Commentaria in Primam Partem Summae Theologiae
Tommaso de Vio Cajetan (1469–1534)
First published 1507
Cajetan's Commentaria in Primam Partem Summae Theologiae offers an article-by-article exposition of Aquinas's Prima Pars. Its discussions of sacred doctrine, analogy, divine knowledge, and creation became important reference points in the later Thomist tradition. The present digital edition follows the Latin text of the Leonine edition and includes English and Spanish translations. Coverage is currently partial.
✦ This work is being completed — add a section.
Praefatio ad Oliverium Carrafam
In Prooemium Summae Theologiae
Quaestio I: De sacra doctrina, qualis sit, et ad quae se extendat
Articulus I: Utrum sit necessarium, praeter philosophicas disciplinas, aliam doctrinam haberi
Articulus II: Utrum sacra doctrina sit scientia
Articulus III: Utrum sacra doctrina sit una scientia
Articulus IV: Utrum sacra doctrina sit scientia practica
Articulus V: Utrum sacra doctrina sit dignior aliis scientiis
Articulus VI: Utrum haec doctrina sit sapientia
Articulus VII: Utrum deus sit subiectum huius scientiae
Articulus VIII: Utrum haec doctrina sit argumentativa
Articulus IX: Utrum sacra scriptura debeat uti metaphoris
Articulus X: Utrum sacra scriptura sub una littera habeat plures sensus
Quaestio II: De Deo, an Deus sit
Articulus I: Utrum Deum esse sit per se notum
Articulus II: Utrum Deum esse sit demonstrabile
Articulus III: Utrum Deus sit
Quaestio III: De Dei simplicitate
Articulus I: Utrum Deus sit corpus
Articulus II: Utrum in Deo sit compositio formae et materiae
Articulus III: Utrum sit idem Deus quod sua essentia vel natura
Articulus IV: Utrum in Deo sit idem essentia et esse
Articulus V: Utrum Deus sit in genere aliquo
Articulus VI: Utrum in Deo sint aliqua accidentia
Articulus VII: Utrum Deus sit omnino simplex
Articulus VIII: Utrum Deus in compositionem aliorum veniat
Quaestio IV: De Dei perfectione
Articulus I: Utrum Deus sit perfectus
Articulus II: Utrum in Deo sint perfectiones omnium rerum
Articulus III: Utrum aliqua creatura possit esse similis Deo
Quaestio V: De bono in communi
Articulus I: Utrum bonum differat secundum rem ab ente
Articulus II: Utrum bonum secundum rationem sit prius quam ens
Articulus III: Utrum omne ens sit bonum
Articulus IV: Utrum bonum habeat rationem causae finalis
Articulus V: Utrum ratio boni consistat in modo, specie et ordine
Articulus VI: Utrum convenienter dividatur bonum per honestum, utile et delectabile
Quaestio VI: De bonitate Dei
Articulus I: Utrum esse bonum Deo conveniat
Articulus II: Utrum Deus sit summum bonum
Articulus III: Utrum esse bonum per essentiam sit proprium Dei
Articulus IV: Utrum omnia sint bona bonitate divina
Quaestio VII: De infinitate Dei
Articulus I: Utrum Deus sit infinitus
Articulus II: Utrum aliquid aliud quam Deus possit esse infinitum per essentiam
Articulus III: Utrum possit esse aliquid infinitum actu secundum magnitudinem
Articulus IV: Utrum possit esse infinitum in rebus secundum multitudinem
Quaestio VIII: De existentia Dei in rebus
Articulus I: Utrum Deus sit in omnibus rebus
Articulus II: Utrum Deus sit ubique
Articulus III: Utrum Deus sit ubique per essentiam, praesentiam et potentiam
Articulus IV: Utrum esse ubique sit proprium Dei
Quaestio IX: De Dei immutabilitate
Articulus I: Utrum Deus sit omnino immutabilis
Articulus II: Utrum esse immutabile sit Dei proprium
Quaestio X: De Dei aeternitate
Articulus I: Utrum convenienter definiatur aeternitas, quod est interminabilis vitae tota simul et perfecta possessio
Articulus II: Utrum Deus sit aeternus
Articulus III: Utrum esse aeternum sit proprium Dei
Articulus IV: Utrum aeternitas differat a tempore
Articulus V: De differentia aevi et temporis
Articulus VI: Utrum sit unum aevum tantum
Quaestio XI: De unitate Dei
Articulus I: Utrum unum addat aliquid supra ens
Articulus II: Utrum unum et multa opponantur
Articulus III: Utrum Deus sit unus
Articulus IV: Utrum Deus sit maxime unus
Quaestio XII: Quomodo Deus a nobis cognoscatur
Articulus I: Utrum aliquis intellectus creatus possit Deum videre per essentiam
Articulus II: Utrum essentia Dei ab intellectu creato per aliquam similitudinem videatur
Articulus III: Utrum essentia Dei videri possit oculis corporalibus
Articulus IV: Utrum aliquis intellectus creatus per sua naturalia divinam essentiam videre possit
Articulus V: Utrum intellectus creatus ad videndum Dei essentiam aliquo creato lumine indigeat
Articulus VI: Utrum videntium essentiam Dei unus alio perfectius videat
Articulus VII: Utrum videntes Deum per essentiam ipsum comprehendant
Articulus VIII: Utrum videntes Deum per essentiam omnia in Deo videant
Articulus IX: Utrum ea quae videntur in Deo a videntibus divinam essentiam per aliquas similitudines videantur
Articulus X: Utrum videntes Deum per essentiam simul videant omnia quae in ipso vident
Articulus XI: Utrum aliquis in hac vita possit videre Deum per essentiam
Articulus XII: Utrum per rationem naturalem Deum in hac vita cognoscere possimus
Articulus XIII: Utrum per gratiam habeatur altior cognitio Dei quam ea quae habetur per rationem naturalem
Quaestio XIII: De nominibus Dei
Articulus I: Utrum aliquod nomen Deo conveniat
Articulus II: Utrum aliquod nomen dicatur de Deo substantialiter
Articulus III: Utrum aliquod nomen dicatur de Deo proprie
Articulus IV: Utrum nomina dicta de Deo sint nomina synonyma
Articulus V: Utrum ea quae de Deo dicuntur et creaturis, univoce dicantur de ipsis
Articulus VI: Utrum nomina per prius dicantur de creaturis quam de Deo
Articulus VII: Utrum nomina quae important relationem ad creaturas, dicantur de Deo ex tempore
Articulus VIII: Utrum hoc nomen *Deus* sit nomen naturae
Articulus IX: Utrum hoc nomen *Deus* sit communicabile
Articulus X: Utrum hoc nomen *Deus* univoce dicatur de Deo per participationem, secundum naturam, et secundum opinionem
Articulus XI: Utrum hoc nomen *qui est* sit maxime nomen Dei proprium
Articulus XII: Utrum propositiones affirmativae possint formari de Deo
Quaestio XIV: De scientia Dei
Articulus I: Utrum in Deo sit scientia
Articulus II: Utrum Deus intelligat se
Articulus III: Utrum Deus comprehendat seipsum
Articulus IV: Utrum ipsum intelligere Dei sit eius substantia
Articulus V: Utrum Deus cognoscat alia a se
Articulus VI: Utrum Deus cognoscat alia a se propria cognitione
Articulus VII: Utrum scientia Dei sit discursiva
Articulus VIII: Utrum scientia Dei sit causa rerum
Articulus IX: Utrum Deus habeat scientiam non entium
Articulus X: Utrum Deus cognoscat mala
Articulus XI: Utrum Deus cognoscat singularia
Articulus XII: Utrum Deus possit cognoscere infinita
Articulus XIII: Utrum scientia Dei sit futurorum contingentium
Articulus XIV: Utrum Deus cognoscat enuntiabilia
Articulus XV: Utrum scientia Dei sit variabilis
Articulus XVI: Utrum Deus de rebus habeat scientiam speculativam
Quaestio XV: De ideis
Articulus I: Utrum ideae sint
Articulus II: Utrum sint plures ideae
Articulus III: Utrum omnium quae cognoscit Deus, sint ideae
Quaestio XVI: De veritate
Articulus I: Utrum veritas sit tantum in intellectu
Articulus II: Utrum veritas sit in intellectu componente et dividente
Articulus III: Utrum verum et ens convertantur
Articulus IV: Utrum bonum secundum rationem sit prius quam verum
Articulus V: Utrum Deus sit veritas
Articulus VI: Utrum sit una sola veritas, secundum quam omnia sunt vera
Articulus VII: Utrum veritas creata sit aeterna
Articulus VIII: Utrum veritas sit imutabilis
Quaestio XVII: De falsitate
Articulus I: Utrum falsitas sit in rebus
Articulus II: Utrum in sensu sit falsitas
Articulus III: Utrum falsitas sit in intellectu
Articulus IV: Utrum verum et falsum sint contraria
Quaestio XVIII: De vita Dei
Articulus I: Utrum omnium naturalium rerum sit vivere
Articulus II: Utrum vita sit quaedam operatio
Articulus III: Utrum Deo conveniat vita
Articulus IV: Utrum omnia sint vita in Deo
Quaestio XIX: De voluntate Dei
Articulus I: Utrum in Deo sit voluntas
Articulus II: Utrum Deus velit alia a se
Articulus III: Utrum quidquid Deus vult, ex necessitate velit
Articulus IV: Utrum voluntas Dei sit causa rerum
Articulus V: Utrum voluntatis divinae sit assignare aliquam causam
Articulus VI: Utrum voluntas Dei semper impleatur
Articulus VII: Utrum voluntas Dei sit mutabilis
Articulus VIII: Utrum voluntas Dei necessitatem rebus volitis imponat
Articulus IX: Utrum voluntas Dei sit malorum
Articulus X: Utrum Deus habeat liberum arbitrium
Articulus XI: Utrum sit distinguenda in Deo voluntas signi
Articulus XII: Utrum convenienter circa divinam voluntatem ponantur quinque signa
Quaestio XX: De amore Dei
Articulus I: Utrum amor sit in Deo
Articulus II: Utrum Deus omnia amet
Articulus III: Utrum Deus aequaliter diligat omnia
Articulus IV: An Deus semper magis diligat meliora
Quaestio XXI: De iustitia et misericordia Dei
Articulus I: Utrum in Deo sit iustitia
Articulus II: Utrum iustitia Dei sit veritas
Articulus III: Utrum misericordia competat Deo
Articulus IV: Utrum in omnibus operibus Dei sit misericordia et iustitia
Quaestio XXII: De providentia Dei
Articulus I: Utrum providentia Deo conveniat
Articulus II: Utrum omnia sint subiecta divinae providentiae
Articulus III: Utrum Deus immediate omnibus provideat
Articulus IV: Utrum providentia rebus provisis necessitatem imponat
Quaestio XXIII: De praedestinatione
Articulus I: Utrum homines praedestinentur a Deo
Articulus II: Utrum praedestinatio aliquid ponat in praedestinato
Articulus III: Utrum Deus aliquem hominem reprobet
Articulus IV: Utrum praedestinati eligantur a Deo
Articulus V: Utrum praescientia meritorum sit causa praedestinationis
Articulus VI: Utrum praedestinatio sit certa
Articulus VII: Utrum numerus praedestinatorum sit certus
Articulus VIII: Utrum praedestinatio possit iuvari precibus sanctorum
Quaestio XXIV: De libro vitae
Articulus I: Utrum liber vitae sit idem quod praedestinatio
Articulus II: Utrum liber vitae sit solum respectu vitae gloriae praedestinatorum
Articulus III: Utrum aliquis deleatur de libro vitae
Quaestio XXV: De divina potentia
Articulus I: Utrum in Deo sit potentia
Articulus II: Utrum potentia Dei sit infinita
Articulus III: Utrum Deus sit omnipotens
Articulus IV: Utrum Deus possit facere quod praeterita non fuerint
Articulus V: Utrum Deus possit facere quae non facit
Articulus VI: Utrum Deus possit meliora facere ea quae facit
Quaestio XXVI: De divina beatitudine
Articulus I: Utrum beatitudo Deo competat
Articulus II: Utrum Deus dicatur beatus secundum intellectum
Articulus III: Utrum Deus sit beatitudo cuiuslibet beati
Articulus IV: Utrum in Dei beatitudine omnis beatitudo includatur
Quaestio XXVII: De processione divinarum personarum
Articulus I: Utrum processio sit in divinis
Articulus II: Utrum aliqua processio in divinis generatio DICI possit
Articulus III: Utrum sit in divinis alia processio a generatione verbi
Articulus IV: Utrum processio amoris in divinis sit generatio
Articulus V: Utrum sint plures processiones in divinis quam duae
Quaestio XXVIII: De relationibus divinis
Articulus I: Utrum in Deo sint aliquae relationes reales
Articulus II: Utrum relatio in Deo sit idem quod sua essentia
Articulus III: Utrum relationes quae sunt in Deo, realiter ab invicem distinguantur
Articulus IV: Utrum in Deo sint tantum quatuor relationes reales, scilicet paternitas, filiatio, spiratio et processio
Quaestio XXIX: De personis divinis
Articulus I: De definitione personae
Articulus II: Utrum persona sit idem quod hypostasis, subsistentia et essentia
Articulus III: Utrum nomen personae sit ponendum in divinis
Articulus IV: Utrum hoc nomen persona significet relationem
Quaestio XXX: De pluralitate personarum in divinis
Articulus I: Utrum sit ponere plures personas in divinis
Articulus II: Utrum in Deo sint plures personae quam tres
Articulus III: Utrum termini numerales ponant aliquid in divinis
Articulus IV: Utrum hoc nomen persona possit esse commune tribus personis
Quaestio XXXI: De his quae ad unitatem vel pluralitatem pertinent in divinis
Articulus I: Utrum sit Trinitas in divinis
Articulus II: Utrum Filius sit alius a patre
Articulus III: Utrum dictio exclusiva solus sit addenda termino essentiali in divinis
Articulus IV: Utrum dictio exclusiva possit adiungi termino personali
Quaestio XXXII: De divinarum personarum cognitione
Articulus I: Utrum Trinitas divinarum personarum possit per naturalem rationem cognosci
Articulus II: Utrum sint ponendae notiones in divinis
Articulus III: Utrum sint quinque notiones
Articulus IV: Utrum liceat contrarie opinari de notionibus
Quaestio XXXIII: De persona Patris
Articulus I: Utrum competat Patri esse principium
Articulus II: Utrum hoc nomen Pater sit nomen proprie divinae personae
Articulus III: Utrum hoc nomen Pater dicatur in divinis per prius secundum quod personaliter sumitur
Articulus IV: Utrum esse ingenitum sit Patri proprium
Quaestio XXXIV: De persona Filii
Articulus I: Utrum verbum in divinis sit nomen personale
Articulus II: Utrum verbum sit proprium nomen Filii
Articulus III: Utrum in nomine verbi importetur respectus ad creaturam
Quaestio XXXV: De imagine
Articulus I: Utrum imago in divinis dicatur personaliter
Articulus II: Utrum nomen imaginis sit proprium Filii
Quaestio XXXVI: De persona Spiritus Sancti
Articulus I: Utrum hoc nomen Spiritus Sanctus sit proprium nomen alicuius divinae personae
Articulus II: Utrum Spiritus Sanctus procedat a Filio
Articulus III: Utrum Spiritus Sanctus procedat a patre per Filium
Articulus IV: Utrum Pater et Filius sint unum principium Spiritus Sancti
Quaestio XXXVII: De nomine Spiritus Sancti quod est amor
Articulus I: Utrum amor sit proprium nomen Spiritus Sancti
Articulus II: Utrum Pater et Filius diligant se spiritu Sancto
Quaestio XXXVIII: De nomine Spiritus Sancti quod est donum
Articulus I: Utrum donum sit nomen personale
Articulus II: Utrum donum sit proprium nomen Spiritus Sancti
Quaestio XXXIX: De personis ad essentiam relatis
Articulus I: Utrum in divinis essentia sit idem quod persona
Articulus II: Utrum sit dicendum tres personas esse unius essentiae
Articulus III: Utrum nomina essentialia praedicentur singulariter de tribus personis
Articulus IV: Utrum nomina essentialia concreta possint supponere pro persona
Articulus V: Utrum nomina essentialia in abstracto significata possint supponere pro persona
Articulus VI: Utrum personae possint praedicari de nominibus essentialibus
Articulus VII: Utrum nomina essentialia sint approprianda personis
Articulus VIII: Utrum convenienter a sacris doctoribus sint essentialia personis attributa
Quaestio XL: De personis in comparatione ad relationes sive proprietates
Articulus I: Utrum relatio sit idem quod persona
Articulus II: Utrum personae distinguantur per relationes
Articulus III: Utrum, abstractis per intellectum relationibus a personis, adhuc remaneant hypostases
Articulus IV: Utrum actus notionales praeintelligantur proprietatibus
Quaestio XLI: De personis in comparatione ad actus notionales
Articulus I: Utrum actus notionales sint attribuendi personis
Articulus II: Utrum actus notionales sint voluntarii
Articulus III: Utrum actus notionales sint de aliquo
Articulus IV: Utrum in divinis sit potentia respectu actuum notionalium
Articulus V: Utrum potentia generandi significet relationem, et non essentiam
Articulus VI: Utrum actus notionalis ad plures personas terminari possit
En el título, advierte que aquí no se pregunta si las personas divinas pueden ser más de tres, pues esto fue discutido en la cuestión XXX1. Aquí solo se pregunta si la razón formal átomica de alguna persona puede ser plurificada, es decir, de modo que no haya un solo Hijo o un solo Espíritu Santo; de suerte que esta cuestión difiere de aquella en que allí se trata de la pluralidad de personas simplemente, mientras que aquí se trata de la pluralidad de personas de una misma razón formal.
Podemos imaginar tal pluralidad de dos maneras. Primero, que hubiera varios Hijos, ninguno de los cuales fuera Padre o Espíritu. Segundo, que hubiera varios Hijos, de modo que también el Espíritu Santo fuera Hijo por otra filiación. Y de manera semejante puede distinguirse respecto a dos Espíritus Santos: a saber, o bien que ninguno sea Hijo, o bien que también el Hijo sea Espíritu Santo por otra espiración pasiva, numéricamente distinta. Pues de ambos modos habría varios Hijos y varios Espíritus Santos. Y de un modo, habría más personas que tres; del otro, en cambio, no. Por lo cual, si esta cuestión se considera con sutileza, es compatible con la Trinidad de personas; y por eso se ha colocado después del número determinado de personas. Ni le corresponde a ella examinar sino la pluralidad puramente numeral, o individual.
II. En el cuerpo hay una única conclusión, tomada del Símbolo de Atanasio: En lo divino hay solamente un Padre, un Hijo y un Espíritu Santo. Y se prueba de cuatro maneras. Las razones, en efecto, están suficientemente formuladas en el texto; sin embargo, como son impugnadas, serán examinadas una por una.
III. La primera razón, fundada en esto, a saber, que la forma de una misma especie no se multiplica sino según la materia, tiene muchos adversarios, es decir, Escoto, Aureolo, Adam, etc.2 Cuyas objeciones consisten en esto: que se encuentra multiplicación de la forma accidental en la misma materia. Y aducen la luz, la especie en el medio o en el ojo, y la relación. En efecto, en una misma parte del diáfano vemos muchas luces, según la multitud de los que iluminan, como lo atestigua la multitud opuesta de sombras e iluminaciones. – Asimismo, en un mismo medio está la especie de ambos muros de la misma cantidad, color, figura, etc., de modo que no hay ninguna razón de diversidad específica. – Cada cosa blanca tiene muchas semejanzas con las demás cosas blancas; y asimismo un padre se refiere mediante varias paternidades a varios hijos; de otro modo, la relación permanecería corrompido el término.
Traen también otros argumentos contra esta razón, los cuales puedes ver, si quieres, en Capreolo, en la distinción séptima del Primero3: al exponer lo que se ha de decir se resolverá toda ambigüedad.
IV. Arguye también Escoto, en los Quodlibetos, cuestión II4, directamente y de múltiples maneras que la inmaterialidad de la forma no es la razón por la cual ella sea de suyo esta, o inmultiplicable numéricamente. Primero así: en cuanto algo es primero en acto fuera de la causa y del entendimiento, en tanto es este primero; pero cualquier entidad absoluta, por sí misma, es primero fuera de la causa y del entendimiento; luego. — Se prueba la mayor: porque el ser fuera de la causa y del entendimiento no conviene sino a este ente.
Y se confirma. Una cosa no es haec por aquello que no es causa de ello per se: pero la materia no es causa de la forma, según Avicena5: luego la forma no es haec por la materia.
Además, se seguiría que Gabriel sería por sí mismo este: y, en consecuencia, no podría postularse sin contradicción un universal, predicable de muchos, etc.
Además, contra esta proposición están los artículos condenados en París: Si las formas no reciben división sino según la materia. Error, etc.6
Y finalmente infiere que no es conforme a la7 sostener por proposiciones generales demasiado amplias, y con tantas instancias, una conclusión tan cierta y necesaria.
V. Para evidencia de estas cosas, advierte primero que, por el nombre de materia en este lugar, se entiende todo receptivo. Pues consta que la caridad es forma de una sola especie multiplicada en la multitud de los ángeles y hombres bienaventurados; y, sin embargo, en la voluntad no hay ninguna materia que sea parte del compuesto, sino sólo potencia receptiva. De donde el sentido de la proposición es que la forma específica no se multiplica sino según lo receptivo. Y pretende decir que, si es una forma receptible, se plurifica según la plurificación de los receptivos en acto o en potencia (lo cual digo a causa de las almas intelectivas); pero, si es irreceptible, por eso mismo es implurificable.
Adviértase en segundo lugar que, como se muestra en V Metafísica8 (donde se exponen los fundamentos de toda ciencia, ya que poseemos las razones seminales de todas las cosas), son uno en número aquellos cuya materia es una. La identidad numérica, pues, se atiende según la unidad de la materia; y con la unidad de la materia no es compatible la pluralidad numérica de formas de la misma especie.
VI. Y por ello, siguiendo a Aristóteles, negamos todo lo asumido en las instancias9. Pues se sostiene que la forma es una en el ser (ens), y múltiple en el depender, o representar, o referirse, o en otras cosas semejantes. Y así, la semejanza de lo blanco respecto de todas las cosas blancas es una relación en el ser, y múltiple en el referirse. En cuanto al defecto hacia el defecto del término, distingue: lo que falta hacia el defecto del término adecuado, pero no del inadecuado, del cual son los respectos singulares desde uno. Pues cada singular se desiguala extensivamente; y por eso, permaneciendo uno de ellos, no basta para que falte la relación que había hacia él, sino solo para que cese de referirse a él. – También la especie en el medio, incluso respecto de los objetos intensos y remisos, es única según el ser: múltiple, en cambio, en el representar y depender. Y por ello, en cuanto intención de este, conduce a esto; y en cuanto de aquel, a aquello. – Y algo semejante ocurre con la luz: pues es una luz según el ser, y múltiple en las dependencias. Y por eso se conceden muchas iluminaciones; y se concede que es múltiple según los caminos o tendencias y los obstáculos. Y por eso aparecen muchas sombras.
Queda, pues, firme en su vigor la proposición asumida, que debe establecerse en el tratado sobre los Ángeles10
VII. A la primera razón de Escoto, sin embargo11, se responde en primer lugar que él no entendió la proposición que con tanto empeño impugnó. Pues no es la inmaterialidad, es decir, la carencia de materia que es la otra parte del compuesto; sino la inmaterialidad, es decir, la carencia de materia, es decir, de potencia receptiva, aquella de la que habla el Autor; como hemos mostrado12, y también lo insinúa aquí el texto en el ejemplo de la blancura si subsistiera. – Y por eso trae en vano los artículos parisinos, que hablan de la materia en cuanto materia; puesto que, según la verdad, se entiende en esta proposición la materia en cuanto potencia receptiva, hablando formalmente. Pero, para que no surgieran los mismos argumentos contra la irreceptibilidad, se responde a cada uno de ellos.
En primer lugar, la mayor es falsa. Porque cada cosa es primero fuera de la causa y del entendimiento en cuanto al esse significado por el segundo adjacente, y sin embargo no es esto. – La prueba, además, no vale ni siquiera según la apariencia, por el hecho de que solo a un singular convienen dos cosas, a saber, el esse fuera del entendimiento y de la causa y el esse esto, infiriendo la identidad formal de ambos en cuanto a.
En cuanto a lo segundo, que ni siquiera hemos soñado que la forma existente en la materia sea esta por la materia intrínseca o formalmente, sino causalmente. – Y aunque la materia, según Avicena, no sea causa material de la forma, sino del compuesto, porque la causa material nombra una causa intrínseca; sin embargo, la materia es causa de la forma en el género de la causa material, pues es extraída de ella como de su materia; y esto basta.
En cuanto a lo que se toca sobre los ángeles, se dirá en su lugar; y se ha dicho en los Comentarios sobre el Ente y la Esencia13, donde también glosamos los artículos parisinos.
Y advierte que esta doctrina, tal como ha sido expuesta, no es nueva, sino que quizá se remonta a la altura de la intención de santo Tomás. Él llamó a la irreceptibilidad inmaterialidad, tanto porque en las sustancias separadas la irreceptibilidad no significa sino la inmaterialidad subsistente en especie, como porque la potencia receptiva se mantiene del lado de la materia, y por ello era fácil entender aquella a partir de esta. – Y así queda clara la primera razón, tomada de las formas subsistentes comúnmente inmateriales.
No es impropio que haya llevado la discusión a las propiedades personales. Antes bien, fue necesario: puesto que estas pertenecen a ese número, y no las conocemos en sí mismas, sino a partir de las criaturas, ascendemos hacia ellas en cuanto podemos; de modo que mantengamos una conclusión cierta y necesaria, a partir de una proposición sumamente cierta común a todos los filósofos, e incluso común al concepto mental de los sabios.
VIII. La segunda razón14 se toma del modo que especifica las procesiones, es decir, según el modo de la palabra y del amor. Y se funda sobre la unidad del acto de entender, así como sobre la unidad del acto de amar en lo divino.
Contra esta razón arguyen algunos así. Si la unidad del acto de entender infiere la unidad del Hijo, o entiendes de unidad real, o de unidad según la razón. Si de la real, luego la unidad real del acto del entendimiento y de la voluntad en Dios inferiría la unidad de la persona producida. Si según la razón, luego la distinción según la razón inferiría la distinción de personas: pues así como la unidad se ordena a la unidad, así también la distinción a la distinción.
IX. Scotus, en cambio, en los Quodlibetos, en el lugar citado15, dice contra este argumento que no es válido, porque se funda sobre esta proposición: Donde no puede haber sino un único acto de entender, no puede haber sino un único decir y una única palabra. Ahora bien, esta proposición es verdadera en nosotros, a causa de la materia, porque en nosotros todo entender se expresa mediante un acto de decir; pero no así sucede en lo divino, etc. — Y brevemente, dice, de la unidad de la forma absoluta de la misma razón no puede inferirse universalmente, y en toda materia, la unidad de la producción y del término: por tanto, de la unidad de la intelección no se sigue, a causa de la forma, la unidad del decir y de la palabra.
X. Ad hoc se responde brevemente que aquí se trata de la unidad numérica, la cual presupone la unidad formal, como resulta claro en V Metafísica, capítulo sobre el Uno16, pues la cuestión de la multiplicación numérica concierne únicamente a las personas. De modo que la razón consiste en esto: la intelección de Dios es una en número, luego el Verbo es uno en número. Y si hubiera en Dios varias intelecciones según el número, habría varios verbos según el número.
Al argumento17 se responde, pues, que este se refiere a la unidad numeral formal, es decir, aquella que implica una unidad formal; no, en cambio, a la unidad numeral idéntica, cual es la que existe entre el acto del entendimiento y el de la voluntad divinas. Y por eso se niega la consecuencia. – Cómo, sin embargo, a partir de la distinción formal según la razón entre el entendimiento y la voluntad se infiera la distinción de personas, quedó declarado en la q. XXVII18; y se dijo que esto no se sigue inmediatamente, sino mediante el orden de origen.
XI. A la objeción de Escoto19 se responde que el sentido del texto no se funda sobre aquella proposición, sino sobre esto: que donde hay un solo entender, y un decir adecuado a él, allí no hay sino un decir y una sola palabra. Que se ve ser verdadero, pues sería superfluo otro decir. – Y asimismo, de la unidad de la forma absoluta se infiere óptimamente la unidad de la forma respectiva o acción adecuada. Y para insinuar esta adecuación, se dice en el texto que Dios entiende todas las cosas con un acto simple, y por ello las dice.
XII. La tercera razón20 se toma del modo común de proceder, que verdaderamente es un modo, a saber, que proceden naturalmente, en distinción de lo que procede libremente. Y se funda en esto: que la naturaleza está determinada a uno.
Contra esta razón también objeta algunos. O pretendes que la naturaleza se determina a uno en número: y esto es falso, incluso en las naturalezas limitadas. O a un solo modo de producir: y esto es falso en la naturaleza infinita. Por lo tanto, de ningún modo tiene valor la razón.
XIII. A esto se responde brevemente que el argumento pretende, en su tercer modo, que la naturaleza se determina a uno formalmente. Bajo esta premisa se subsume, y con razón, que una misma naturaleza comunicable de muchos modos está, según cada modo, determinada formalmente a uno de ese modo; y en consecuencia, que esta naturaleza, según este modo, está determinada a este uno. Y así se concluye la unidad numérica del producto de un solo modo. – Esta razón fue aducida para mostrar la diferencia entre el agente natural y el agente voluntario al conferir unidad numérica al efecto, actuando ambos con una sola acción simultánea. Pues del agente voluntario pueden producirse simultáneamente varios efectos, como dice Averroes, comentario XLIV del libro XII Metafísica; pero del natural no procede más que uno de uno. – Y de aquí se ve claramente la respuesta a la objeción de Escoto, expuesta más arriba21, quien también pretendía refutar este argumento alegando que la naturaleza no se determina a uno numéricamente.
XIV. La cuarta razón22 se toma de la perfección divina. Y se funda sobre esto: que toda cosa divina tiene todo aquello que puede encontrarse dentro de la amplitud de aquella razón formal. De aquí se sigue manifiestamente que no admite su propia partición, y en consecuencia tampoco la pluralidad.
Pero también contra este argumento se objeta que no tiene ningún valor, porque de él se seguiría que solo habría un producto en lo divino. – Y se prueba la consecuencia: porque el producto es una cosa divina y, por tanto, posee todo aquello que dentro de la amplitud del producto puede encontrarse; y así excluye su propia multiplicación. Pero si esto no vale aquí, tampoco vale en tu razón.
XV. A esto se responde brevemente que aquel fundamento debe entenderse de la realidad divina que es una a modo de especie especialísima, y no de la realidad divina que es una a modo de género: pues bajo la especie no queda sino la diferencia material, mientras que bajo el género laten muchas. Y así sirve directamente al propósito: pues se pregunta por la pluralidad numérica, como ya23 se dijo. – Y cesan las objeciones: producto, en efecto, significa una razón genérica, no específica, mientras que Hijo significa una específica: y por eso la razón vale para la filiación, pero no para la producción.
XVI. Y nótese este argumento: pues concluye universalmente que ningún predicado específico, sea absoluto sea relativo, se plurifica en Dios. De donde es claro que no hay ninguna instancia de Escoto, donde arriba24, contra este argumento, porque el Hijo es Dios perfecto, y sin embargo no tiene la divinidad de todo modo de tenerla; luego la filiación puede ser perfecta, y sin embargo ser tenida una por otro. Pues no hay semejanza alguna, como es patente: porque si el Hijo es Dios perfecto, se sigue: Luego tiene todo lo que está dentro de la latitud de la divinidad, y consecuentemente es inmultiplicable según la divinidad.