Commentaria in Primam Partem Summae Theologiae
Tommaso de Vio Cajetan (1469–1534)
First published 1507
Cajetan's Commentaria in Primam Partem Summae Theologiae offers an article-by-article exposition of Aquinas's Prima Pars. Its discussions of sacred doctrine, analogy, divine knowledge, and creation became important reference points in the later Thomist tradition. The present digital edition follows the Latin text of the Leonine edition and includes English and Spanish translations. Coverage is currently partial.
✦ This work is being completed — add a section.
Praefatio ad Oliverium Carrafam
In Prooemium Summae Theologiae
Quaestio I: De sacra doctrina, qualis sit, et ad quae se extendat
Articulus I: Utrum sit necessarium, praeter philosophicas disciplinas, aliam doctrinam haberi
Articulus II: Utrum sacra doctrina sit scientia
Articulus III: Utrum sacra doctrina sit una scientia
Articulus IV: Utrum sacra doctrina sit scientia practica
Articulus V: Utrum sacra doctrina sit dignior aliis scientiis
Articulus VI: Utrum haec doctrina sit sapientia
Articulus VII: Utrum deus sit subiectum huius scientiae
Articulus VIII: Utrum haec doctrina sit argumentativa
Articulus IX: Utrum sacra scriptura debeat uti metaphoris
Articulus X: Utrum sacra scriptura sub una littera habeat plures sensus
Quaestio II: De Deo, an Deus sit
Articulus I: Utrum Deum esse sit per se notum
Articulus II: Utrum Deum esse sit demonstrabile
Articulus III: Utrum Deus sit
Quaestio III: De Dei simplicitate
Articulus I: Utrum Deus sit corpus
Articulus II: Utrum in Deo sit compositio formae et materiae
Articulus III: Utrum sit idem Deus quod sua essentia vel natura
Articulus IV: Utrum in Deo sit idem essentia et esse
Articulus V: Utrum Deus sit in genere aliquo
Articulus VI: Utrum in Deo sint aliqua accidentia
Articulus VII: Utrum Deus sit omnino simplex
Articulus VIII: Utrum Deus in compositionem aliorum veniat
Quaestio IV: De Dei perfectione
Articulus I: Utrum Deus sit perfectus
Articulus II: Utrum in Deo sint perfectiones omnium rerum
Articulus III: Utrum aliqua creatura possit esse similis Deo
Quaestio V: De bono in communi
Articulus I: Utrum bonum differat secundum rem ab ente
Articulus II: Utrum bonum secundum rationem sit prius quam ens
Articulus III: Utrum omne ens sit bonum
Articulus IV: Utrum bonum habeat rationem causae finalis
Articulus V: Utrum ratio boni consistat in modo, specie et ordine
Articulus VI: Utrum convenienter dividatur bonum per honestum, utile et delectabile
Quaestio VI: De bonitate Dei
Articulus I: Utrum esse bonum Deo conveniat
Articulus II: Utrum Deus sit summum bonum
Articulus III: Utrum esse bonum per essentiam sit proprium Dei
Articulus IV: Utrum omnia sint bona bonitate divina
Quaestio VII: De infinitate Dei
Articulus I: Utrum Deus sit infinitus
Articulus II: Utrum aliquid aliud quam Deus possit esse infinitum per essentiam
Articulus III: Utrum possit esse aliquid infinitum actu secundum magnitudinem
Articulus IV: Utrum possit esse infinitum in rebus secundum multitudinem
Quaestio VIII: De existentia Dei in rebus
Articulus I: Utrum Deus sit in omnibus rebus
Articulus II: Utrum Deus sit ubique
Articulus III: Utrum Deus sit ubique per essentiam, praesentiam et potentiam
Articulus IV: Utrum esse ubique sit proprium Dei
Quaestio IX: De Dei immutabilitate
Articulus I: Utrum Deus sit omnino immutabilis
Articulus II: Utrum esse immutabile sit Dei proprium
Quaestio X: De Dei aeternitate
Articulus I: Utrum convenienter definiatur aeternitas, quod est interminabilis vitae tota simul et perfecta possessio
Articulus II: Utrum Deus sit aeternus
Articulus III: Utrum esse aeternum sit proprium Dei
Articulus IV: Utrum aeternitas differat a tempore
Articulus V: De differentia aevi et temporis
Articulus VI: Utrum sit unum aevum tantum
Quaestio XI: De unitate Dei
Articulus I: Utrum unum addat aliquid supra ens
Articulus II: Utrum unum et multa opponantur
Articulus III: Utrum Deus sit unus
Articulus IV: Utrum Deus sit maxime unus
Quaestio XII: Quomodo Deus a nobis cognoscatur
Articulus I: Utrum aliquis intellectus creatus possit Deum videre per essentiam
Articulus II: Utrum essentia Dei ab intellectu creato per aliquam similitudinem videatur
Articulus III: Utrum essentia Dei videri possit oculis corporalibus
Articulus IV: Utrum aliquis intellectus creatus per sua naturalia divinam essentiam videre possit
Articulus V: Utrum intellectus creatus ad videndum Dei essentiam aliquo creato lumine indigeat
Articulus VI: Utrum videntium essentiam Dei unus alio perfectius videat
Articulus VII: Utrum videntes Deum per essentiam ipsum comprehendant
Articulus VIII: Utrum videntes Deum per essentiam omnia in Deo videant
Articulus IX: Utrum ea quae videntur in Deo a videntibus divinam essentiam per aliquas similitudines videantur
Articulus X: Utrum videntes Deum per essentiam simul videant omnia quae in ipso vident
Articulus XI: Utrum aliquis in hac vita possit videre Deum per essentiam
Articulus XII: Utrum per rationem naturalem Deum in hac vita cognoscere possimus
Articulus XIII: Utrum per gratiam habeatur altior cognitio Dei quam ea quae habetur per rationem naturalem
Quaestio XIII: De nominibus Dei
Articulus I: Utrum aliquod nomen Deo conveniat
Articulus II: Utrum aliquod nomen dicatur de Deo substantialiter
Articulus III: Utrum aliquod nomen dicatur de Deo proprie
Articulus IV: Utrum nomina dicta de Deo sint nomina synonyma
Articulus V: Utrum ea quae de Deo dicuntur et creaturis, univoce dicantur de ipsis
Articulus VI: Utrum nomina per prius dicantur de creaturis quam de Deo
Articulus VII: Utrum nomina quae important relationem ad creaturas, dicantur de Deo ex tempore
Articulus VIII: Utrum hoc nomen *Deus* sit nomen naturae
Articulus IX: Utrum hoc nomen *Deus* sit communicabile
Articulus X: Utrum hoc nomen *Deus* univoce dicatur de Deo per participationem, secundum naturam, et secundum opinionem
Articulus XI: Utrum hoc nomen *qui est* sit maxime nomen Dei proprium
Articulus XII: Utrum propositiones affirmativae possint formari de Deo
Quaestio XIV: De scientia Dei
Articulus I: Utrum in Deo sit scientia
Articulus II: Utrum Deus intelligat se
Articulus III: Utrum Deus comprehendat seipsum
Articulus IV: Utrum ipsum intelligere Dei sit eius substantia
Articulus V: Utrum Deus cognoscat alia a se
Articulus VI: Utrum Deus cognoscat alia a se propria cognitione
Articulus VII: Utrum scientia Dei sit discursiva
Articulus VIII: Utrum scientia Dei sit causa rerum
Articulus IX: Utrum Deus habeat scientiam non entium
Articulus X: Utrum Deus cognoscat mala
Articulus XI: Utrum Deus cognoscat singularia
Articulus XII: Utrum Deus possit cognoscere infinita
Articulus XIII: Utrum scientia Dei sit futurorum contingentium
Articulus XIV: Utrum Deus cognoscat enuntiabilia
Articulus XV: Utrum scientia Dei sit variabilis
Articulus XVI: Utrum Deus de rebus habeat scientiam speculativam
Quaestio XV: De ideis
Articulus I: Utrum ideae sint
Articulus II: Utrum sint plures ideae
Articulus III: Utrum omnium quae cognoscit Deus, sint ideae
Quaestio XVI: De veritate
Articulus I: Utrum veritas sit tantum in intellectu
Articulus II: Utrum veritas sit in intellectu componente et dividente
Articulus III: Utrum verum et ens convertantur
Articulus IV: Utrum bonum secundum rationem sit prius quam verum
Articulus V: Utrum Deus sit veritas
Articulus VI: Utrum sit una sola veritas, secundum quam omnia sunt vera
Articulus VII: Utrum veritas creata sit aeterna
Articulus VIII: Utrum veritas sit imutabilis
Quaestio XVII: De falsitate
Articulus I: Utrum falsitas sit in rebus
Articulus II: Utrum in sensu sit falsitas
Articulus III: Utrum falsitas sit in intellectu
Articulus IV: Utrum verum et falsum sint contraria
Quaestio XVIII: De vita Dei
Articulus I: Utrum omnium naturalium rerum sit vivere
Articulus II: Utrum vita sit quaedam operatio
Articulus III: Utrum Deo conveniat vita
Articulus IV: Utrum omnia sint vita in Deo
Quaestio XIX: De voluntate Dei
Articulus I: Utrum in Deo sit voluntas
Articulus II: Utrum Deus velit alia a se
Articulus III: Utrum quidquid Deus vult, ex necessitate velit
Articulus IV: Utrum voluntas Dei sit causa rerum
Articulus V: Utrum voluntatis divinae sit assignare aliquam causam
Articulus VI: Utrum voluntas Dei semper impleatur
Articulus VII: Utrum voluntas Dei sit mutabilis
Articulus VIII: Utrum voluntas Dei necessitatem rebus volitis imponat
Articulus IX: Utrum voluntas Dei sit malorum
Articulus X: Utrum Deus habeat liberum arbitrium
Articulus XI: Utrum sit distinguenda in Deo voluntas signi
Articulus XII: Utrum convenienter circa divinam voluntatem ponantur quinque signa
Quaestio XX: De amore Dei
Articulus I: Utrum amor sit in Deo
Articulus II: Utrum Deus omnia amet
Articulus III: Utrum Deus aequaliter diligat omnia
Articulus IV: An Deus semper magis diligat meliora
Quaestio XXI: De iustitia et misericordia Dei
Articulus I: Utrum in Deo sit iustitia
Articulus II: Utrum iustitia Dei sit veritas
Articulus III: Utrum misericordia competat Deo
Articulus IV: Utrum in omnibus operibus Dei sit misericordia et iustitia
Quaestio XXII: De providentia Dei
Articulus I: Utrum providentia Deo conveniat
Articulus II: Utrum omnia sint subiecta divinae providentiae
Articulus III: Utrum Deus immediate omnibus provideat
Articulus IV: Utrum providentia rebus provisis necessitatem imponat
Quaestio XXIII: De praedestinatione
Articulus I: Utrum homines praedestinentur a Deo
Articulus II: Utrum praedestinatio aliquid ponat in praedestinato
Articulus III: Utrum Deus aliquem hominem reprobet
Articulus IV: Utrum praedestinati eligantur a Deo
Articulus V: Utrum praescientia meritorum sit causa praedestinationis
Articulus VI: Utrum praedestinatio sit certa
Articulus VII: Utrum numerus praedestinatorum sit certus
Articulus VIII: Utrum praedestinatio possit iuvari precibus sanctorum
Quaestio XXIV: De libro vitae
Articulus I: Utrum liber vitae sit idem quod praedestinatio
Articulus II: Utrum liber vitae sit solum respectu vitae gloriae praedestinatorum
Articulus III: Utrum aliquis deleatur de libro vitae
Quaestio XXV: De divina potentia
Articulus I: Utrum in Deo sit potentia
Articulus II: Utrum potentia Dei sit infinita
Articulus III: Utrum Deus sit omnipotens
Articulus IV: Utrum Deus possit facere quod praeterita non fuerint
Articulus V: Utrum Deus possit facere quae non facit
Articulus VI: Utrum Deus possit meliora facere ea quae facit
Quaestio XXVI: De divina beatitudine
Articulus I: Utrum beatitudo Deo competat
Articulus II: Utrum Deus dicatur beatus secundum intellectum
Articulus III: Utrum Deus sit beatitudo cuiuslibet beati
Articulus IV: Utrum in Dei beatitudine omnis beatitudo includatur
Quaestio XXVII: De processione divinarum personarum
Articulus I: Utrum processio sit in divinis
Articulus II: Utrum aliqua processio in divinis generatio DICI possit
Articulus III: Utrum sit in divinis alia processio a generatione verbi
Articulus IV: Utrum processio amoris in divinis sit generatio
Articulus V: Utrum sint plures processiones in divinis quam duae
Quaestio XXVIII: De relationibus divinis
Articulus I: Utrum in Deo sint aliquae relationes reales
Articulus II: Utrum relatio in Deo sit idem quod sua essentia
Articulus III: Utrum relationes quae sunt in Deo, realiter ab invicem distinguantur
Articulus IV: Utrum in Deo sint tantum quatuor relationes reales, scilicet paternitas, filiatio, spiratio et processio
Quaestio XXIX: De personis divinis
Articulus I: De definitione personae
Articulus II: Utrum persona sit idem quod hypostasis, subsistentia et essentia
Articulus III: Utrum nomen personae sit ponendum in divinis
Articulus IV: Utrum hoc nomen persona significet relationem
Quaestio XXX: De pluralitate personarum in divinis
Articulus I: Utrum sit ponere plures personas in divinis
Articulus II: Utrum in Deo sint plures personae quam tres
Articulus III: Utrum termini numerales ponant aliquid in divinis
Articulus IV: Utrum hoc nomen persona possit esse commune tribus personis
Quaestio XXXI: De his quae ad unitatem vel pluralitatem pertinent in divinis
Articulus I: Utrum sit Trinitas in divinis
Articulus II: Utrum Filius sit alius a patre
Articulus III: Utrum dictio exclusiva solus sit addenda termino essentiali in divinis
Articulus IV: Utrum dictio exclusiva possit adiungi termino personali
Quaestio XXXII: De divinarum personarum cognitione
Articulus I: Utrum Trinitas divinarum personarum possit per naturalem rationem cognosci
Articulus II: Utrum sint ponendae notiones in divinis
Articulus III: Utrum sint quinque notiones
Articulus IV: Utrum liceat contrarie opinari de notionibus
Quaestio XXXIII: De persona Patris
Articulus I: Utrum competat Patri esse principium
Articulus II: Utrum hoc nomen Pater sit nomen proprie divinae personae
Articulus III: Utrum hoc nomen Pater dicatur in divinis per prius secundum quod personaliter sumitur
Articulus IV: Utrum esse ingenitum sit Patri proprium
Quaestio XXXIV: De persona Filii
Articulus I: Utrum verbum in divinis sit nomen personale
Articulus II: Utrum verbum sit proprium nomen Filii
Articulus III: Utrum in nomine verbi importetur respectus ad creaturam
Quaestio XXXV: De imagine
Articulus I: Utrum imago in divinis dicatur personaliter
Articulus II: Utrum nomen imaginis sit proprium Filii
Quaestio XXXVI: De persona Spiritus Sancti
Articulus I: Utrum hoc nomen Spiritus Sanctus sit proprium nomen alicuius divinae personae
Articulus II: Utrum Spiritus Sanctus procedat a Filio
Articulus III: Utrum Spiritus Sanctus procedat a patre per Filium
Articulus IV: Utrum Pater et Filius sint unum principium Spiritus Sancti
Quaestio XXXVII: De nomine Spiritus Sancti quod est amor
Articulus I: Utrum amor sit proprium nomen Spiritus Sancti
Articulus II: Utrum Pater et Filius diligant se spiritu Sancto
Quaestio XXXVIII: De nomine Spiritus Sancti quod est donum
Articulus I: Utrum donum sit nomen personale
Articulus II: Utrum donum sit proprium nomen Spiritus Sancti
Quaestio XXXIX: De personis ad essentiam relatis
Articulus I: Utrum in divinis essentia sit idem quod persona
En el título, la partícula idem («lo mismo») significa identidad real. – En el cuerpo hace cuatro cosas: primero, da razón de lo preguntado; segundo, refiere cierta opinión, ahí: Sed quia ut Boetius1; tercero, la reprueba, ahí: Sed sicut supra ostensum est2; cuarto, responde a lo preguntado, ahí: Ex quo sequitur3.
II. En cuanto a lo primero, adviértase que se habría podido objetar al Autor la superfluidad de este artículo: puesto que anteriormente, en la cuestión III4, sobre la Simplicidad divina, se preguntó y determinó que en Dios el supuesto es enteramente idéntico a la esencia. Y por eso, al comienzo de este artículo asignó la razón de su necesidad, con la intención de mostrar que, en cuanto procede del lado de la simplicidad, esta cuestión era manifiesta y no debía repetirse; pero en cuanto procede del lado de la Trinidad de supuestos o personas, mostrada después5 en la unidad de la esencia, surgió una cuestión difícil, y por ello debía discutirse de nuevo: pues entonces no era lugar para este tratado.
III. En cuanto a lo segundo, la opinión, al parecer, de los porretanos sostiene que la persona no es lo mismo que la esencia. Porque la relación es solo asistente, y en consecuencia no pasa a la esencia: luego tampoco la persona, puesto que es la misma relación.
IV. En cuanto a lo tercero, esta opinión es reprobada porque asume un antecedente falso. Pues la relación en las cosas creadas no solo asiste, sino que inhiere. Por lo tanto, en Dios no solo está presente, sino que tiene un esse sustancial; como se dijo más ampliamente en la cuestión XXVIII6
V. En cuanto al cuarto punto, la conclusión responsiva es: La Persona es idéntica realmente a la esencia; sin embargo, las Personas entre sí se distinguen realmente. – Y se prueba respecto de ambas partes. La Persona es relación subsistente en la naturaleza divina: por tanto, es idéntica realmente a la esencia, y distinta realmente de la otra persona relativamente opuesta a ella. – Y se prueba la consecuencia: porque la relación en Dios, comparada con la esencia, no difiere en lo real, sino solo según la razón; comparada, en cambio, con la relación opuesta, tiene distinción real, y esto en virtud de la oposición relativa real.
VI. En torno a esa proposición, la relación, o persona, no difiere realmente, sino solo según la razón, de la esencia divina, se presentan las objeciones de Escoto, en I, dist. II, q. IV. Pues quiere que la persona y la esencia se distingan sin todo acto del entendimiento. Arguye, por tanto, con razones y autoridades.
La primera razón es la siguiente. El Padre, dejando de lado el acto del entendimiento, tiene en sí la entidad comunicable y la entidad incomunicable: por lo tanto, tiene en sí una cosa de razones formales diversas. – Se prueba la consecuencia: porque si fuese en sí una cosa de una sola razón, o sería solo comunicable, o solo incomunicable; y ambas cosas son heréticas.
La segunda razón es esta. El Padre, al entenderse a sí mismo en el primer signo del origen, o entiende la esencia y la paternidad como dos objetos formalmente distintos, o no. Si así es, se obtiene lo pretendido: porque el conocimiento intuitivo es de la cosa según su esse presente en sí misma. Si no, entonces se distinguen solo en el modo de concebir: por lo tanto, de la distinción entre ellas no resulta que esto sea comunicable y aquello incomunicable. – Y vale la inferencia: porque la distinción según el modo de concebir nada produce en la realidad (ens).
Las autoridades son de Agustín, en el libro VII de Trin.7: Toda esencia que se dice relativamente, es algo excepto lo relativo. Y de nuevo en el mismo lugar: Si el Padre no es algo respecto de sí mismo, no es respecto de otro. Y de nuevo8, sobre el Hijo: no es Verbo por aquello por lo que es sabiduría. Pues de todo esto se sigue claramente que no es formalmente lo mismo, en cuanto ens en sí, la res absoluta y la res relativa a otro.
VII. Para la evidencia de estas cosas, sabe que, así como en Dios, según la realidad o en el orden real, hay una sola cosa que no es puramente absoluta ni puramente relativa, ni mixta, ni compuesta, ni resultante de ambas; sino que de manera eminentísima y formal posee lo que es propio de lo relativo (incluso de muchas cosas relativas) y lo que es propio de lo absoluto: así, en el orden formal o de las razones formales, según sí mismo —no respecto a nosotros hablando— hay en Dios una única razón formal, no puramente absoluta ni puramente relativa, no puramente comunicable ni puramente incomunicable; sino que contiene eminentísimamente y formalmente tanto todo cuanto hay de perfección absoluta como todo cuanto exige la Trinidad relativa. Pero es necesario que sea así, porque a toda cosa simplicísima y máximamente una según sí misma debe corresponderle una razón formal adecuada y única; de otro modo no sería por sí primeramente uno e inteligible para cualquier intelecto. – Y se confirma: porque el Verbo de Dios es único. En efecto, consta que el verbo, si es perfecto, iguala a aquello de quien es.
Sin embargo, nos equivocamos al proceder de lo absoluto y lo relativo hacia Dios, porque imaginamos la distinción entre lo absoluto y lo relativo como algo anterior, por razón de la cosa divina; y en consecuencia creemos que aquella debe colocarse bajo uno de los dos miembros. Y sin embargo, es todo lo contrario. Pues la cosa divina es anterior al ens y a todas sus diferencias: es, en efecto, super ens y super unum, etc. Y por ello, así como las virtudes inferiores, no como desarticuladas y distintas entre sí, se elevan a una sola virtud del sol también formalmente, mucho más lo absoluto y lo relativo se elevan a una sola cosa y razón formal divina.
VIII. Por lo cual, a la primera objeción de Escoto9, se niega la consecuencia. Y a su prueba se niega la condicional asumida. En efecto, del hecho de que sea una sola razón en sí no se sigue que sea solo comunicable o solo incomunicable: antes bien, es posible que sea a la vez comunicable e incomunicable; y esto por la infinitud de aquella razón formal. Ni es más admirable que una única razón formal tenga ambos atributos, que que una única cosa los tenga; más aún, según la recta filosofía, aquello se sigue de este supuesto establecido por la fe. – También podrás distinguir esa condicional ante los novicios, diciendo que es verdadera respecto de una razón formal limitada; pero no respecto de una ilimitada, como ocurre en el caso propuesto.
A la segunda objeción se responde que el Padre no entiende la esencia y la paternidad como dos objetos formales en sí mismos, sino como uno formalmente y muchos virtualmente, como resulta claro de lo dicho10. No de modo tal que en aquella suprema realidad y razón formal la paternidad y la esencia sean virtualmente, sino de modo que sean formalmente y realmente; pero su distinción es virtualmente, porque allí están como si estuvieran distintas; y además, porque ejercen las propiedades propias de cada una como si fueran distintas. De donde Escoto erró al abandonar este modo de hablar e introducir como más propio otro modo, el de la distinción formal ex natura rei. Este nuevo modo, en efecto, está muy alejado de la eminencia formal de la divinidad, pues la desarticula formalmente. El que nosotros hemos seguido, en cambio, concuerda en lo posible con una realidad tan grande.
A las autoridades se responde que, puesto que balbuceando como podemos, resonamos las cosas excelsas de Dios11, por eso Agustín y los Doctores hablan de la esencia y de la relación como de cosas formalmente distintas. Esto, en efecto, por parte de la cosa, se funda en que son formalmente distintas virtualmente, aunque no actualiter. Por nuestra parte, en cambio, porque en razón del objeto se distinguen actualiter ante nosotros; pero esto no pone nada en Dios sino una denominación relativa del ens rationis.
IX. En respuesta a lo primero, adviértase que la fuerza de la respuesta consiste en esto: que aquella máxima no se sostiene donde hay una naturaleza absoluta y un supósito relativo; y esto a causa de la oposición relativa, como resulta claro por lo dicho anteriormente12
X. En respuesta a lo segundo, adviértase que el argumento es confirmado por Aureolo contra esta respuesta, según Capreolo, en la II distinción del Primero, qu. III13, así: El efecto en acto tiene una causa en acto; pero que no se contradigan lo comunicable y lo incomunicable, lo distinto y lo no distinto, es un efecto en acto antes de todo acto del entendimiento: luego tiene una causa en acto. Pero su causa es la distinción: luego hay allí distinción antes de todo acto del entendimiento. – Y no basta responder que allí hay distinción fundamentalmente. Pues entonces la causa no estaría en acto, y sin embargo el efecto estaría en acto; contra el Filósofo, V Metafísica14 y II Física15
XI. A esto algunos responden negando la menor: puesto que la negación, que es uno de los extremos de la contradicción, no está en acto antes de la obra del entendimiento, pues no es sino un ens rationis. – Pero esta respuesta no vale nada. En efecto, yerra al no discernir entre el no ser que la negación significa en el acto ejercido, y ese mismo no ser, en cuanto reviste la razón de ens rationis. Que el hombre no sea buey no significa ni ente real, ni ente de razón, sino no ser buey; y aunque, sin ningún entendimiento que lo considere, esa proposición no existiera, y ese no ser no tuviera razón de ente, el significado de la proposición, sin embargo, no depende del entendimiento.
XII. Sin embargo, el argumento puede hacerse casi más fuerte. El efecto en acto tiene su causa en acto: pero las afirmaciones que incluyen en sí contradictorios, a saber, lo común y lo propio, son efectos en acto, etc.
Sin embargo, con una única respuesta se responde a todo esto y a cosas semejantes, negando universalmente aquella proposición, a saber, que solo la distinción es causa de este efecto. Pues este efecto puede surgir de la distinción, como de una causa casi unívoca, y de aquello que contiene virtualmente la distinción, como de una causa equívoca. Ahora bien, es evidente que, cuando un efecto puede surgir tanto de una sola causa unívoca como de una sola causa equívoca, para poner el efecto en acto no se sigue determinadamente alguna de las dos causas, sino bajo disyunción. Y puesto que así ocurre en el asunto propuesto, concedo que el efecto en acto tiene una causa en acto; pero esta es o bien la distinción en acto, o bien lo que contiene virtualmente la distinción; y este segundo miembro es verdadero en el asunto propuesto, y ningún argumento objeta contra ello. – Y ten bien presente esto en todas las materias donde los escotistas y otros te molestarán con la cuestión de la causa de la distinción según la razón por parte de la cosa: pues con esto solo taparás la boca a todos.