Commentaria in Primam Partem Summae Theologiae

Tommaso de Vio Cajetan

Commentaria in Primam Partem Summae Theologiae

Tommaso de Vio Cajetan (1469–1534)

First published 1507

Cajetan's Commentaria in Primam Partem Summae Theologiae offers an article-by-article exposition of Aquinas's Prima Pars. Its discussions of sacred doctrine, analogy, divine knowledge, and creation became important reference points in the later Thomist tradition. The present digital edition follows the Latin text of the Leonine edition and includes English and Spanish translations. Coverage is currently partial.

This work is being completed — add a section.


Praefatio ad Oliverium Carrafam

In Prooemium Summae Theologiae

Quaestio I: De sacra doctrina, qualis sit, et ad quae se extendat

Articulus I: Utrum sit necessarium, praeter philosophicas disciplinas, aliam doctrinam haberi

Articulus II: Utrum sacra doctrina sit scientia

Articulus III: Utrum sacra doctrina sit una scientia

Articulus IV: Utrum sacra doctrina sit scientia practica

Articulus V: Utrum sacra doctrina sit dignior aliis scientiis

Articulus VI: Utrum haec doctrina sit sapientia

Articulus VII: Utrum deus sit subiectum huius scientiae

Articulus VIII: Utrum haec doctrina sit argumentativa

Articulus IX: Utrum sacra scriptura debeat uti metaphoris

Articulus X: Utrum sacra scriptura sub una littera habeat plures sensus

Quaestio II: De Deo, an Deus sit

Articulus I: Utrum Deum esse sit per se notum

Articulus II: Utrum Deum esse sit demonstrabile

Articulus III: Utrum Deus sit

Quaestio III: De Dei simplicitate

Articulus I: Utrum Deus sit corpus

Articulus II: Utrum in Deo sit compositio formae et materiae

Articulus III: Utrum sit idem Deus quod sua essentia vel natura

Articulus IV: Utrum in Deo sit idem essentia et esse

Articulus V: Utrum Deus sit in genere aliquo

Articulus VI: Utrum in Deo sint aliqua accidentia

Articulus VII: Utrum Deus sit omnino simplex

Articulus VIII: Utrum Deus in compositionem aliorum veniat

Quaestio IV: De Dei perfectione

Articulus I: Utrum Deus sit perfectus

Articulus II: Utrum in Deo sint perfectiones omnium rerum

Articulus III: Utrum aliqua creatura possit esse similis Deo

Quaestio V: De bono in communi

Articulus I: Utrum bonum differat secundum rem ab ente

Articulus II: Utrum bonum secundum rationem sit prius quam ens

Articulus III: Utrum omne ens sit bonum

Articulus IV: Utrum bonum habeat rationem causae finalis

Articulus V: Utrum ratio boni consistat in modo, specie et ordine

Articulus VI: Utrum convenienter dividatur bonum per honestum, utile et delectabile

Quaestio VI: De bonitate Dei

Articulus I: Utrum esse bonum Deo conveniat

Articulus II: Utrum Deus sit summum bonum

Articulus III: Utrum esse bonum per essentiam sit proprium Dei

Articulus IV: Utrum omnia sint bona bonitate divina

Quaestio VII: De infinitate Dei

Articulus I: Utrum Deus sit infinitus

Articulus II: Utrum aliquid aliud quam Deus possit esse infinitum per essentiam

Articulus III: Utrum possit esse aliquid infinitum actu secundum magnitudinem

Articulus IV: Utrum possit esse infinitum in rebus secundum multitudinem

Quaestio VIII: De existentia Dei in rebus

Articulus I: Utrum Deus sit in omnibus rebus

Articulus II: Utrum Deus sit ubique

Articulus III: Utrum Deus sit ubique per essentiam, praesentiam et potentiam

Articulus IV: Utrum esse ubique sit proprium Dei

Quaestio IX: De Dei immutabilitate

Articulus I: Utrum Deus sit omnino immutabilis

Articulus II: Utrum esse immutabile sit Dei proprium

Quaestio X: De Dei aeternitate

Articulus I: Utrum convenienter definiatur aeternitas, quod est interminabilis vitae tota simul et perfecta possessio

Articulus II: Utrum Deus sit aeternus

Articulus III: Utrum esse aeternum sit proprium Dei

Articulus IV: Utrum aeternitas differat a tempore

Articulus V: De differentia aevi et temporis

Articulus VI: Utrum sit unum aevum tantum

Quaestio XI: De unitate Dei

Articulus I: Utrum unum addat aliquid supra ens

Articulus II: Utrum unum et multa opponantur

Articulus III: Utrum Deus sit unus

Articulus IV: Utrum Deus sit maxime unus

Quaestio XII: Quomodo Deus a nobis cognoscatur

Articulus I: Utrum aliquis intellectus creatus possit Deum videre per essentiam

Articulus II: Utrum essentia Dei ab intellectu creato per aliquam similitudinem videatur

Articulus III: Utrum essentia Dei videri possit oculis corporalibus

Articulus IV: Utrum aliquis intellectus creatus per sua naturalia divinam essentiam videre possit

Articulus V: Utrum intellectus creatus ad videndum Dei essentiam aliquo creato lumine indigeat

Articulus VI: Utrum videntium essentiam Dei unus alio perfectius videat

Articulus VII: Utrum videntes Deum per essentiam ipsum comprehendant

Articulus VIII: Utrum videntes Deum per essentiam omnia in Deo videant

Articulus IX: Utrum ea quae videntur in Deo a videntibus divinam essentiam per aliquas similitudines videantur

Articulus X: Utrum videntes Deum per essentiam simul videant omnia quae in ipso vident

Articulus XI: Utrum aliquis in hac vita possit videre Deum per essentiam

Articulus XII: Utrum per rationem naturalem Deum in hac vita cognoscere possimus

Articulus XIII: Utrum per gratiam habeatur altior cognitio Dei quam ea quae habetur per rationem naturalem

Quaestio XIII: De nominibus Dei

Articulus I: Utrum aliquod nomen Deo conveniat

Articulus II: Utrum aliquod nomen dicatur de Deo substantialiter

Articulus III: Utrum aliquod nomen dicatur de Deo proprie

Articulus IV: Utrum nomina dicta de Deo sint nomina synonyma

Articulus V: Utrum ea quae de Deo dicuntur et creaturis, univoce dicantur de ipsis

Articulus VI: Utrum nomina per prius dicantur de creaturis quam de Deo

Articulus VII: Utrum nomina quae important relationem ad creaturas, dicantur de Deo ex tempore

Articulus VIII: Utrum hoc nomen *Deus* sit nomen naturae

Articulus IX: Utrum hoc nomen *Deus* sit communicabile

Articulus X: Utrum hoc nomen *Deus* univoce dicatur de Deo per participationem, secundum naturam, et secundum opinionem

Articulus XI: Utrum hoc nomen *qui est* sit maxime nomen Dei proprium

Articulus XII: Utrum propositiones affirmativae possint formari de Deo

Quaestio XIV: De scientia Dei

Articulus I: Utrum in Deo sit scientia

Articulus II: Utrum Deus intelligat se

Articulus III: Utrum Deus comprehendat seipsum

Articulus IV: Utrum ipsum intelligere Dei sit eius substantia

Articulus V: Utrum Deus cognoscat alia a se

Articulus VI: Utrum Deus cognoscat alia a se propria cognitione

Articulus VII: Utrum scientia Dei sit discursiva

Articulus VIII: Utrum scientia Dei sit causa rerum

Articulus IX: Utrum Deus habeat scientiam non entium

Articulus X: Utrum Deus cognoscat mala

Articulus XI: Utrum Deus cognoscat singularia

Articulus XII: Utrum Deus possit cognoscere infinita

Articulus XIII: Utrum scientia Dei sit futurorum contingentium

Articulus XIV: Utrum Deus cognoscat enuntiabilia

Articulus XV: Utrum scientia Dei sit variabilis

Articulus XVI: Utrum Deus de rebus habeat scientiam speculativam

Quaestio XV: De ideis

Articulus I: Utrum ideae sint

Articulus II: Utrum sint plures ideae

Articulus III: Utrum omnium quae cognoscit Deus, sint ideae

Quaestio XVI: De veritate

Articulus I: Utrum veritas sit tantum in intellectu

Articulus II: Utrum veritas sit in intellectu componente et dividente

Articulus III: Utrum verum et ens convertantur

Articulus IV: Utrum bonum secundum rationem sit prius quam verum

Articulus V: Utrum Deus sit veritas

Articulus VI: Utrum sit una sola veritas, secundum quam omnia sunt vera

Articulus VII: Utrum veritas creata sit aeterna

Articulus VIII: Utrum veritas sit imutabilis

Quaestio XVII: De falsitate

Articulus I: Utrum falsitas sit in rebus

Articulus II: Utrum in sensu sit falsitas

Articulus III: Utrum falsitas sit in intellectu

Articulus IV: Utrum verum et falsum sint contraria

Quaestio XVIII: De vita Dei

Articulus I: Utrum omnium naturalium rerum sit vivere

Articulus II: Utrum vita sit quaedam operatio

Articulus III: Utrum Deo conveniat vita

Articulus IV: Utrum omnia sint vita in Deo

Quaestio XIX: De voluntate Dei

Articulus I: Utrum in Deo sit voluntas

Articulus II: Utrum Deus velit alia a se

Articulus III: Utrum quidquid Deus vult, ex necessitate velit

Articulus IV: Utrum voluntas Dei sit causa rerum

Articulus V: Utrum voluntatis divinae sit assignare aliquam causam

Articulus VI: Utrum voluntas Dei semper impleatur

Articulus VII: Utrum voluntas Dei sit mutabilis

Articulus VIII: Utrum voluntas Dei necessitatem rebus volitis imponat

Articulus IX: Utrum voluntas Dei sit malorum

Articulus X: Utrum Deus habeat liberum arbitrium

Articulus XI: Utrum sit distinguenda in Deo voluntas signi

Articulus XII: Utrum convenienter circa divinam voluntatem ponantur quinque signa

Quaestio XX: De amore Dei

Articulus I: Utrum amor sit in Deo

Articulus II: Utrum Deus omnia amet

Articulus III: Utrum Deus aequaliter diligat omnia

Articulus IV: An Deus semper magis diligat meliora

Quaestio XXI: De iustitia et misericordia Dei

Articulus I: Utrum in Deo sit iustitia

Articulus II: Utrum iustitia Dei sit veritas

Articulus III: Utrum misericordia competat Deo

Articulus IV: Utrum in omnibus operibus Dei sit misericordia et iustitia

Quaestio XXII: De providentia Dei

Articulus I: Utrum providentia Deo conveniat

Articulus II: Utrum omnia sint subiecta divinae providentiae

Articulus III: Utrum Deus immediate omnibus provideat

Articulus IV: Utrum providentia rebus provisis necessitatem imponat

Quaestio XXIII: De praedestinatione

Articulus I: Utrum homines praedestinentur a Deo

Articulus II: Utrum praedestinatio aliquid ponat in praedestinato

Articulus III: Utrum Deus aliquem hominem reprobet

Articulus IV: Utrum praedestinati eligantur a Deo

Articulus V: Utrum praescientia meritorum sit causa praedestinationis

Articulus VI: Utrum praedestinatio sit certa

Articulus VII: Utrum numerus praedestinatorum sit certus

Articulus VIII: Utrum praedestinatio possit iuvari precibus sanctorum

Quaestio XXIV: De libro vitae

Articulus I: Utrum liber vitae sit idem quod praedestinatio

Articulus II: Utrum liber vitae sit solum respectu vitae gloriae praedestinatorum

Articulus III: Utrum aliquis deleatur de libro vitae

Quaestio XXV: De divina potentia

Articulus I: Utrum in Deo sit potentia

Articulus II: Utrum potentia Dei sit infinita

Articulus III: Utrum Deus sit omnipotens

Articulus IV: Utrum Deus possit facere quod praeterita non fuerint

Articulus V: Utrum Deus possit facere quae non facit

Articulus VI: Utrum Deus possit meliora facere ea quae facit

Quaestio XXVI: De divina beatitudine

Articulus I: Utrum beatitudo Deo competat

Articulus II: Utrum Deus dicatur beatus secundum intellectum

Articulus III: Utrum Deus sit beatitudo cuiuslibet beati

Articulus IV: Utrum in Dei beatitudine omnis beatitudo includatur

Quaestio XXVII: De processione divinarum personarum

Articulus I: Utrum processio sit in divinis

Articulus II: Utrum aliqua processio in divinis generatio DICI possit

Articulus III: Utrum sit in divinis alia processio a generatione verbi

Articulus IV: Utrum processio amoris in divinis sit generatio

Articulus V: Utrum sint plures processiones in divinis quam duae

Quaestio XXVIII: De relationibus divinis

Articulus I: Utrum in Deo sint aliquae relationes reales

Articulus II: Utrum relatio in Deo sit idem quod sua essentia

Articulus III: Utrum relationes quae sunt in Deo, realiter ab invicem distinguantur

Articulus IV: Utrum in Deo sint tantum quatuor relationes reales, scilicet paternitas, filiatio, spiratio et processio

Quaestio XXIX: De personis divinis

Articulus I: De definitione personae

Articulus II: Utrum persona sit idem quod hypostasis, subsistentia et essentia

Articulus III: Utrum nomen personae sit ponendum in divinis

Articulus IV: Utrum hoc nomen persona significet relationem

Quaestio XXX: De pluralitate personarum in divinis

Articulus I: Utrum sit ponere plures personas in divinis

Articulus II: Utrum in Deo sint plures personae quam tres

Articulus III: Utrum termini numerales ponant aliquid in divinis

Articulus IV: Utrum hoc nomen persona possit esse commune tribus personis

Quaestio XXXI: De his quae ad unitatem vel pluralitatem pertinent in divinis

Articulus I: Utrum sit Trinitas in divinis

Articulus II: Utrum Filius sit alius a patre

Articulus III: Utrum dictio exclusiva solus sit addenda termino essentiali in divinis

Articulus IV: Utrum dictio exclusiva possit adiungi termino personali

Quaestio XXXII: De divinarum personarum cognitione

Articulus I: Utrum Trinitas divinarum personarum possit per naturalem rationem cognosci

Articulus II: Utrum sint ponendae notiones in divinis

Articulus III: Utrum sint quinque notiones

Articulus IV: Utrum liceat contrarie opinari de notionibus

Quaestio XXXIII: De persona Patris

Articulus I: Utrum competat Patri esse principium

Articulus II: Utrum hoc nomen Pater sit nomen proprie divinae personae

Articulus III: Utrum hoc nomen Pater dicatur in divinis per prius secundum quod personaliter sumitur

Articulus IV: Utrum esse ingenitum sit Patri proprium

Quaestio XXXIV: De persona Filii

Articulus I: Utrum verbum in divinis sit nomen personale

Articulus II: Utrum verbum sit proprium nomen Filii

Articulus III: Utrum in nomine verbi importetur respectus ad creaturam

Quaestio XXXV: De imagine

Articulus I: Utrum imago in divinis dicatur personaliter

Articulus II: Utrum nomen imaginis sit proprium Filii

Quaestio XXXVI: De persona Spiritus Sancti

Articulus I: Utrum hoc nomen Spiritus Sanctus sit proprium nomen alicuius divinae personae

Articulus II: Utrum Spiritus Sanctus procedat a Filio

Articulus III: Utrum Spiritus Sanctus procedat a patre per Filium

Articulus IV: Utrum Pater et Filius sint unum principium Spiritus Sancti

Quaestio XXXVII: De nomine Spiritus Sancti quod est amor

Articulus I: Utrum amor sit proprium nomen Spiritus Sancti

Articulus II: Utrum Pater et Filius diligant se spiritu Sancto

Quaestio XXXVIII: De nomine Spiritus Sancti quod est donum

Articulus I: Utrum donum sit nomen personale

Articulus II: Utrum donum sit proprium nomen Spiritus Sancti

Quaestio XXXIX: De personis ad essentiam relatis

Articulus I: Utrum in divinis essentia sit idem quod persona

Articulus II: Utrum sit dicendum tres personas esse unius essentiae

Articulus III: Utrum nomina essentialia praedicentur singulariter de tribus personis

Articulus IV: Utrum nomina essentialia concreta possint supponere pro persona

Articulus V: Utrum nomina essentialia in abstracto significata possint supponere pro persona

Articulus VI: Utrum personae possint praedicari de nominibus essentialibus

Articulus VII: Utrum nomina essentialia sint approprianda personis

Articulus VIII: Utrum convenienter a sacris doctoribus sint essentialia personis attributa

Quaestio XL: De personis in comparatione ad relationes sive proprietates

Articulus I: Utrum relatio sit idem quod persona

Articulus II: Utrum personae distinguantur per relationes

Articulus III: Utrum, abstractis per intellectum relationibus a personis, adhuc remaneant hypostases

Articulus IV: Utrum actus notionales praeintelligantur proprietatibus

Quaestio XLI: De personis in comparatione ad actus notionales

Articulus I: Utrum actus notionales sint attribuendi personis

Articulus II: Utrum actus notionales sint voluntarii

Articulus III: Utrum actus notionales sint de aliquo

Articulus IV: Utrum in divinis sit potentia respectu actuum notionalium

Articulus V: Utrum potentia generandi significet relationem, et non essentiam

Articulus VI: Utrum actus notionalis ad plures personas terminari possit

En el título, advierte que aquí no se pregunta si las personas divinas pueden ser más de tres, pues esto fue discutido en la cuestión XXX. Aquí solo se pregunta si la razón formal átomica de alguna persona puede ser plurificada, es decir, de modo que no haya un solo Hijo o un solo Espíritu Santo; de suerte que esta cuestión difiere de aquella en que allí se trata de la pluralidad de personas simplemente, mientras que aquí se trata de la pluralidad de personas de una misma razón formal.

Podemos imaginar tal pluralidad de dos maneras. Primero, que hubiera varios Hijos, ninguno de los cuales fuera Padre o Espíritu. Segundo, que hubiera varios Hijos, de modo que también el Espíritu Santo fuera Hijo por otra filiación. Y de manera semejante puede distinguirse respecto a dos Espíritus Santos: a saber, o bien que ninguno sea Hijo, o bien que también el Hijo sea Espíritu Santo por otra espiración pasiva, numéricamente distinta. Pues de ambos modos habría varios Hijos y varios Espíritus Santos. Y de un modo, habría más personas que tres; del otro, en cambio, no. Por lo cual, si esta cuestión se considera con sutileza, es compatible con la Trinidad de personas; y por eso se ha colocado después del número determinado de personas. Ni le corresponde a ella examinar sino la pluralidad puramente numeral, o individual.

II. En el cuerpo hay una única conclusión, tomada del Símbolo de Atanasio: En lo divino hay solamente un Padre, un Hijo y un Espíritu Santo. Y se prueba de cuatro maneras. Las razones, en efecto, están suficientemente formuladas en el texto; sin embargo, como son impugnadas, serán examinadas una por una.

III. La primera razón, fundada en esto, a saber, que la forma de una misma especie no se multiplica sino según la materia, tiene muchos adversarios, es decir, Escoto, Aureolo, Adam, etc. Cuyas objeciones consisten en esto: que se encuentra multiplicación de la forma accidental en la misma materia. Y aducen la luz, la especie en el medio o en el ojo, y la relación. En efecto, en una misma parte del diáfano vemos muchas luces, según la multitud de los que iluminan, como lo atestigua la multitud opuesta de sombras e iluminaciones. – Asimismo, en un mismo medio está la especie de ambos muros de la misma cantidad, color, figura, etc., de modo que no hay ninguna razón de diversidad específica. – Cada cosa blanca tiene muchas semejanzas con las demás cosas blancas; y asimismo un padre se refiere mediante varias paternidades a varios hijos; de otro modo, la relación permanecería corrompido el término.

Traen también otros argumentos contra esta razón, los cuales puedes ver, si quieres, en Capreolo, en la distinción séptima del Primero: al exponer lo que se ha de decir se resolverá toda ambigüedad.

IV. Arguye también Escoto, en los Quodlibetos, cuestión II, directamente y de múltiples maneras que la inmaterialidad de la forma no es la razón por la cual ella sea de suyo esta, o inmultiplicable numéricamente. Primero así: en cuanto algo es primero en acto fuera de la causa y del entendimiento, en tanto es este primero; pero cualquier entidad absoluta, por sí misma, es primero fuera de la causa y del entendimiento; luego. — Se prueba la mayor: porque el ser fuera de la causa y del entendimiento no conviene sino a este ente.

Y se confirma. Una cosa no es haec por aquello que no es causa de ello per se: pero la materia no es causa de la forma, según Avicena: luego la forma no es haec por la materia.

Además, se seguiría que Gabriel sería por sí mismo este: y, en consecuencia, no podría postularse sin contradicción un universal, predicable de muchos, etc.

Además, contra esta proposición están los artículos condenados en París: Si las formas no reciben división sino según la materia. Error, etc.

Y finalmente infiere que no es conforme a la sostener por proposiciones generales demasiado amplias, y con tantas instancias, una conclusión tan cierta y necesaria.

V. Para evidencia de estas cosas, advierte primero que, por el nombre de materia en este lugar, se entiende todo receptivo. Pues consta que la caridad es forma de una sola especie multiplicada en la multitud de los ángeles y hombres bienaventurados; y, sin embargo, en la voluntad no hay ninguna materia que sea parte del compuesto, sino sólo potencia receptiva. De donde el sentido de la proposición es que la forma específica no se multiplica sino según lo receptivo. Y pretende decir que, si es una forma receptible, se plurifica según la plurificación de los receptivos en acto o en potencia (lo cual digo a causa de las almas intelectivas); pero, si es irreceptible, por eso mismo es implurificable.

Adviértase en segundo lugar que, como se muestra en V Metafísica (donde se exponen los fundamentos de toda ciencia, ya que poseemos las razones seminales de todas las cosas), son uno en número aquellos cuya materia es una. La identidad numérica, pues, se atiende según la unidad de la materia; y con la unidad de la materia no es compatible la pluralidad numérica de formas de la misma especie.

VI. Y por ello, siguiendo a Aristóteles, negamos todo lo asumido en las instancias. Pues se sostiene que la forma es una en el ser (ens), y múltiple en el depender, o representar, o referirse, o en otras cosas semejantes. Y así, la semejanza de lo blanco respecto de todas las cosas blancas es una relación en el ser, y múltiple en el referirse. En cuanto al defecto hacia el defecto del término, distingue: lo que falta hacia el defecto del término adecuado, pero no del inadecuado, del cual son los respectos singulares desde uno. Pues cada singular se desiguala extensivamente; y por eso, permaneciendo uno de ellos, no basta para que falte la relación que había hacia él, sino solo para que cese de referirse a él. – También la especie en el medio, incluso respecto de los objetos intensos y remisos, es única según el ser: múltiple, en cambio, en el representar y depender. Y por ello, en cuanto intención de este, conduce a esto; y en cuanto de aquel, a aquello. – Y algo semejante ocurre con la luz: pues es una luz según el ser, y múltiple en las dependencias. Y por eso se conceden muchas iluminaciones; y se concede que es múltiple según los caminos o tendencias y los obstáculos. Y por eso aparecen muchas sombras.

Queda, pues, firme en su vigor la proposición asumida, que debe establecerse en el tratado sobre los Ángeles

VII. A la primera razón de Escoto, sin embargo, se responde en primer lugar que él no entendió la proposición que con tanto empeño impugnó. Pues no es la inmaterialidad, es decir, la carencia de materia que es la otra parte del compuesto; sino la inmaterialidad, es decir, la carencia de materia, es decir, de potencia receptiva, aquella de la que habla el Autor; como hemos mostrado, y también lo insinúa aquí el texto en el ejemplo de la blancura si subsistiera. – Y por eso trae en vano los artículos parisinos, que hablan de la materia en cuanto materia; puesto que, según la verdad, se entiende en esta proposición la materia en cuanto potencia receptiva, hablando formalmente. Pero, para que no surgieran los mismos argumentos contra la irreceptibilidad, se responde a cada uno de ellos.

En primer lugar, la mayor es falsa. Porque cada cosa es primero fuera de la causa y del entendimiento en cuanto al esse significado por el segundo adjacente, y sin embargo no es esto. – La prueba, además, no vale ni siquiera según la apariencia, por el hecho de que solo a un singular convienen dos cosas, a saber, el esse fuera del entendimiento y de la causa y el esse esto, infiriendo la identidad formal de ambos en cuanto a.

En cuanto a lo segundo, que ni siquiera hemos soñado que la forma existente en la materia sea esta por la materia intrínseca o formalmente, sino causalmente. – Y aunque la materia, según Avicena, no sea causa material de la forma, sino del compuesto, porque la causa material nombra una causa intrínseca; sin embargo, la materia es causa de la forma en el género de la causa material, pues es extraída de ella como de su materia; y esto basta.

En cuanto a lo que se toca sobre los ángeles, se dirá en su lugar; y se ha dicho en los Comentarios sobre el Ente y la Esencia, donde también glosamos los artículos parisinos.

Y advierte que esta doctrina, tal como ha sido expuesta, no es nueva, sino que quizá se remonta a la altura de la intención de santo Tomás. Él llamó a la irreceptibilidad inmaterialidad, tanto porque en las sustancias separadas la irreceptibilidad no significa sino la inmaterialidad subsistente en especie, como porque la potencia receptiva se mantiene del lado de la materia, y por ello era fácil entender aquella a partir de esta. – Y así queda clara la primera razón, tomada de las formas subsistentes comúnmente inmateriales.

No es impropio que haya llevado la discusión a las propiedades personales. Antes bien, fue necesario: puesto que estas pertenecen a ese número, y no las conocemos en sí mismas, sino a partir de las criaturas, ascendemos hacia ellas en cuanto podemos; de modo que mantengamos una conclusión cierta y necesaria, a partir de una proposición sumamente cierta común a todos los filósofos, e incluso común al concepto mental de los sabios.

VIII. La segunda razón se toma del modo que especifica las procesiones, es decir, según el modo de la palabra y del amor. Y se funda sobre la unidad del acto de entender, así como sobre la unidad del acto de amar en lo divino.

Contra esta razón arguyen algunos así. Si la unidad del acto de entender infiere la unidad del Hijo, o entiendes de unidad real, o de unidad según la razón. Si de la real, luego la unidad real del acto del entendimiento y de la voluntad en Dios inferiría la unidad de la persona producida. Si según la razón, luego la distinción según la razón inferiría la distinción de personas: pues así como la unidad se ordena a la unidad, así también la distinción a la distinción.

IX. Scotus, en cambio, en los Quodlibetos, en el lugar citado, dice contra este argumento que no es válido, porque se funda sobre esta proposición: Donde no puede haber sino un único acto de entender, no puede haber sino un único decir y una única palabra. Ahora bien, esta proposición es verdadera en nosotros, a causa de la materia, porque en nosotros todo entender se expresa mediante un acto de decir; pero no así sucede en lo divino, etc. — Y brevemente, dice, de la unidad de la forma absoluta de la misma razón no puede inferirse universalmente, y en toda materia, la unidad de la producción y del término: por tanto, de la unidad de la intelección no se sigue, a causa de la forma, la unidad del decir y de la palabra.

X. Ad hoc se responde brevemente que aquí se trata de la unidad numérica, la cual presupone la unidad formal, como resulta claro en V Metafísica, capítulo sobre el Uno, pues la cuestión de la multiplicación numérica concierne únicamente a las personas. De modo que la razón consiste en esto: la intelección de Dios es una en número, luego el Verbo es uno en número. Y si hubiera en Dios varias intelecciones según el número, habría varios verbos según el número.

Al argumento se responde, pues, que este se refiere a la unidad numeral formal, es decir, aquella que implica una unidad formal; no, en cambio, a la unidad numeral idéntica, cual es la que existe entre el acto del entendimiento y el de la voluntad divinas. Y por eso se niega la consecuencia. – Cómo, sin embargo, a partir de la distinción formal según la razón entre el entendimiento y la voluntad se infiera la distinción de personas, quedó declarado en la q. XXVII; y se dijo que esto no se sigue inmediatamente, sino mediante el orden de origen.

XI. A la objeción de Escoto se responde que el sentido del texto no se funda sobre aquella proposición, sino sobre esto: que donde hay un solo entender, y un decir adecuado a él, allí no hay sino un decir y una sola palabra. Que se ve ser verdadero, pues sería superfluo otro decir. – Y asimismo, de la unidad de la forma absoluta se infiere óptimamente la unidad de la forma respectiva o acción adecuada. Y para insinuar esta adecuación, se dice en el texto que Dios entiende todas las cosas con un acto simple, y por ello las dice.

XII. La tercera razón se toma del modo común de proceder, que verdaderamente es un modo, a saber, que proceden naturalmente, en distinción de lo que procede libremente. Y se funda en esto: que la naturaleza está determinada a uno.

Contra esta razón también objeta algunos. O pretendes que la naturaleza se determina a uno en número: y esto es falso, incluso en las naturalezas limitadas. O a un solo modo de producir: y esto es falso en la naturaleza infinita. Por lo tanto, de ningún modo tiene valor la razón.

XIII. A esto se responde brevemente que el argumento pretende, en su tercer modo, que la naturaleza se determina a uno formalmente. Bajo esta premisa se subsume, y con razón, que una misma naturaleza comunicable de muchos modos está, según cada modo, determinada formalmente a uno de ese modo; y en consecuencia, que esta naturaleza, según este modo, está determinada a este uno. Y así se concluye la unidad numérica del producto de un solo modo. – Esta razón fue aducida para mostrar la diferencia entre el agente natural y el agente voluntario al conferir unidad numérica al efecto, actuando ambos con una sola acción simultánea. Pues del agente voluntario pueden producirse simultáneamente varios efectos, como dice Averroes, comentario XLIV del libro XII Metafísica; pero del natural no procede más que uno de uno. – Y de aquí se ve claramente la respuesta a la objeción de Escoto, expuesta más arriba, quien también pretendía refutar este argumento alegando que la naturaleza no se determina a uno numéricamente.

XIV. La cuarta razón se toma de la perfección divina. Y se funda sobre esto: que toda cosa divina tiene todo aquello que puede encontrarse dentro de la amplitud de aquella razón formal. De aquí se sigue manifiestamente que no admite su propia partición, y en consecuencia tampoco la pluralidad.

Pero también contra este argumento se objeta que no tiene ningún valor, porque de él se seguiría que solo habría un producto en lo divino. – Y se prueba la consecuencia: porque el producto es una cosa divina y, por tanto, posee todo aquello que dentro de la amplitud del producto puede encontrarse; y así excluye su propia multiplicación. Pero si esto no vale aquí, tampoco vale en tu razón.

XV. A esto se responde brevemente que aquel fundamento debe entenderse de la realidad divina que es una a modo de especie especialísima, y no de la realidad divina que es una a modo de género: pues bajo la especie no queda sino la diferencia material, mientras que bajo el género laten muchas. Y así sirve directamente al propósito: pues se pregunta por la pluralidad numérica, como ya se dijo. – Y cesan las objeciones: producto, en efecto, significa una razón genérica, no específica, mientras que Hijo significa una específica: y por eso la razón vale para la filiación, pero no para la producción.

XVI. Y nótese este argumento: pues concluye universalmente que ningún predicado específico, sea absoluto sea relativo, se plurifica en Dios. De donde es claro que no hay ninguna instancia de Escoto, donde arriba, contra este argumento, porque el Hijo es Dios perfecto, y sin embargo no tiene la divinidad de todo modo de tenerla; luego la filiación puede ser perfecta, y sin embargo ser tenida una por otro. Pues no hay semejanza alguna, como es patente: porque si el Hijo es Dios perfecto, se sigue: Luego tiene todo lo que está dentro de la latitud de la divinidad, y consecuentemente es inmultiplicable según la divinidad.

Quaestio XLII: De aequalitate et similitudine divinarum personarum ad invicem

Articulus I: Utrum aequalitas locum habeat in divinis

Articulus II: Utrum persona procedens sit coaeterna suo principio, ut Filius Patri

Articulus III: Utrum in divinis personis sit ordo naturae

Articulus IV: Utrum Filius sit aequalis Patri secundum magnitudinem

Articulus V: Utrum Filius sit in patre, et e converso

Articulus VI: Utrum Filius sit aequalis Patri secundum potentiam

Quaestio XLIII: De missione divinarum personarum

Articulus I: Utrum alicui personae divinae conveniat mitti

Articulus II: Utrum missio sit aeterna, vel temporalis tantum

Articulus III: Utrum missio invisibilis divinae personae sit solum secundum donum gratiae gratum facientis

Articulus IV: Utrum Patri conveniat mitti

Articulus V: Utrum Filio conveniat invisibiliter mitti

Articulus VI: Utrum missio invisibilis fiat ad omnes qui sunt participes gratiae

Articulus VII: Utrum Spiritui Sancto conveniat visibiliter mitti

Articulus VIII: Utrum nulla persona divina mittatur nisi ab ea a qua procedit aeternaliter

Quaestio XLIV: De processione creaturarum a Deo, et de omnium entium prima causa

Articulus I: Utrum sit necessarium omne ens esse creatum a Deo

Articulus II: Utrum materia prima sit creata a Deo

Articulus III: Utrum causa exemplaris sit aliquid praeter Deum

Articulus IV: Utrum Deus sit causa finalis omnium

Quaestio XLV: De modo emanationis rerum a primo principio

Articulus I: Utrum creare sit ex nihilo aliquid facere

Articulus II: Utrum Deus possit aliquid creare

Articulus III: Utrum creatio sit aliquid in creatura

Articulus IV: Utrum creari sit proprium compositorum et subsistentium

Articulus V: Utrum solius Dei sit creare

Articulus VI: Utrum creare sit proprium alicuius personae

Articulus VII: Utrum in creaturis sit necesse inveniri vestigium Trinitatis

Articulus VIII: Utrum creatio admisceatur in operibus naturae et artis

Quaestio XLVI: De principio durationis rerum creatarum

Articulus I: Utrum universitas creaturarum semper fuerit

Articulus II: Utrum mundum incoepisse sit articulus fidei

Articulus III: Utrum creatio rerum fuerit in principio temporis

Quaestio XLVII: De distinctione rerum in communi

Articulus I: Utrum rerum multitudo et distinctio sit a Deo

Articulus II: Utrum inaequalitas rerum sit a Deo.

Articulus III: Utrum sit unus mundus tantum

Quaestio XLVIII: De distinctione rerum in speciali

Articulus I: Utrum malum sit natura quaedam

Articulus II: Utrum malum inveniatur in rebus

Articulus III: Utrum malum sit in bono sicut in subiecto

Articulus IV: Utrum malum corrumpat totum bonum

Articulus V: Utrum malum sufficienter dividatur per poenam et culpam

Articulus VI: Utrum habeat plus de ratione mali poena quam culpa

Quaestio XLIX: De causa mali

Articulus I: Utrum bonum possit esse causa mali

Articulus II: Utrum summum bonum, quod est Deus, sit causa mali

Articulus III: Utrum sit unum summum malum, quod sit causa omnis mali

Quaestio L: De substantia angelorum absolute

Articulus I: Utrum angelus sit omnino incorporeus

Articulus II: Utrum angelus sit compositus ex materia et forma

Articulus III: Utrum angeli sint in aliquo magno numero

Articulus IV: Utrum angeli differant specie

Articulus V: Utrum angeli sint incorruptibiles

Quaestio LI: De comparatione angelorum ad corpora

Articulus I: Utrum angeli habeant corpora naturaliter sibi unita

Articulus II: Utrum angeli assumant corpora

Articulus III: Utrum angeli in corporibus assumptis opera vitae exerceant

Quaestio LII: De comparatione angelorum ad loca

Articulus I: Utrum angelus sit in loco

Articulus II: Utrum angelus possit esse in pluribus locis simul

Articulus III: Utrum plures angeli possint simul esse in eodem loco

Quaestio LIII: De motu locali angelorum

Articulus I: Utrum angelus possit moveri localiter

Articulus II: Utrum angelus transeat per medium

Articulus III: Utrum motus angeli sit in instanti

Quaestio LIV: De cognitione angelorum

Articulus I: Utrum intelligere angeli sit eius substantia

Articulus II: Utrum intelligere angeli sit eius esse

Articulus III: Utrum potentia intellectiva angeli sit eius essentia

Articulus IV: Utrum in angelo sit intellectus agens et possibilis

Articulus V: Utrum in angelis sit sola intellectiva cognitio

↑ Top of work