Commentaria in Primam Partem Summae Theologiae

Tommaso de Vio Cajetan

Commentaria in Primam Partem Summae Theologiae

Tommaso de Vio Cajetan (1469–1534)

First published 1507

Cajetan's Commentaria in Primam Partem Summae Theologiae offers an article-by-article exposition of Aquinas's Prima Pars. Its discussions of sacred doctrine, analogy, divine knowledge, and creation became important reference points in the later Thomist tradition. The present digital edition follows the Latin text of the Leonine edition and includes English and Spanish translations. Coverage is currently partial.

This work is being completed — add a section.


Praefatio ad Oliverium Carrafam

In Prooemium Summae Theologiae

Quaestio I: De sacra doctrina, qualis sit, et ad quae se extendat

Articulus I: Utrum sit necessarium, praeter philosophicas disciplinas, aliam doctrinam haberi

Articulus II: Utrum sacra doctrina sit scientia

Articulus III: Utrum sacra doctrina sit una scientia

Articulus IV: Utrum sacra doctrina sit scientia practica

Articulus V: Utrum sacra doctrina sit dignior aliis scientiis

Articulus VI: Utrum haec doctrina sit sapientia

Articulus VII: Utrum deus sit subiectum huius scientiae

Articulus VIII: Utrum haec doctrina sit argumentativa

Articulus IX: Utrum sacra scriptura debeat uti metaphoris

Articulus X: Utrum sacra scriptura sub una littera habeat plures sensus

Quaestio II: De Deo, an Deus sit

Articulus I: Utrum Deum esse sit per se notum

Articulus II: Utrum Deum esse sit demonstrabile

Articulus III: Utrum Deus sit

Quaestio III: De Dei simplicitate

Articulus I: Utrum Deus sit corpus

Articulus II: Utrum in Deo sit compositio formae et materiae

Articulus III: Utrum sit idem Deus quod sua essentia vel natura

Articulus IV: Utrum in Deo sit idem essentia et esse

Articulus V: Utrum Deus sit in genere aliquo

Articulus VI: Utrum in Deo sint aliqua accidentia

Articulus VII: Utrum Deus sit omnino simplex

Articulus VIII: Utrum Deus in compositionem aliorum veniat

Quaestio IV: De Dei perfectione

Articulus I: Utrum Deus sit perfectus

Articulus II: Utrum in Deo sint perfectiones omnium rerum

Articulus III: Utrum aliqua creatura possit esse similis Deo

Quaestio V: De bono in communi

Articulus I: Utrum bonum differat secundum rem ab ente

Articulus II: Utrum bonum secundum rationem sit prius quam ens

Articulus III: Utrum omne ens sit bonum

Articulus IV: Utrum bonum habeat rationem causae finalis

Articulus V: Utrum ratio boni consistat in modo, specie et ordine

Articulus VI: Utrum convenienter dividatur bonum per honestum, utile et delectabile

Quaestio VI: De bonitate Dei

Articulus I: Utrum esse bonum Deo conveniat

Articulus II: Utrum Deus sit summum bonum

Articulus III: Utrum esse bonum per essentiam sit proprium Dei

Articulus IV: Utrum omnia sint bona bonitate divina

Quaestio VII: De infinitate Dei

Articulus I: Utrum Deus sit infinitus

Articulus II: Utrum aliquid aliud quam Deus possit esse infinitum per essentiam

Articulus III: Utrum possit esse aliquid infinitum actu secundum magnitudinem

Articulus IV: Utrum possit esse infinitum in rebus secundum multitudinem

Quaestio VIII: De existentia Dei in rebus

Articulus I: Utrum Deus sit in omnibus rebus

Articulus II: Utrum Deus sit ubique

Articulus III: Utrum Deus sit ubique per essentiam, praesentiam et potentiam

Articulus IV: Utrum esse ubique sit proprium Dei

Quaestio IX: De Dei immutabilitate

Articulus I: Utrum Deus sit omnino immutabilis

Articulus II: Utrum esse immutabile sit Dei proprium

Quaestio X: De Dei aeternitate

Articulus I: Utrum convenienter definiatur aeternitas, quod est interminabilis vitae tota simul et perfecta possessio

Articulus II: Utrum Deus sit aeternus

Articulus III: Utrum esse aeternum sit proprium Dei

Articulus IV: Utrum aeternitas differat a tempore

Articulus V: De differentia aevi et temporis

Articulus VI: Utrum sit unum aevum tantum

Quaestio XI: De unitate Dei

Articulus I: Utrum unum addat aliquid supra ens

Articulus II: Utrum unum et multa opponantur

Articulus III: Utrum Deus sit unus

Articulus IV: Utrum Deus sit maxime unus

Quaestio XII: Quomodo Deus a nobis cognoscatur

Articulus I: Utrum aliquis intellectus creatus possit Deum videre per essentiam

Articulus II: Utrum essentia Dei ab intellectu creato per aliquam similitudinem videatur

Articulus III: Utrum essentia Dei videri possit oculis corporalibus

Articulus IV: Utrum aliquis intellectus creatus per sua naturalia divinam essentiam videre possit

Articulus V: Utrum intellectus creatus ad videndum Dei essentiam aliquo creato lumine indigeat

Articulus VI: Utrum videntium essentiam Dei unus alio perfectius videat

Articulus VII: Utrum videntes Deum per essentiam ipsum comprehendant

Articulus VIII: Utrum videntes Deum per essentiam omnia in Deo videant

Articulus IX: Utrum ea quae videntur in Deo a videntibus divinam essentiam per aliquas similitudines videantur

Articulus X: Utrum videntes Deum per essentiam simul videant omnia quae in ipso vident

Articulus XI: Utrum aliquis in hac vita possit videre Deum per essentiam

Articulus XII: Utrum per rationem naturalem Deum in hac vita cognoscere possimus

Articulus XIII: Utrum per gratiam habeatur altior cognitio Dei quam ea quae habetur per rationem naturalem

Quaestio XIII: De nominibus Dei

Articulus I: Utrum aliquod nomen Deo conveniat

Articulus II: Utrum aliquod nomen dicatur de Deo substantialiter

Articulus III: Utrum aliquod nomen dicatur de Deo proprie

Articulus IV: Utrum nomina dicta de Deo sint nomina synonyma

Articulus V: Utrum ea quae de Deo dicuntur et creaturis, univoce dicantur de ipsis

Articulus VI: Utrum nomina per prius dicantur de creaturis quam de Deo

Articulus VII: Utrum nomina quae important relationem ad creaturas, dicantur de Deo ex tempore

Articulus VIII: Utrum hoc nomen *Deus* sit nomen naturae

Articulus IX: Utrum hoc nomen *Deus* sit communicabile

Articulus X: Utrum hoc nomen *Deus* univoce dicatur de Deo per participationem, secundum naturam, et secundum opinionem

Articulus XI: Utrum hoc nomen *qui est* sit maxime nomen Dei proprium

Articulus XII: Utrum propositiones affirmativae possint formari de Deo

Quaestio XIV: De scientia Dei

Articulus I: Utrum in Deo sit scientia

Articulus II: Utrum Deus intelligat se

Articulus III: Utrum Deus comprehendat seipsum

Articulus IV: Utrum ipsum intelligere Dei sit eius substantia

Articulus V: Utrum Deus cognoscat alia a se

Articulus VI: Utrum Deus cognoscat alia a se propria cognitione

Articulus VII: Utrum scientia Dei sit discursiva

Articulus VIII: Utrum scientia Dei sit causa rerum

Articulus IX: Utrum Deus habeat scientiam non entium

Articulus X: Utrum Deus cognoscat mala

Articulus XI: Utrum Deus cognoscat singularia

Articulus XII: Utrum Deus possit cognoscere infinita

Articulus XIII: Utrum scientia Dei sit futurorum contingentium

Articulus XIV: Utrum Deus cognoscat enuntiabilia

Articulus XV: Utrum scientia Dei sit variabilis

Articulus XVI: Utrum Deus de rebus habeat scientiam speculativam

Quaestio XV: De ideis

Articulus I: Utrum ideae sint

Articulus II: Utrum sint plures ideae

Articulus III: Utrum omnium quae cognoscit Deus, sint ideae

Quaestio XVI: De veritate

Articulus I: Utrum veritas sit tantum in intellectu

Articulus II: Utrum veritas sit in intellectu componente et dividente

Articulus III: Utrum verum et ens convertantur

Articulus IV: Utrum bonum secundum rationem sit prius quam verum

Articulus V: Utrum Deus sit veritas

Articulus VI: Utrum sit una sola veritas, secundum quam omnia sunt vera

Articulus VII: Utrum veritas creata sit aeterna

Articulus VIII: Utrum veritas sit imutabilis

Quaestio XVII: De falsitate

Articulus I: Utrum falsitas sit in rebus

Articulus II: Utrum in sensu sit falsitas

Articulus III: Utrum falsitas sit in intellectu

Articulus IV: Utrum verum et falsum sint contraria

Quaestio XVIII: De vita Dei

Articulus I: Utrum omnium naturalium rerum sit vivere

Articulus II: Utrum vita sit quaedam operatio

Articulus III: Utrum Deo conveniat vita

Articulus IV: Utrum omnia sint vita in Deo

Quaestio XIX: De voluntate Dei

Articulus I: Utrum in Deo sit voluntas

Articulus II: Utrum Deus velit alia a se

Articulus III: Utrum quidquid Deus vult, ex necessitate velit

Articulus IV: Utrum voluntas Dei sit causa rerum

Articulus V: Utrum voluntatis divinae sit assignare aliquam causam

Articulus VI: Utrum voluntas Dei semper impleatur

Articulus VII: Utrum voluntas Dei sit mutabilis

Articulus VIII: Utrum voluntas Dei necessitatem rebus volitis imponat

Articulus IX: Utrum voluntas Dei sit malorum

Articulus X: Utrum Deus habeat liberum arbitrium

Articulus XI: Utrum sit distinguenda in Deo voluntas signi

Articulus XII: Utrum convenienter circa divinam voluntatem ponantur quinque signa

Quaestio XX: De amore Dei

Articulus I: Utrum amor sit in Deo

Articulus II: Utrum Deus omnia amet

Articulus III: Utrum Deus aequaliter diligat omnia

Articulus IV: An Deus semper magis diligat meliora

Quaestio XXI: De iustitia et misericordia Dei

Articulus I: Utrum in Deo sit iustitia

Articulus II: Utrum iustitia Dei sit veritas

Articulus III: Utrum misericordia competat Deo

Articulus IV: Utrum in omnibus operibus Dei sit misericordia et iustitia

Quaestio XXII: De providentia Dei

Articulus I: Utrum providentia Deo conveniat

Articulus II: Utrum omnia sint subiecta divinae providentiae

Articulus III: Utrum Deus immediate omnibus provideat

Articulus IV: Utrum providentia rebus provisis necessitatem imponat

Quaestio XXIII: De praedestinatione

Articulus I: Utrum homines praedestinentur a Deo

Articulus II: Utrum praedestinatio aliquid ponat in praedestinato

Articulus III: Utrum Deus aliquem hominem reprobet

Articulus IV: Utrum praedestinati eligantur a Deo

Articulus V: Utrum praescientia meritorum sit causa praedestinationis

Articulus VI: Utrum praedestinatio sit certa

Articulus VII: Utrum numerus praedestinatorum sit certus

Articulus VIII: Utrum praedestinatio possit iuvari precibus sanctorum

Quaestio XXIV: De libro vitae

Articulus I: Utrum liber vitae sit idem quod praedestinatio

Articulus II: Utrum liber vitae sit solum respectu vitae gloriae praedestinatorum

Articulus III: Utrum aliquis deleatur de libro vitae

Quaestio XXV: De divina potentia

Articulus I: Utrum in Deo sit potentia

Articulus II: Utrum potentia Dei sit infinita

Articulus III: Utrum Deus sit omnipotens

Articulus IV: Utrum Deus possit facere quod praeterita non fuerint

Articulus V: Utrum Deus possit facere quae non facit

Articulus VI: Utrum Deus possit meliora facere ea quae facit

Quaestio XXVI: De divina beatitudine

Articulus I: Utrum beatitudo Deo competat

Articulus II: Utrum Deus dicatur beatus secundum intellectum

Articulus III: Utrum Deus sit beatitudo cuiuslibet beati

Articulus IV: Utrum in Dei beatitudine omnis beatitudo includatur

Quaestio XXVII: De processione divinarum personarum

Articulus I: Utrum processio sit in divinis

Articulus II: Utrum aliqua processio in divinis generatio DICI possit

Articulus III: Utrum sit in divinis alia processio a generatione verbi

Articulus IV: Utrum processio amoris in divinis sit generatio

Articulus V: Utrum sint plures processiones in divinis quam duae

Quaestio XXVIII: De relationibus divinis

Articulus I: Utrum in Deo sint aliquae relationes reales

Articulus II: Utrum relatio in Deo sit idem quod sua essentia

Articulus III: Utrum relationes quae sunt in Deo, realiter ab invicem distinguantur

Articulus IV: Utrum in Deo sint tantum quatuor relationes reales, scilicet paternitas, filiatio, spiratio et processio

Quaestio XXIX: De personis divinis

Articulus I: De definitione personae

Articulus II: Utrum persona sit idem quod hypostasis, subsistentia et essentia

Articulus III: Utrum nomen personae sit ponendum in divinis

Articulus IV: Utrum hoc nomen persona significet relationem

Quaestio XXX: De pluralitate personarum in divinis

Articulus I: Utrum sit ponere plures personas in divinis

Articulus II: Utrum in Deo sint plures personae quam tres

Articulus III: Utrum termini numerales ponant aliquid in divinis

Articulus IV: Utrum hoc nomen persona possit esse commune tribus personis

Quaestio XXXI: De his quae ad unitatem vel pluralitatem pertinent in divinis

Articulus I: Utrum sit Trinitas in divinis

Articulus II: Utrum Filius sit alius a patre

Articulus III: Utrum dictio exclusiva solus sit addenda termino essentiali in divinis

Articulus IV: Utrum dictio exclusiva possit adiungi termino personali

Quaestio XXXII: De divinarum personarum cognitione

Articulus I: Utrum Trinitas divinarum personarum possit per naturalem rationem cognosci

Articulus II: Utrum sint ponendae notiones in divinis

Articulus III: Utrum sint quinque notiones

Articulus IV: Utrum liceat contrarie opinari de notionibus

Quaestio XXXIII: De persona Patris

Articulus I: Utrum competat Patri esse principium

Articulus II: Utrum hoc nomen Pater sit nomen proprie divinae personae

Articulus III: Utrum hoc nomen Pater dicatur in divinis per prius secundum quod personaliter sumitur

Articulus IV: Utrum esse ingenitum sit Patri proprium

Quaestio XXXIV: De persona Filii

Articulus I: Utrum verbum in divinis sit nomen personale

Articulus II: Utrum verbum sit proprium nomen Filii

Articulus III: Utrum in nomine verbi importetur respectus ad creaturam

Quaestio XXXV: De imagine

Articulus I: Utrum imago in divinis dicatur personaliter

Articulus II: Utrum nomen imaginis sit proprium Filii

Quaestio XXXVI: De persona Spiritus Sancti

Articulus I: Utrum hoc nomen Spiritus Sanctus sit proprium nomen alicuius divinae personae

Articulus II: Utrum Spiritus Sanctus procedat a Filio

Articulus III: Utrum Spiritus Sanctus procedat a patre per Filium

Articulus IV: Utrum Pater et Filius sint unum principium Spiritus Sancti

Quaestio XXXVII: De nomine Spiritus Sancti quod est amor

Articulus I: Utrum amor sit proprium nomen Spiritus Sancti

Articulus II: Utrum Pater et Filius diligant se spiritu Sancto

Quaestio XXXVIII: De nomine Spiritus Sancti quod est donum

Articulus I: Utrum donum sit nomen personale

Articulus II: Utrum donum sit proprium nomen Spiritus Sancti

Quaestio XXXIX: De personis ad essentiam relatis

Articulus I: Utrum in divinis essentia sit idem quod persona

Articulus II: Utrum sit dicendum tres personas esse unius essentiae

Articulus III: Utrum nomina essentialia praedicentur singulariter de tribus personis

Articulus IV: Utrum nomina essentialia concreta possint supponere pro persona

Articulus V: Utrum nomina essentialia in abstracto significata possint supponere pro persona

Articulus VI: Utrum personae possint praedicari de nominibus essentialibus

Articulus VII: Utrum nomina essentialia sint approprianda personis

Articulus VIII: Utrum convenienter a sacris doctoribus sint essentialia personis attributa

Quaestio XL: De personis in comparatione ad relationes sive proprietates

Articulus I: Utrum relatio sit idem quod persona

Articulus II: Utrum personae distinguantur per relationes

Articulus III: Utrum, abstractis per intellectum relationibus a personis, adhuc remaneant hypostases

Articulus IV: Utrum actus notionales praeintelligantur proprietatibus

Quaestio XLI: De personis in comparatione ad actus notionales

Articulus I: Utrum actus notionales sint attribuendi personis

Articulus II: Utrum actus notionales sint voluntarii

Articulus III: Utrum actus notionales sint de aliquo

Articulus IV: Utrum in divinis sit potentia respectu actuum notionalium

Articulus V: Utrum potentia generandi significet relationem, et non essentiam

El título es claro a partir de lo anterior. Solo advierta el novicio esto: que la potencia se toma aquí, no por el respecto al principio, sino por aquello a lo que conviene ese respecto. Ambas cosas, en efecto, quedan comprendidas en la razón de potencia; pero de esa cosa se duda aquí, si sea esencia o paternidad, etc.

II. En el cuerpo hace cuatro cosas: primero, refiere cierta opinión; segundo, la reprende; tercero, reprende otra opinión, allí: Ni siquiera la esencia, etc.; cuarto, responde a lo preguntado.

III. En cuanto a lo primero, la opinión recitada es que la potencia de generar significa solo una relación.

En cuanto a lo segundo, esta opinión se reprueba, mostrando que significa principalmente la esencia divina, así: La potencia en cada agente es aquello por lo cual el agente actúa; luego es la forma a la que se hace asimilación; luego la potencia generativa es aquello en lo que lo generado se asimila al generante; luego la naturaleza divina en el Padre es potencia de generar; luego la potencia de generar significa principalmente la esencia divina, y no solo la relación. – La primera consecuencia se prueba: porque todo lo que produce produce algo semejante a sí en cuanto a la forma con la que actúa, como se manifiesta en la generación del hombre. La tercera, en cambio, se prueba: porque el Hijo de Dios se asimila al Padre en la naturaleza divina. Y se confirma con la autoridad de Hilario. La cuarta consecuencia, en cuanto a su primera parte, se confirma con la autoridad del Maestro, en la séptima distinción del Primero.

IV. En cuanto a el tercero, debe reprobarse la opinión de que la potencia de generar significa la esencia en cuanto es idéntica a la relación, de modo que signifique por igual ambas cosas. – Se reprueba, sin embargo, así. La forma individual, en las cosas creadas, constituye a la persona que genera, y no es aquello por lo cual el que genera genera: luego, en lo divino, la paternidad constituye a la persona del Padre que genera, y no es aquello por lo cual el Padre genera.

El antecedente se prueba en cuanto a la segunda parte: porque de otro modo Sócrates generaría a Sócrates. – La consecuencia, en cambio, se prueba: porque la paternidad, aunque sea forma, es sin embargo una forma individual. Y se aplica la prueba de la segunda parte del antecedente a la segunda parte del consecuente, conduciendo a lo imposible: a saber, que el Padre generaría al Padre, así como allí Sócrates generaría a Sócrates.

V. En cuanto al cuarto punto, la conclusión que responde a la cuestión es: La potencia de generar significa la naturaleza divina en recto, y la paternidad en oblicuo. Y se infiere de lo dicho anteriormente en el del siguiente modo. Aquello con lo cual el Padre genera es la naturaleza divina, porque en ella el Hijo se le asemeja; y la generación, según Dámaso, es obra de la naturaleza, no como aquello que genera, sino como aquello por lo cual genera. Por tanto.

Y advierte que, como es habitual, junto con los demás teólogos, el Autor supone que la potencia de generar incluye en sí la relación: y por eso no se preocupó de probar que esta queda incluida; sino que bastó probar que no está incluida sola, y que no lo está de este modo, es decir, en pie de igualdad. – Y sabe que la segunda opinión reprobada en el texto es aquella que el Autor había seguido en la distinción VII del Primero, cuestión I, artículo 2. Por consiguiente, aquí queda retractada.

VI. En torno a la primera premisa, a saber, la potencia en cada agente es aquello por lo que el agente actúa, surge la duda de si esto es verdadero de todo aquello por lo que el agente actúa; o solo de aquello por lo que actúa primariamente; o solo de aquello por lo que actúa inmediatamente. No puede decirse que todo aquello por lo que el agente actúa sea potencia. Porque entonces se seguiría que en Sócrates habría varias potencias generativas: puesto que genera por medio de la humanidad, y genera por medio de la potencia generativa, que es la fuerza de la parte vegetativa. – Tampoco puede decirse que se verifica solo de aquello por lo que actúa primariamente. Puesto que se seguiría que el calor en el fuego no sería una potencia calefactora; sino su sustancia, que es el primer principio de la calefacción. – Tampoco puede decirse que se verifica tan solo de aquello por lo que actúa inmediatamente. Porque así habría sido falso lo dicho en el texto, a saber, que la naturaleza humana es una potencia generativa del hombre. Y asimismo se inferiría mal la conclusión principal: puesto que la naturaleza divina no es principio de generación ni de espiración sino mediante el entendimiento y la voluntad, como resulta claro por lo dicho anteriormente

VII. A esto se dice que lo supuesto es verdadero de todo aquello con lo que el agente actúa, guardadas dos condiciones: a saber, que aquello sea alguna forma del agente (y esto en diferencia respecto de los instrumentos); y que sea principio per se de esa acción, sea elicitivo sea principal (y esto en diferencia respecto de los concomitantes). – Ni por ello se sigue que haya más potencias de la misma razón en lo mismo. Porque en sí, las potencias en lo mismo son de órdenes diversos, mientras una es primera y otra próxima, como se ve en la naturaleza humana y la potencia generativa: pero en orden al acto tienen unidad. Pues son principio de una misma y única generación; y por eso, como tales, se computan casi como un solo principio y una sola potencia, constituida por lo próximo y lo primero concurrentes.

VIII. En torno a la tesis, en cuanto afirma que la potencia generativa es naturaleza divina, surge una duda de doble origen. Primero, por razón de la naturaleza divina en cuanto se distingue frente a las perfecciones atributales, como el entendimiento y la voluntad: y contra esto se aducen los argumentos de Escoto. – Segundo, por razón de la misma en cuanto se distingue frente a la relación: y contra esto se aducen los argumentos de Buenaventura, Garroni, Enrique y Durando.

Verdad es que el Autor no toma aquí la naturaleza divina en cuanto se distingue contra el entendimiento y la voluntad, sino acaso solo secundum quid: - pues en Él, aunque la naturaleza divina sea el primer principio por el cual de la generación, no es sin embargo el único; sino que ella misma está como primer por el cual, mientras que el entendimiento está como próximo por el cual, como manifiestamente se ve por lo tratado acerca de la procesión del Hijo y del Espíritu Santo: de donde la naturaleza divina se toma aquí no solo en sí misma, sino comprendiendo cualquier absoluto como principio por el cual concurrente a tales actos nocionales; y por eso nada importa, en lo que respecta al asunto propuesto, hablar de la naturaleza divina y de cualquier otro absoluto esencial: - razón por la cual los argumentos escotistas deben omitirse.

IX. Los argumentos de los demás, en cambio, que impugnan la esencia en cuanto se distingue contra las relaciones, proceden de la razón de la esencia, de la forma personal, del acto nocional y de la autoridad.

Ex esencia, en primer lugar, así. La forma que es razón formal de alguna acción se le debe esa acción, incluso si está separada del sujeto, como es patente en la blancura separada respecto de la disgregación: pero a la deidad, en cuanto se entiende separada del Padre, no se le debe esta acción, a saber, generar: luego ella no es la razón de generar. – Además, la deidad es de una razón simplísima: luego no es razón de dos acciones solamente, es decir, de la generación y de la espiración, sino o de una sola, o de infinitas. – Además, la deidad es común a las tres personas: luego no es la razón propia del acto propio de una sola persona.

De la forma constitutiva del Padre, es decir, la paternidad: porque el principio del ens y del obrar es el mismo; en efecto, es propio de la imperfección que la forma dé el acto primero y no el segundo.

De hecho, en virtud del acto: porque así como el acto esencial procede de la forma esencial, así también el acto personal procede de la forma personal.

La autoridad es la de Agustín, V de Trin., capítulo V: el Padre es aquello que el Hijo es. Por lo tanto, no por la divinidad, sino por la paternidad, el Hijo le pertenece. Y se sigue esta consecuencia: porque el Padre es Padre por la paternidad.

X. Para evidencia de estas cosas, sabe que en esto parece que los oponentes se engañan, porque no distinguen cuánto importa entre la naturaleza divina y la naturaleza divina en este, por ejemplo, el Padre. El Autor no pretende que la naturaleza divina sea potencia generativa, sino que la naturaleza divina en el principio no procedente de principio es potencia generativa. Y para insinuar esto, en la letra, inmediatamente antes de la autoridad de Hilario, se dice: Por eso la naturaleza divina en el Padre es potencia generativa en él mismo: donde nombró dos veces la persona, una vez por parte de la naturaleza, y una vez por parte de la potencia de engendrar, para mostrar que ninguna de las dos se toma de modo puramente absoluto. En efecto, la naturaleza divina es común a las tres, con todas sus propiedades; pero la naturaleza divina, no solo en cuanto Padre, sino en cuanto en el Padre, es del solo Padre: pues ella misma en cuanto tal, esto es, en cuanto en el Padre, o en cuanto del Padre, es potencia de engendrar. Y por esto en la letra se dice que la potencia de engendrar incluye la paternidad, no en recto, sino en oblicuo: pues la deidad, no en cuanto paternidad, sino en cuanto del Padre, es potencia de engendrar, y propia del Padre. – Y por esto se responde fácilmente a las objeciones.

XI. Por lo cual, a la primera razón se le podría negar la mayor, puesto que la blancura separada de la cantidad no se disgregaría; sin embargo, distínguese que el acto se atribuye de dos maneras a alguna forma. De un modo, absoluta y por sí positivamente. Y así, dado que la mayor fuera verdadera, la menor es falsa: porque la generación no se atribuye a la naturaleza divina absolutamente ni por sí positivamente, ya que conveniría a ella en cualquiera en quien se encuentre; sino como permisivamente, del modo en que las cosas particulares convienen a los universales; pues así se comparan las personas a la esencia, como se dijo en la cuestión XL. De otro modo, el acto de la forma se atribuye como en esto. Y así la mayor es falsa y la menor verdadera. – Y por esto queda clara la respuesta al tercero. Pues lo común en cuanto común no es razón propia de lo propio; pero bien lo común en cuanto propio, es decir, de la persona, es razón propia del acto propio de esa persona. – A la segunda objeción puede responderse con lo mismo que, aunque la deidad, según sí misma, no miraría más a dos que a mil; sin embargo, como en esto, es decir, como principio no de principio, y como en él y principio de principio simultáneamente, solo inicia el acto respecto de dos. — Puede, sin embargo, esta razón resolverse de muchos otros modos. A saber: porque la deidad, junto con el entendimiento de uno y con la voluntad del otro, es principio. Y no de más: porque además del acto del entendimiento y de la voluntad, no se da un tercero en la naturaleza intelectual. También, por parte de cierto orden de las producciones entre sí, puede decirse que no es inconveniente que de uno nazca ordenadamente.

En cuanto a la razón tomada del lado de la forma, el supuesto es falso, según la vía común de la filosofía, que sostiene que no toda forma es activa, y en especial la relación. — Sin embargo, podría decirse que de algún modo la paternidad, al constituir al Padre, le da generar; en cuanto le da concurrir activamente a la generación como aquello que es. Y no se le debe más a sí mismo.

En cuanto a lo del acto, debe negarse la semejanza proporcional. Pues el acto esencial, dentro de la amplitud de lo puramente esencial, se encuentra como aquello que y como aquello por lo cual; en cambio, el acto personal, dentro de la amplitud de lo puramente personal, repugna que se encuentre como aquello por lo cual; porque la personalidad no puede ser razón de hacerse semejante a sí misma, a no ser que pudiera generarse a sí misma, lo cual no es inteligible.

Finalmente, respecto a la autoridad de Agustín debe decirse que el término está en equívoco. Pues habla de aquello formalmente; pero la deidad del Padre es aquello por lo cual el Padre genera causalmente, y en virtud de lo cual es Padre el Hijo.

XII. En la respuesta a lo primero, advierte que entre el generante y el generado se encuentran dos cosas, a saber, la conveniencia y la distinción. Y ciertamente la distinción es condición, mientras que la asimilación es razón: pues el generante no genera para distinguir, sino para asimilar lo distinto. Y por eso, cuanto mayor es la conveniencia, tanto más perfecta es la generación, salvaguardada la distinción hipostática. Y cuanto menor es esta distinción suposital, tanto más perfecta es la generación. De donde en lo divino la distinción es mínima, porque relativa; y la conveniencia es suma, porque son la misma cosa número, simplicísima y del todo indivisa, etc.

Articulus VI: Utrum actus notionalis ad plures personas terminari possit

Quaestio XLII: De aequalitate et similitudine divinarum personarum ad invicem

Articulus I: Utrum aequalitas locum habeat in divinis

Articulus II: Utrum persona procedens sit coaeterna suo principio, ut Filius Patri

Articulus III: Utrum in divinis personis sit ordo naturae

Articulus IV: Utrum Filius sit aequalis Patri secundum magnitudinem

Articulus V: Utrum Filius sit in patre, et e converso

Articulus VI: Utrum Filius sit aequalis Patri secundum potentiam

Quaestio XLIII: De missione divinarum personarum

Articulus I: Utrum alicui personae divinae conveniat mitti

Articulus II: Utrum missio sit aeterna, vel temporalis tantum

Articulus III: Utrum missio invisibilis divinae personae sit solum secundum donum gratiae gratum facientis

Articulus IV: Utrum Patri conveniat mitti

Articulus V: Utrum Filio conveniat invisibiliter mitti

Articulus VI: Utrum missio invisibilis fiat ad omnes qui sunt participes gratiae

Articulus VII: Utrum Spiritui Sancto conveniat visibiliter mitti

Articulus VIII: Utrum nulla persona divina mittatur nisi ab ea a qua procedit aeternaliter

Quaestio XLIV: De processione creaturarum a Deo, et de omnium entium prima causa

Articulus I: Utrum sit necessarium omne ens esse creatum a Deo

Articulus II: Utrum materia prima sit creata a Deo

Articulus III: Utrum causa exemplaris sit aliquid praeter Deum

Articulus IV: Utrum Deus sit causa finalis omnium

Quaestio XLV: De modo emanationis rerum a primo principio

Articulus I: Utrum creare sit ex nihilo aliquid facere

Articulus II: Utrum Deus possit aliquid creare

Articulus III: Utrum creatio sit aliquid in creatura

Articulus IV: Utrum creari sit proprium compositorum et subsistentium

Articulus V: Utrum solius Dei sit creare

Articulus VI: Utrum creare sit proprium alicuius personae

Articulus VII: Utrum in creaturis sit necesse inveniri vestigium Trinitatis

Articulus VIII: Utrum creatio admisceatur in operibus naturae et artis

Quaestio XLVI: De principio durationis rerum creatarum

Articulus I: Utrum universitas creaturarum semper fuerit

Articulus II: Utrum mundum incoepisse sit articulus fidei

Articulus III: Utrum creatio rerum fuerit in principio temporis

Quaestio XLVII: De distinctione rerum in communi

Articulus I: Utrum rerum multitudo et distinctio sit a Deo

Articulus II: Utrum inaequalitas rerum sit a Deo.

Articulus III: Utrum sit unus mundus tantum

Quaestio XLVIII: De distinctione rerum in speciali

Articulus I: Utrum malum sit natura quaedam

Articulus II: Utrum malum inveniatur in rebus

Articulus III: Utrum malum sit in bono sicut in subiecto

Articulus IV: Utrum malum corrumpat totum bonum

Articulus V: Utrum malum sufficienter dividatur per poenam et culpam

Articulus VI: Utrum habeat plus de ratione mali poena quam culpa

Quaestio XLIX: De causa mali

Articulus I: Utrum bonum possit esse causa mali

Articulus II: Utrum summum bonum, quod est Deus, sit causa mali

Articulus III: Utrum sit unum summum malum, quod sit causa omnis mali

Quaestio L: De substantia angelorum absolute

Articulus I: Utrum angelus sit omnino incorporeus

Articulus II: Utrum angelus sit compositus ex materia et forma

Articulus III: Utrum angeli sint in aliquo magno numero

Articulus IV: Utrum angeli differant specie

Articulus V: Utrum angeli sint incorruptibiles

Quaestio LI: De comparatione angelorum ad corpora

Articulus I: Utrum angeli habeant corpora naturaliter sibi unita

Articulus II: Utrum angeli assumant corpora

Articulus III: Utrum angeli in corporibus assumptis opera vitae exerceant

Quaestio LII: De comparatione angelorum ad loca

Articulus I: Utrum angelus sit in loco

Articulus II: Utrum angelus possit esse in pluribus locis simul

Articulus III: Utrum plures angeli possint simul esse in eodem loco

Quaestio LIII: De motu locali angelorum

Articulus I: Utrum angelus possit moveri localiter

Articulus II: Utrum angelus transeat per medium

Articulus III: Utrum motus angeli sit in instanti

Quaestio LIV: De cognitione angelorum

Articulus I: Utrum intelligere angeli sit eius substantia

Articulus II: Utrum intelligere angeli sit eius esse

Articulus III: Utrum potentia intellectiva angeli sit eius essentia

Articulus IV: Utrum in angelo sit intellectus agens et possibilis

Articulus V: Utrum in angelis sit sola intellectiva cognitio

↑ Top of work