit aeternus

Articulus III: Utrum esse aeternum sit proprium Dei

Articulus IV: Utrum aeternitas differat a tempore

Articulus V: De differentia aevi et temporis

Articulus VI: Utrum sit unum aevum tantum

Quaestio XI: De unitate Dei

Articulus I: Utrum unum addat aliquid supra ens

Articulus II: Utrum unum et multa opponantur

Articulus III: Utrum Deus sit unus

Articulus IV: Utrum Deus sit maxime unus

Quaestio XII: Quomodo Deus a nobis cognoscatur

Articulus I: Utrum aliquis intellectus creatus possit Deum videre per essentiam

Articulus II: Utrum essentia Dei ab intellectu creato per aliquam similitudinem videatur

Articulus III: Utrum essentia Dei videri possit oculis corporalibus

Articulus IV: Utrum aliquis intellectus creatus per sua naturalia divinam essentiam videre possit

Articulus V: Utrum intellectus creatus ad videndum Dei essentiam aliquo creato lumine indigeat

Articulus VI: Utrum videntium essentiam Dei unus alio perfectius videat

Articulus VII: Utrum videntes Deum per essentiam ipsum comprehendant

Articulus VIII: Utrum videntes Deum per essentiam omnia in Deo videant

Articulus IX: Utrum ea quae videntur in Deo a videntibus divinam essentiam per aliquas similitudines videantur

Articulus X: Utrum videntes Deum per essentiam simul videant omnia quae in ipso vident

Articulus XI: Utrum aliquis in hac vita possit videre Deum per essentiam

Articulus XII: Utrum per rationem naturalem Deum in hac vita cognoscere possimus

Articulus XIII: Utrum per gratiam habeatur altior cognitio Dei quam ea quae habetur per rationem naturalem

Quaestio XIII: De nominibus Dei

Articulus I: Utrum aliquod nomen Deo conveniat

Articulus II: Utrum aliquod nomen dicatur de Deo substantialiter

Articulus III: Utrum aliquod nomen dicatur de Deo proprie

Articulus IV: Utrum nomina dicta de Deo sint nomina synonyma

Articulus V: Utrum ea quae de Deo dicuntur et creaturis, univoce dicantur de ipsis

Articulus VI: Utrum nomina per prius dicantur de creaturis quam de Deo

Articulus VII: Utrum nomina quae important relationem ad creaturas, dicantur de Deo ex tempore

Articulus VIII: Utrum hoc nomen *Deus* sit nomen naturae

Articulus IX: Utrum hoc nomen *Deus* sit communicabile

Articulus X: Utrum hoc nomen *Deus* univoce dicatur de Deo per participationem, secundum naturam, et secundum opinionem

Articulus XI: Utrum hoc nomen *qui est* sit maxime nomen Dei proprium

Articulus XII: Utrum propositiones affirmativae possint formari de Deo

Quaestio XIV: De scientia Dei

Articulus I: Utrum in Deo sit scientia

Articulus II: Utrum Deus intelligat se

Articulus III: Utrum Deus comprehendat seipsum

Articulus IV: Utrum ipsum intelligere Dei sit eius substantia

Articulus V: Utrum Deus cognoscat alia a se

Articulus VI: Utrum Deus cognoscat alia a se propria cognitione

Articulus VII: Utrum scientia Dei sit discursiva

Articulus VIII: Utrum scientia Dei sit causa rerum

Articulus IX: Utrum Deus habeat scientiam non entium

Articulus X: Utrum Deus cognoscat mala

Articulus XI: Utrum Deus cognoscat singularia

Articulus XII: Utrum Deus possit cognoscere infinita

Articulus XIII: Utrum scientia Dei sit futurorum contingentium

Articulus XIV: Utrum Deus cognoscat enuntiabilia

Articulus XV: Utrum scientia Dei sit variabilis

Articulus XVI: Utrum Deus de rebus habeat scientiam speculativam

Quaestio XV: De ideis

Articulus I: Utrum ideae sint

Articulus II: Utrum sint plures ideae

Articulus III: Utrum omnium quae cognoscit Deus, sint ideae

Quaestio XVI: De veritate

Articulus I: Utrum veritas sit tantum in intellectu

Articulus II: Utrum veritas sit in intellectu componente et dividente

Articulus III: Utrum verum et ens convertantur

Articulus IV: Utrum bonum secundum rationem sit prius quam verum

Articulus V: Utrum Deus sit veritas

Articulus VI: Utrum sit una sola veritas, secundum quam omnia sunt vera

Articulus VII: Utrum veritas creata sit aeterna

Articulus VIII: Utrum veritas sit imutabilis

Quaestio XVII: De falsitate

Articulus I: Utrum falsitas sit in rebus

Articulus II: Utrum in sensu sit falsitas

Articulus III: Utrum falsitas sit in intellectu

Articulus IV: Utrum verum et falsum sint contraria

Quaestio XVIII: De vita Dei

Articulus I: Utrum omnium naturalium rerum sit vivere

Articulus II: Utrum vita sit quaedam operatio

Articulus III: Utrum Deo conveniat vita

Articulus IV: Utrum omnia sint vita in Deo

Quaestio XIX: De voluntate Dei

Articulus I: Utrum in Deo sit voluntas

Articulus II: Utrum Deus velit alia a se

Articulus III: Utrum quidquid Deus vult, ex necessitate velit

Articulus IV: Utrum voluntas Dei sit causa rerum

Articulus V: Utrum voluntatis divinae sit assignare aliquam causam

Articulus VI: Utrum voluntas Dei semper impleatur

Articulus VII: Utrum voluntas Dei sit mutabilis

Articulus VIII: Utrum voluntas Dei necessitatem rebus volitis imponat

Articulus IX: Utrum voluntas Dei sit malorum

Articulus X: Utrum Deus habeat liberum arbitrium

Articulus XI: Utrum sit distinguenda in Deo voluntas signi

Articulus XII: Utrum convenienter circa divinam voluntatem ponantur quinque signa

Quaestio XX: De amore Dei

Articulus I: Utrum amor sit in Deo

Articulus II: Utrum Deus omnia amet

Articulus III: Utrum Deus aequaliter diligat omnia

Articulus IV: An Deus semper magis diligat meliora

Quaestio XXI: De iustitia et misericordia Dei

Articulus I: Utrum in Deo sit iustitia

Articulus II: Utrum iustitia Dei sit veritas

Articulus III: Utrum misericordia competat Deo

Articulus IV: Utrum in omnibus operibus Dei sit misericordia et iustitia

Quaestio XXII: De providentia Dei

Articulus I: Utrum providentia Deo conveniat

Articulus II: Utrum omnia sint subiecta divinae providentiae

Articulus III: Utrum Deus immediate omnibus provideat

Articulus IV: Utrum providentia rebus provisis necessitatem imponat

Quaestio XXIII: De praedestinatione

Articulus I: Utrum homines praedestinentur a Deo

Articulus II: Utrum praedestinatio aliquid ponat in praedestinato

Articulus III: Utrum Deus aliquem hominem reprobet

Articulus IV: Utrum praedestinati eligantur a Deo

Articulus V: Utrum praescientia meritorum sit causa praedestinationis

Articulus VI: Utrum praedestinatio sit certa

Articulus VII: Utrum numerus praedestinatorum sit certus

Articulus VIII: Utrum praedestinatio possit iuvari precibus sanctorum

Quaestio XXIV: De libro vitae

Articulus I: Utrum liber vitae sit idem quod praedestinatio

Articulus II: Utrum liber vitae sit solum respectu vitae gloriae praedestinatorum

Articulus III: Utrum aliquis deleatur de libro vitae

Quaestio XXV: De divina potentia

Articulus I: Utrum in Deo sit potentia

Articulus II: Utrum potentia Dei sit infinita

Articulus III: Utrum Deus sit omnipotens

Articulus IV: Utrum Deus possit facere quod praeterita non fuerint

Articulus V: Utrum Deus possit facere quae non facit

Articulus VI: Utrum Deus possit meliora facere ea quae facit

Quaestio XXVI: De divina beatitudine

Articulus I: Utrum beatitudo Deo competat

Articulus II: Utrum Deus dicatur beatus secundum intellectum

Articulus III: Utrum Deus sit beatitudo cuiuslibet beati

Articulus IV: Utrum in Dei beatitudine omnis beatitudo includatur

Quaestio XXVII: De processione divinarum personarum

Articulus I: Utrum processio sit in divinis

Articulus II: Utrum aliqua processio in divinis generatio DICI possit

Articulus III: Utrum sit in divinis alia processio a generatione verbi

Articulus IV: Utrum processio amoris in divinis sit generatio

Articulus V: Utrum sint plures processiones in divinis quam duae

Quaestio XXVIII: De relationibus divinis

Articulus I: Utrum in Deo sint aliquae relationes reales

Articulus II: Utrum relatio in Deo sit idem quod sua essentia

Articulus III: Utrum relationes quae sunt in Deo, realiter ab invicem distinguantur

Articulus IV: Utrum in Deo sint tantum quatuor relationes reales, scilicet paternitas, filiatio, spiratio et processio

Quaestio XXIX: De personis divinis

Articulus I: De definitione personae

Articulus II: Utrum persona sit idem quod hypostasis, subsistentia et essentia

Articulus III: Utrum nomen personae sit ponendum in divinis

Articulus IV: Utrum hoc nomen persona significet relationem

Quaestio XXX: De pluralitate personarum in divinis

Articulus I: Utrum sit ponere plures personas in divinis

Articulus II: Utrum in Deo sint plures personae quam tres

Articulus III: Utrum termini numerales ponant aliquid in divinis

Articulus IV: Utrum hoc nomen persona possit esse commune tribus personis

Quaestio XXXI: De his quae ad unitatem vel pluralitatem pertinent in divinis

Articulus I: Utrum sit Trinitas in divinis

Articulus II: Utrum Filius sit alius a patre

Articulus III: Utrum dictio exclusiva solus sit addenda termino essentiali in divinis

Articulus IV: Utrum dictio exclusiva possit adiungi termino personali

Quaestio XXXII: De divinarum personarum cognitione

Articulus I: Utrum Trinitas divinarum personarum possit per naturalem rationem cognosci

Articulus II: Utrum sint ponendae notiones in divinis

Articulus III: Utrum sint quinque notiones

Articulus IV: Utrum liceat contrarie opinari de notionibus

Quaestio XXXIII: De persona Patris

Articulus I: Utrum competat Patri esse principium

Articulus II: Utrum hoc nomen Pater sit nomen proprie divinae personae

Articulus III: Utrum hoc nomen Pater dicatur in divinis per prius secundum quod personaliter sumitur

Articulus IV: Utrum esse ingenitum sit Patri proprium

Quaestio XXXIV: De persona Filii

Articulus I: Utrum verbum in divinis sit nomen personale

Articulus II: Utrum verbum sit proprium nomen Filii

Articulus III: Utrum in nomine verbi importetur respectus ad creaturam

Quaestio XXXV: De imagine

Articulus I: Utrum imago in divinis dicatur personaliter

Articulus II: Utrum nomen imaginis sit proprium Filii

Quaestio XXXVI: De persona Spiritus Sancti

Articulus I: Utrum hoc nomen Spiritus Sanctus sit proprium nomen alicuius divinae personae

Articulus II: Utrum Spiritus Sanctus procedat a Filio

Articulus III: Utrum Spiritus Sanctus procedat a patre per Filium

Articulus IV: Utrum Pater et Filius sint unum principium Spiritus Sancti

Quaestio XXXVII: De nomine Spiritus Sancti quod est amor

Articulus I: Utrum amor sit proprium nomen Spiritus Sancti

Articulus II: Utrum Pater et Filius diligant se spiritu Sancto

Quaestio XXXVIII: De nomine Spiritus Sancti quod est donum

Articulus I: Utrum donum sit nomen personale

Articulus II: Utrum donum sit proprium nomen Spiritus Sancti

Quaestio XXXIX: De personis ad essentiam relatis

Articulus I: Utrum in divinis essentia sit idem quod persona

Articulus II: Utrum sit dicendum tres personas esse unius essentiae

Articulus III: Utrum nomina essentialia praedicentur singulariter de tribus personis

Articulus IV: Utrum nomina essentialia concreta possint supponere pro persona

Articulus V: Utrum nomina essentialia in abstracto significata possint supponere pro persona

Articulus VI: Utrum personae possint praedicari de nominibus essentialibus

Articulus VII: Utrum nomina essentialia sint approprianda personis

Articulus VIII: Utrum convenienter a sacris doctoribus sint essentialia personis attributa

Quaestio XL: De personis in comparatione ad relationes sive proprietates

Articulus I: Utrum relatio sit idem quod persona

Articulus II: Utrum personae distinguantur per relationes

Articulus III: Utrum, abstractis per intellectum relationibus a personis, adhuc remaneant hypostases

Articulus IV: Utrum actus notionales praeintelligantur proprietatibus

Quaestio XLI: De personis in comparatione ad actus notionales

Articulus I: Utrum actus notionales sint attribuendi personis

Articulus II: Utrum actus notionales sint voluntarii

Articulus III: Utrum actus notionales sint de aliquo

Articulus IV: Utrum in divinis sit potentia respectu actuum notionalium

Articulus V: Utrum potentia generandi significet relationem, et non essentiam

Articulus VI: Utrum actus notionalis ad plures personas terminari possit

Quaestio XLII: De aequalitate et similitudine divinarum personarum ad invicem

Articulus I: Utrum aequalitas locum habeat in divinis

Articulus II: Utrum persona procedens sit coaeterna suo principio, ut Filius Patri

Articulus III: Utrum in divinis personis sit ordo naturae

Articulus IV: Utrum Filius sit aequalis Patri secundum magnitudinem

Articulus V: Utrum Filius sit in patre, et e converso

Articulus VI: Utrum Filius sit aequalis Patri secundum potentiam

Quaestio XLIII: De missione divinarum personarum

Articulus I: Utrum alicui personae divinae conveniat mitti

Articulus II: Utrum missio sit aeterna, vel temporalis tantum

Articulus III: Utrum missio invisibilis divinae personae sit solum secundum donum gratiae gratum facientis

Articulus IV: Utrum Patri conveniat mitti

Articulus V: Utrum Filio conveniat invisibiliter mitti

Articulus VI: Utrum missio invisibilis fiat ad omnes qui sunt participes gratiae

Articulus VII: Utrum Spiritui Sancto conveniat visibiliter mitti

Articulus VIII: Utrum nulla persona divina mittatur nisi ab ea a qua procedit aeternaliter

Quaestio XLIV: De processione creaturarum a Deo, et de omnium entium prima causa

Articulus I: Utrum sit necessarium omne ens esse creatum a Deo

En el título, el «ly omne ens» no se refiere a toda cosa distinta de Dios, pues de lo contrario el artículo siguiente resultaría superfluo; sino que se refiere a toda cosa que se dice propiamente ens, como son, entre nosotros, los compuestos, y en los niveles superiores las sustancias subsistentes. – El «ly creatum» no se toma propiamente, pues en todo el desarrollo de este artículo no se plantea ninguna dificultad acerca del modo de causalidad significado por la creación; sino que el término creatum significa, en el presente contexto, causado eficazmente, pues esto es lo que el Autor se propone examinar. De ahí que este mismo título se enuncie en la letra, al comienzo de la distinción de los artículos de esta cuestión, así: «Si Dios es causa eficiente de todos los entes», donde manifiestamente queda claro lo que hemos dicho. Y lo mismo lo muestra también la letra en la conclusión de la respuesta. El Autor, sin embargo, no empleó por casualidad el «ly causa efficiens» y el «ly creatum», sino con la razón de mostrar que, a efectos del tema, estos dos coinciden: todo ens es creado, y todo ens es hecho por Dios, etc.

II. En el cuerpo hay una única conclusión, que responde afirmativamente a la cuestión: Es necesario que todo lo que de cualquier modo es, sea de Dios. – Y se prueba así. Todo lo que se encuentra en algo por participación, es causado por aquello en lo cual se halla por esencia; pero el esse se encuentra en todas las demás cosas por participación, y en Dios por esencia; luego todos los demás entes son causados por el mismo Dios.

Se manifiesta lo mayor en el hierro encendido y en el fuego. – En cambio, la menor, en cuanto a Dios, se prueba a partir de la cuestión tercera, en la cual quedó demostrado que Dios es el mismo esse subsistente. – En cuanto a las demás cosas distintas de Dios, así: el esse subsistente no es sino uno; por tanto, todas las demás cosas distintas de Dios no son su propio esse; por tanto, participan del esse. El antecedente se dice probado en la qu. VII, art. 1, ad 3, y con mayor claridad en el art. 2 de la misma cuestión: y se manifiesta mediante el ejemplo, como si la blancura fuese subsistente, etc. Y se añade la razón: porque la multiplicación ocurre según los receptores. – Y toda la razón queda confirmada por las autoridades de Platón y de Aristóteles.

III. En torno a esta razón hay que advertir muchas cosas, tanto respecto de la letra como respecto de la cosa. Respecto de la letra, advierte en primer lugar que, cuando se dice en la conclusión, todo lo que de cualquier modo es, se significa todo modo entitativo constitutivo de cualquier género: y no el modo común o trascendental, por el cual el ens se distingue según acto y potencia. De modo que el sentido es: todo lo que es quid, cualidad o cantidad, etc.; y no es el sentido: todo lo que es en acto o en potencia. Digo esto, sin embargo, a causa de la materia prima, que queda reservada para el artículo siguiente; y a causa del mismo acto de ser (esse), del cual no puede verificarse que no sea su propio esse, lo cual, no obstante, se subsume en la menor acerca de todo lo demás distinto de Dios.

Advierte en segundo lugar, que la letra considera como una misma cosa que todos los demás seres distintos de Dios no son su propio esse y participan del ens.

IV. En cuanto a la cosa, sin embargo, sabe que esta razón, en términos comunes, es común a casi todos los sabios; la discrepancia, en cambio, está en la exposición de los términos y en las pruebas. Para la evidencia, pues, de la mayor, sabe que aquella es común a los platónicos y a los peripatéticos, si aquello se encuentra por esencia. Y es una proposición inmediata por sí misma. En cuanto a nosotros, sin embargo, se manifiesta: porque lo imperfecto se deriva naturalmente de lo perfecto, y lo por otro de lo por sí. – Ahora bien, una cosa se llama por esencia cuando tiene tres condiciones. Primero, que es la naturaleza misma, por ejemplo la bondad o la blancura. Segundo, que no está contraída de ningún modo: lo cual digo a causa del alma intelectiva y de las posiciones imaginarias, si la blancura, en cuanto cuatro, se separara, y así se conservara incluso sin cantidad. Tercero, que es naturalmente subsistente en sí misma: lo cual digo a causa del modo de significar del nombre abstracto; pues la cosa significada por el nombre de blancura no es blancura por esencia, sino según el modo de significar. – La cosa por participación, en cambio, se constituye a partir de la contracción de la latitud de alguna razón formal, de cualquier modo que acontezca; ya sea subjetivamente, ya sea gradualmente, ya de cualquier otro modo.

V. En torno a la menor, nótese que todos conceden que solo Dios es ente por esencia, aunque lo exponen de maneras diversas. Scotus, en efecto, en I, dist. II, qu. III, ad tertium principale, y dist. VIII, ad secundum, conforme a la primera cuestión, explica que Dios se dice ente por esencia porque su esse es perfectísimo e infinito; y por eso la criatura se dice ente por participación, porque su esse es parte, esto es, menor, respecto del esse mismo que está destinado a ser infinito; y por ello se reduce al infinito como lo imperfecto a lo perfecto. Pero según santo Tomás, Avicena, Boecio, Alfarabio y Algazel se explica porque el esse es la misma quididad de Dios: en las criaturas, en cambio, el esse es la actualidad de la quididad, contraída por esta. Y por eso en el texto, por la subsistencia del mismo esse, se manifiesta que es por esencia.

VI. En torno a la prueba de ambas partes de la menor, advierte con diligencia que el subsistir por sí solo no hace que una cosa subsistente sea tal por esencia; como es patente en las sustancias separadas, y también en las compuestas materiales. Pero el subsistir constituye al acto receptible, según su propio orden, como tal acto por esencia; y la negación de la subsistencia lo constituye por participación. De donde, puesto que el esse, según su propio orden, es receptible en otro; y asimismo la sabiduría, la bondad, etc.; y según Platón, las quididades sensibles eran receptibles en la materia: por eso cualquiera de estas cosas, si subsiste, es tal por esencia, y si no subsiste, por participación. Y por ello en el texto se pone el ejemplo de la blancura, que consta ser forma receptible en otro. Y puesto que naturalmente el subsistir incluye la irreceptibilidad, y el no subsistir la recepción en otro, por eso en el texto se pasa de la subsistencia a la recepción, cuando se dice que la blancura no se multiplica sino según los recipientes.

VII. Quedan, sin embargo, aquí dos dudas. La primera fue mencionada antes y debe examinarse más abajo: a saber, si la multiplicación de los individuos de la misma razón se debe solo a los recipientes. La otra es si es verdadero que todas las cosas distintas de Dios no son su propio ser: sobre esto consulta en los Comentarios Del ente y la esencia, capítulo V. En el mismo lugar encontrarás también muchas cuestiones relativas a la unidad del esse por esencia a partir de su irrecepción; por eso lo paso por alto aquí.

VIII. En torno a la fuerza de este razonamiento advierte dos cosas. Primero, que aunque no concluya explícitamente sino por tanto todo ente es de Dios, omitiendo que eficazmente; sin embargo, por eso queda implícito que eficazmente. Pues, como es naturalísimo que cada uno actúe produciendo algo semejante a sí mismo, y sea imposible que otra cosa más perfecta produzca su semejanza mejor que aquello que es tal por esencia; se sigue necesariamente que Él mismo sea el primero que hace tales cosas por participación, a no ser que se encontrara algo más eminente que poseyera previamente aquello; lo cual en el asunto propuesto no tiene lugar, pues nada puede siquiera pensarse más eminente que el esse mismo por esencia. Segundo, que el Autor, al tratar aquí de la creación, usó una sutileza artificiosísima. Procedió, en efecto, desde los propios verdaderos. Pues crear, como no es otra cosa que hacer que las cosas sean, y no incluye que sean tales o cuales, es lo mismo preguntar por el creador de todos los entes y por la causa eficiente de todos en cuanto entes, como también más abajo se verá con mayor claridad. Pero no puede asignarse causa más propia de los entes, en cuanto son entes, que el esse por esencia, así como de los vivientes, en cuanto vivientes, la vida por esencia, y de los verdaderos, en cuanto verdaderos, la verdad por esencia; conforme a la autoridad del libro II de la Metafísica, y a la proposición XVIII del libro de las Causas; entendida subrepticiamente la propiedad de la causa eficiente, que es hacer algo semejante a sí misma.

IX. En respuesta a lo primero, cabría dudar si la relación de creación pasiva se distingue realmente de la cosa creada; pero de esto se hablará en el artículo tercero de la cuestión XLV.

X. En la respuesta a lo segundo, adviértase que la respuesta formal consiste en la negación de aquella mayor, que lo que no puede no ser no necesita causa eficiente, o bien no necesita una causa que le dé el ser. Y la razón se asigna en el texto: porque es una falacia del consecuente, a partir de varias causas de verdad, etc. Pues necesitar causa eficiente ocurre por dos motivos: o porque algo puede ser y no ser; o porque no sería, si la causa, en cuanto causa, no fuese, es decir, si de otro no tuviera ese esse; pues este es el sentido que insinúa el nombre de causa.

Y esta interpretación debe anotarse con diligencia. Pues mediante ella se resuelve la duda de los menos perspicaces respecto de este texto, y de quienes insisten en que no es válido: esto no sería si aquello no fuera, luego aquello es causa de esto, como resulta evidente en los correlativos, y también en el hombre y lo risible: pues el hombre no sería si lo risible no fuera, y sin embargo lo risible no es causa del hombre. Todas estas objeciones cesan si queda claro que el texto habla de la causa en cuanto causa, y no de la cosa que es causa en sentido absoluto. En efecto, es válido: A no sería si su causa no fuera, es decir, si no fuese causado, luego A necesita causa. Pero aquellos interpretaban respecto de la cosa que es causa materialmente.

XI. Acerca de la misma respuesta, advierte diligentemente que el Autor concede explícitamente varios entes necesarios: lo cual también prueba en II Contra Gent., cap. XXX. Y sabe que, según la realidad, acaso no hay ninguna discrepancia de Escoto con el Autor, sino tan sólo en los vocablos. Porque Escoto, y otros seguidores suyos, por el nombre de necesario simpliciter entienden aquello que por ninguna potencia puede no ser: y así sólo dicen que Dios es necesario simpliciter. Santo Tomás, en cambio, habituado a los modos de hablar peripatéticos, conforme a las intenciones de V Metaphys., llama necesario simpliciter a aquello que no puede no ser por potencia en sí. Y por ello concede y prueba muchos entes necesarios simpliciter. Y en verdad, porque el juicio acerca de las cosas debe darse y enunciarse según lo propio de las mismas cosas, y no según lo extrínseco, es más razonable la denominación del Autor: porque hay muchos entes que en sí no tienen ninguna potencia para no ser. Y así es simplemente verdadero que no pueden no ser, y consiguientemente que son entes necesarios: aunque según la potencia lógica, y la potencia en otro, a saber, en Dios, todas las cosas distintas de Dios pueden no ser.

Y de aquí verás con cuánta puerilidad, por no decir ignorancia, han osado algunos afirmar que las palabras de santo Tomás en esta materia suenan mal. Atiendan a la naturaleza de las cosas, al discurso formal y propio, y a las intenciones metafísicas; y descubrirán su propia ceguera.

XII. En torno a la misma respuesta, nótese que cierto autor dice que las autoridades aducidas en el texto, tomadas del libro V de la Metafísica, texto 6, y del VIII de la Física, texto 15, no son pertinentes al asunto: porque Aristóteles habla de los enunciados complejos, y no de los términos incomplejos.

Pero esta interpretación es muy rudimentaria. Primero, porque en VIII Física lo dice al tratar del principio del movimiento eterno, contra Demócrito, queriendo que de la cosa eterna deba buscarse una causa; y para manifestar esto, aduce el ejemplo del triángulo que tiene tres ángulos. Segundo, porque en V Metafísica, después de haber tratado de los complejos, añade que hay un doble ser necesario, a saber, por sí mismo y por otro; y quiere que lo necesario por sí sea absolutamente simple; y habla de Dios. Tercero, porque la causa de los complejos en el ens es causa, en el orden de la naturaleza, de ese esse que está sujeto a la afirmación o a la negación: lo cual consta que es incomplexo, pues toda complejidad está solo en el alma.

Articulus II: Utrum materia prima sit creata a Deo

Articulus III: Utrum causa exemplaris sit aliquid praeter Deum

Articulus IV: Utrum Deus sit causa finalis omnium

Quaestio XLV: De modo emanationis rerum a primo principio

Articulus I: Utrum creare sit ex nihilo aliquid facere

Articulus II: Utrum Deus possit aliquid creare

Articulus III: Utrum creatio sit aliquid in creatura

Articulus IV: Utrum creari sit proprium compositorum et subsistentium

Articulus V: Utrum solius Dei sit creare

Articulus VI: Utrum creare sit proprium alicuius personae

Articulus VII: Utrum in creaturis sit necesse inveniri vestigium Trinitatis

Articulus VIII: Utrum creatio admisceatur in operibus naturae et artis

Quaestio XLVI: De principio durationis rerum creatarum

Articulus I: Utrum universitas creaturarum semper fuerit

Articulus II: Utrum mundum incoepisse sit articulus fidei

Articulus III: Utrum creatio rerum fuerit in principio temporis

Quaestio XLVII: De distinctione rerum in communi

Articulus I: Utrum rerum multitudo et distinctio sit a Deo

Articulus II: Utrum inaequalitas rerum sit a Deo.

Articulus III: Utrum sit unus mundus tantum

Quaestio XLVIII: De distinctione rerum in speciali

Articulus I: Utrum malum sit natura quaedam

Articulus II: Utrum malum inveniatur in rebus

Articulus III: Utrum malum sit in bono sicut in subiecto

Articulus IV: Utrum malum corrumpat totum bonum

Articulus V: Utrum malum sufficienter dividatur per poenam et culpam

Articulus VI: Utrum habeat plus de ratione mali poena quam culpa

Quaestio XLIX: De causa mali

Articulus I: Utrum bonum possit esse causa mali

Articulus II: Utrum summum bonum, quod est Deus, sit causa mali

Articulus III: Utrum sit unum summum malum, quod sit causa omnis mali

Quaestio L: De substantia angelorum absolute

Articulus I: Utrum angelus sit omnino incorporeus

Articulus II: Utrum angelus sit compositus ex materia et forma

Articulus III: Utrum angeli sint in aliquo magno numero

Articulus IV: Utrum angeli differant specie

Articulus V: Utrum angeli sint incorruptibiles

Quaestio LI: De comparatione angelorum ad corpora

Articulus I: Utrum angeli habeant corpora naturaliter sibi unita

Articulus II: Utrum angeli assumant corpora

Articulus III: Utrum angeli in corporibus assumptis opera vitae exerceant

Quaestio LII: De comparatione angelorum ad loca

Articulus I: Utrum angelus sit in loco

Articulus II: Utrum angelus possit esse in pluribus locis simul

Articulus III: Utrum plures angeli possint simul esse in eodem loco

Quaestio LIII: De motu locali angelorum

Articulus I: Utrum angelus possit moveri localiter

Articulus II: Utrum angelus transeat per medium

Articulus III: Utrum motus angeli sit in instanti

Quaestio LIV: De cognitione angelorum

Articulus I: Utrum intelligere angeli sit eius substantia

Articulus II: Utrum intelligere angeli sit eius esse

Articulus III: Utrum potentia intellectiva angeli sit eius essentia

Articulus IV: Utrum in angelo sit intellectus agens et possibilis

Articulus V: Utrum in angelis sit sola intellectiva cognitio

↑ Top of work