Commentaria in Primam Partem Summae Theologiae
Tommaso de Vio Cajetan (1469–1534)
First published 1507
Cajetan's Commentaria in Primam Partem Summae Theologiae offers an article-by-article exposition of Aquinas's Prima Pars. Its discussions of sacred doctrine, analogy, divine knowledge, and creation became important reference points in the later Thomist tradition. The present digital edition follows the Latin text of the Leonine edition and includes English and Spanish translations. Coverage is currently partial.
✦ This work is being completed — add a section.
Praefatio ad Oliverium Carrafam
In Prooemium Summae Theologiae
Quaestio I: De sacra doctrina, qualis sit, et ad quae se extendat
Articulus I: Utrum sit necessarium, praeter philosophicas disciplinas, aliam doctrinam haberi
Articulus II: Utrum sacra doctrina sit scientia
Articulus III: Utrum sacra doctrina sit una scientia
Articulus IV: Utrum sacra doctrina sit scientia practica
Articulus V: Utrum sacra doctrina sit dignior aliis scientiis
Articulus VI: Utrum haec doctrina sit sapientia
Articulus VII: Utrum deus sit subiectum huius scientiae
Articulus VIII: Utrum haec doctrina sit argumentativa
Articulus IX: Utrum sacra scriptura debeat uti metaphoris
Articulus X: Utrum sacra scriptura sub una littera habeat plures sensus
Quaestio II: De Deo, an Deus sit
Articulus I: Utrum Deum esse sit per se notum
Articulus II: Utrum Deum esse sit demonstrabile
Articulus III: Utrum Deus sit
Quaestio III: De Dei simplicitate
Articulus I: Utrum Deus sit corpus
Articulus II: Utrum in Deo sit compositio formae et materiae
Articulus III: Utrum sit idem Deus quod sua essentia vel natura
Articulus IV: Utrum in Deo sit idem essentia et esse
Articulus V: Utrum Deus sit in genere aliquo
Articulus VI: Utrum in Deo sint aliqua accidentia
Articulus VII: Utrum Deus sit omnino simplex
Articulus VIII: Utrum Deus in compositionem aliorum veniat
Quaestio IV: De Dei perfectione
Articulus I: Utrum Deus sit perfectus
Articulus II: Utrum in Deo sint perfectiones omnium rerum
Articulus III: Utrum aliqua creatura possit esse similis Deo
Quaestio V: De bono in communi
Articulus I: Utrum bonum differat secundum rem ab ente
Articulus II: Utrum bonum secundum rationem sit prius quam ens
Articulus III: Utrum omne ens sit bonum
Articulus IV: Utrum bonum habeat rationem causae finalis
Articulus V: Utrum ratio boni consistat in modo, specie et ordine
Articulus VI: Utrum convenienter dividatur bonum per honestum, utile et delectabile
Quaestio VI: De bonitate Dei
Articulus I: Utrum esse bonum Deo conveniat
Articulus II: Utrum Deus sit summum bonum
Articulus III: Utrum esse bonum per essentiam sit proprium Dei
Articulus IV: Utrum omnia sint bona bonitate divina
Quaestio VII: De infinitate Dei
Articulus I: Utrum Deus sit infinitus
Articulus II: Utrum aliquid aliud quam Deus possit esse infinitum per essentiam
Articulus III: Utrum possit esse aliquid infinitum actu secundum magnitudinem
Articulus IV: Utrum possit esse infinitum in rebus secundum multitudinem
Quaestio VIII: De existentia Dei in rebus
Articulus I: Utrum Deus sit in omnibus rebus
Articulus II: Utrum Deus sit ubique
Articulus III: Utrum Deus sit ubique per essentiam, praesentiam et potentiam
Articulus IV: Utrum esse ubique sit proprium Dei
Quaestio IX: De Dei immutabilitate
Articulus I: Utrum Deus sit omnino immutabilis
Articulus II: Utrum esse immutabile sit Dei proprium
Quaestio X: De Dei aeternitate
Articulus I: Utrum convenienter definiatur aeternitas, quod est interminabilis vitae tota simul et perfecta possessio
Articulus II: Utrum Deus sit aeternus
Articulus III: Utrum esse aeternum sit proprium Dei
Articulus IV: Utrum aeternitas differat a tempore
Articulus V: De differentia aevi et temporis
Articulus VI: Utrum sit unum aevum tantum
Quaestio XI: De unitate Dei
Articulus I: Utrum unum addat aliquid supra ens
Articulus II: Utrum unum et multa opponantur
Articulus III: Utrum Deus sit unus
Articulus IV: Utrum Deus sit maxime unus
Quaestio XII: Quomodo Deus a nobis cognoscatur
Articulus I: Utrum aliquis intellectus creatus possit Deum videre per essentiam
Articulus II: Utrum essentia Dei ab intellectu creato per aliquam similitudinem videatur
Articulus III: Utrum essentia Dei videri possit oculis corporalibus
Articulus IV: Utrum aliquis intellectus creatus per sua naturalia divinam essentiam videre possit
Articulus V: Utrum intellectus creatus ad videndum Dei essentiam aliquo creato lumine indigeat
Articulus VI: Utrum videntium essentiam Dei unus alio perfectius videat
Articulus VII: Utrum videntes Deum per essentiam ipsum comprehendant
Articulus VIII: Utrum videntes Deum per essentiam omnia in Deo videant
Articulus IX: Utrum ea quae videntur in Deo a videntibus divinam essentiam per aliquas similitudines videantur
Articulus X: Utrum videntes Deum per essentiam simul videant omnia quae in ipso vident
Articulus XI: Utrum aliquis in hac vita possit videre Deum per essentiam
Articulus XII: Utrum per rationem naturalem Deum in hac vita cognoscere possimus
Articulus XIII: Utrum per gratiam habeatur altior cognitio Dei quam ea quae habetur per rationem naturalem
Quaestio XIII: De nominibus Dei
Articulus I: Utrum aliquod nomen Deo conveniat
Articulus II: Utrum aliquod nomen dicatur de Deo substantialiter
Articulus III: Utrum aliquod nomen dicatur de Deo proprie
Articulus IV: Utrum nomina dicta de Deo sint nomina synonyma
Articulus V: Utrum ea quae de Deo dicuntur et creaturis, univoce dicantur de ipsis
Articulus VI: Utrum nomina per prius dicantur de creaturis quam de Deo
Articulus VII: Utrum nomina quae important relationem ad creaturas, dicantur de Deo ex tempore
Articulus VIII: Utrum hoc nomen *Deus* sit nomen naturae
Articulus IX: Utrum hoc nomen *Deus* sit communicabile
Articulus X: Utrum hoc nomen *Deus* univoce dicatur de Deo per participationem, secundum naturam, et secundum opinionem
Articulus XI: Utrum hoc nomen *qui est* sit maxime nomen Dei proprium
Articulus XII: Utrum propositiones affirmativae possint formari de Deo
Quaestio XIV: De scientia Dei
Articulus I: Utrum in Deo sit scientia
Articulus II: Utrum Deus intelligat se
Articulus III: Utrum Deus comprehendat seipsum
Articulus IV: Utrum ipsum intelligere Dei sit eius substantia
Articulus V: Utrum Deus cognoscat alia a se
Articulus VI: Utrum Deus cognoscat alia a se propria cognitione
Articulus VII: Utrum scientia Dei sit discursiva
Articulus VIII: Utrum scientia Dei sit causa rerum
Articulus IX: Utrum Deus habeat scientiam non entium
Articulus X: Utrum Deus cognoscat mala
Articulus XI: Utrum Deus cognoscat singularia
Articulus XII: Utrum Deus possit cognoscere infinita
Articulus XIII: Utrum scientia Dei sit futurorum contingentium
Articulus XIV: Utrum Deus cognoscat enuntiabilia
Articulus XV: Utrum scientia Dei sit variabilis
Articulus XVI: Utrum Deus de rebus habeat scientiam speculativam
Quaestio XV: De ideis
Articulus I: Utrum ideae sint
Articulus II: Utrum sint plures ideae
Articulus III: Utrum omnium quae cognoscit Deus, sint ideae
Quaestio XVI: De veritate
Articulus I: Utrum veritas sit tantum in intellectu
Articulus II: Utrum veritas sit in intellectu componente et dividente
Articulus III: Utrum verum et ens convertantur
Articulus IV: Utrum bonum secundum rationem sit prius quam verum
Articulus V: Utrum Deus sit veritas
Articulus VI: Utrum sit una sola veritas, secundum quam omnia sunt vera
Articulus VII: Utrum veritas creata sit aeterna
Articulus VIII: Utrum veritas sit imutabilis
Quaestio XVII: De falsitate
Articulus I: Utrum falsitas sit in rebus
Articulus II: Utrum in sensu sit falsitas
Articulus III: Utrum falsitas sit in intellectu
Articulus IV: Utrum verum et falsum sint contraria
Quaestio XVIII: De vita Dei
Articulus I: Utrum omnium naturalium rerum sit vivere
Articulus II: Utrum vita sit quaedam operatio
Articulus III: Utrum Deo conveniat vita
Articulus IV: Utrum omnia sint vita in Deo
Quaestio XIX: De voluntate Dei
Articulus I: Utrum in Deo sit voluntas
Articulus II: Utrum Deus velit alia a se
Articulus III: Utrum quidquid Deus vult, ex necessitate velit
Articulus IV: Utrum voluntas Dei sit causa rerum
Articulus V: Utrum voluntatis divinae sit assignare aliquam causam
Articulus VI: Utrum voluntas Dei semper impleatur
Articulus VII: Utrum voluntas Dei sit mutabilis
Articulus VIII: Utrum voluntas Dei necessitatem rebus volitis imponat
Articulus IX: Utrum voluntas Dei sit malorum
Articulus X: Utrum Deus habeat liberum arbitrium
Articulus XI: Utrum sit distinguenda in Deo voluntas signi
Articulus XII: Utrum convenienter circa divinam voluntatem ponantur quinque signa
Quaestio XX: De amore Dei
Articulus I: Utrum amor sit in Deo
Articulus II: Utrum Deus omnia amet
Articulus III: Utrum Deus aequaliter diligat omnia
Articulus IV: An Deus semper magis diligat meliora
Quaestio XXI: De iustitia et misericordia Dei
Articulus I: Utrum in Deo sit iustitia
Articulus II: Utrum iustitia Dei sit veritas
Articulus III: Utrum misericordia competat Deo
Articulus IV: Utrum in omnibus operibus Dei sit misericordia et iustitia
Quaestio XXII: De providentia Dei
Articulus I: Utrum providentia Deo conveniat
Articulus II: Utrum omnia sint subiecta divinae providentiae
Articulus III: Utrum Deus immediate omnibus provideat
Articulus IV: Utrum providentia rebus provisis necessitatem imponat
Quaestio XXIII: De praedestinatione
Articulus I: Utrum homines praedestinentur a Deo
Articulus II: Utrum praedestinatio aliquid ponat in praedestinato
Articulus III: Utrum Deus aliquem hominem reprobet
Articulus IV: Utrum praedestinati eligantur a Deo
Articulus V: Utrum praescientia meritorum sit causa praedestinationis
Articulus VI: Utrum praedestinatio sit certa
Articulus VII: Utrum numerus praedestinatorum sit certus
Articulus VIII: Utrum praedestinatio possit iuvari precibus sanctorum
Quaestio XXIV: De libro vitae
Articulus I: Utrum liber vitae sit idem quod praedestinatio
Articulus II: Utrum liber vitae sit solum respectu vitae gloriae praedestinatorum
Articulus III: Utrum aliquis deleatur de libro vitae
Quaestio XXV: De divina potentia
Articulus I: Utrum in Deo sit potentia
Articulus II: Utrum potentia Dei sit infinita
Articulus III: Utrum Deus sit omnipotens
Articulus IV: Utrum Deus possit facere quod praeterita non fuerint
Articulus V: Utrum Deus possit facere quae non facit
Articulus VI: Utrum Deus possit meliora facere ea quae facit
Quaestio XXVI: De divina beatitudine
Articulus I: Utrum beatitudo Deo competat
Articulus II: Utrum Deus dicatur beatus secundum intellectum
Articulus III: Utrum Deus sit beatitudo cuiuslibet beati
Articulus IV: Utrum in Dei beatitudine omnis beatitudo includatur
Quaestio XXVII: De processione divinarum personarum
Articulus I: Utrum processio sit in divinis
Articulus II: Utrum aliqua processio in divinis generatio DICI possit
Articulus III: Utrum sit in divinis alia processio a generatione verbi
Articulus IV: Utrum processio amoris in divinis sit generatio
Articulus V: Utrum sint plures processiones in divinis quam duae
Quaestio XXVIII: De relationibus divinis
Articulus I: Utrum in Deo sint aliquae relationes reales
Articulus II: Utrum relatio in Deo sit idem quod sua essentia
Articulus III: Utrum relationes quae sunt in Deo, realiter ab invicem distinguantur
Articulus IV: Utrum in Deo sint tantum quatuor relationes reales, scilicet paternitas, filiatio, spiratio et processio
Quaestio XXIX: De personis divinis
Articulus I: De definitione personae
Articulus II: Utrum persona sit idem quod hypostasis, subsistentia et essentia
Articulus III: Utrum nomen personae sit ponendum in divinis
Articulus IV: Utrum hoc nomen persona significet relationem
Quaestio XXX: De pluralitate personarum in divinis
Articulus I: Utrum sit ponere plures personas in divinis
Articulus II: Utrum in Deo sint plures personae quam tres
Articulus III: Utrum termini numerales ponant aliquid in divinis
Articulus IV: Utrum hoc nomen persona possit esse commune tribus personis
Quaestio XXXI: De his quae ad unitatem vel pluralitatem pertinent in divinis
Articulus I: Utrum sit Trinitas in divinis
Articulus II: Utrum Filius sit alius a patre
Articulus III: Utrum dictio exclusiva solus sit addenda termino essentiali in divinis
Articulus IV: Utrum dictio exclusiva possit adiungi termino personali
Quaestio XXXII: De divinarum personarum cognitione
Articulus I: Utrum Trinitas divinarum personarum possit per naturalem rationem cognosci
Articulus II: Utrum sint ponendae notiones in divinis
Articulus III: Utrum sint quinque notiones
Articulus IV: Utrum liceat contrarie opinari de notionibus
Quaestio XXXIII: De persona Patris
Articulus I: Utrum competat Patri esse principium
Articulus II: Utrum hoc nomen Pater sit nomen proprie divinae personae
Articulus III: Utrum hoc nomen Pater dicatur in divinis per prius secundum quod personaliter sumitur
Articulus IV: Utrum esse ingenitum sit Patri proprium
Quaestio XXXIV: De persona Filii
Articulus I: Utrum verbum in divinis sit nomen personale
Articulus II: Utrum verbum sit proprium nomen Filii
Articulus III: Utrum in nomine verbi importetur respectus ad creaturam
Quaestio XXXV: De imagine
Articulus I: Utrum imago in divinis dicatur personaliter
Articulus II: Utrum nomen imaginis sit proprium Filii
Quaestio XXXVI: De persona Spiritus Sancti
Articulus I: Utrum hoc nomen Spiritus Sanctus sit proprium nomen alicuius divinae personae
Articulus II: Utrum Spiritus Sanctus procedat a Filio
Articulus III: Utrum Spiritus Sanctus procedat a patre per Filium
Articulus IV: Utrum Pater et Filius sint unum principium Spiritus Sancti
Quaestio XXXVII: De nomine Spiritus Sancti quod est amor
Articulus I: Utrum amor sit proprium nomen Spiritus Sancti
Articulus II: Utrum Pater et Filius diligant se spiritu Sancto
Quaestio XXXVIII: De nomine Spiritus Sancti quod est donum
Articulus I: Utrum donum sit nomen personale
En el título, adviértase que, como resulta claro de la introducción de esta cuestión en la letra, la intención presente es investigar si Donum es un nombre personal, no necesariamente, sino posiblemente; es decir, si según alguna de sus significaciones es un nombre personal, cuando lo usamos en lo divino.
II. En el cuerpo hay una única conclusión, que responde afirmativamente a la cuestión: A la Persona divina le compete ser Don y ser dada. – Se prueba así. A la Persona divina le conviene ser de alguien por origen, y ser poseída por una criatura racional sola, no por virtud propia: luego le conviene ser Don y ser dada.
El antecedente, en cuanto a la primera parte, es evidente: porque el Hijo es del Padre por origen. En cuanto a la segunda, sin embargo: porque la criatura racional puede libremente gozar de la Persona divina y usar de su efecto. En cuanto a la tercera, por su parte: porque ninguna otra criatura puede ser llevada al poder de gozar de una Persona divina. La cuarta, finalmente, es evidente por sí misma.
Ahora bien, la consecuencia se prueba a partir de tres condiciones del dono: a saber, que sea de alguien como donante; y que pueda ser recibido por aquel a quien es donable; y que esté por encima de las fuerzas de este último, es decir, que no le sea debido. Y la primera y segunda condiciones se enuncian al principio del texto; y se prueban a partir de esto: que el dono implica una aptitud para ser dado. La tercera, en cambio, se enuncia al final del texto.
Y si quieres, puedes invertir este razonamiento y tomar las condiciones del don como antecedente.
Articulus II: Utrum donum sit proprium nomen Spiritus Sancti
Título a partir de lo dicho1 es claro. – En el cuerpo hay una sola conclusión, que responde afirmativamente a la cuestión planteada: El Don tomado personalmente en las divinas personas es nombre propio del Espíritu Santo. – Y se prueba así: el Don es una dádiva irrecuperable; por tanto encierra en sí la razón de una donación gratuita; por tanto el amor; por tanto el amor es el primer don; por tanto el Espíritu Santo procede como primer don; y de este modo el Don es su nombre propio.
El antecedente es evidente por la autoridad del Filósofo. La primera consecuencia se explica así: porque la donación irreddible es una donación gratuita. La segunda, en cambio: porque damos gratuitamente a alguien precisamente porque queremos su bien. La tercera, a su vez: porque el amor, junto con aquello que es la razón de dar, es también un don. La cuarta, finalmente: porque solo el Espíritu Santo procede como Amor. – Y la conclusión se confirma por la autoridad de Agustín.
II. En torno a lo dicho surge primero una duda común: si el Don significa primeramente la propiedad personal del Espíritu Santo; o bien la relación de aptitud respecto de las criaturas racionales; o alguna otra cosa.
III. Surge también una duda, procedente de Aureolo, recogido por Capreolo, en la distinción XVIII del Primero2, y es múltiple. Primero, porque este texto contradice a la cuestión precedente. Allí, en efecto, se dijo3 que el Espíritu Santo procede como impresión; aquí, en cambio, que procede como amor. – Segundo, porque esa afirmación es falsa. Si el Espíritu Santo procede como amor, entonces donde está el Espíritu está el amor; luego allí está Dios, bueno y sabio, etc., pues el amor es algo esencial. – Tercero, porque cuando se dice el Espíritu Santo procede como amor, el término amor se toma o esencialmente o personalmente. Si esencialmente, no sirve al propósito. Y además se seguiría que el Espíritu Santo, en virtud de su procesión, encerraría una causalidad especial respecto de la criatura, a saber, aquella que encierra el amor tomado esencialmente. Si personalmente, la consecuencia no vale nada, luego procede como don primero: pues la razón de primer don ha sido probada del amor tomado esencialmente, ya que él es la razón de toda colación gratuita.
IV. Para la evidencia de esto, debe saberse que el don en común implica manifiestamente tres cosas: a saber, la cosa donable; la relación de donabilidad; y la relación de una cuasi posesión, es decir, que es de aquel que puede donarlo. Pero la cosa donable la implica de modo denominativo, porque denomina a esa cosa. En cambio, la relación de donabilidad, es decir, el ser apto para ser dado a otro, la significa primeramente, como se toma de la letra de ambos artículos: pues por esta parte procedió en cada uno de los dos artículos, como resulta patente a quien lo considera. La relación hacia el donador, a mi juicio, con-significa más de lo que significa; o bien puede decirse que significa a aquel solo secundariamente.
Pero el don, en lo divino, denomina personalmente al amor como cosa donable: porque es del dador por origen, significa la relación de la procesión constitutiva del Espíritu Santo; pero porque es donable solo a las criaturas racionales, significa el respecto de la razón hacia ellas; en el mismo orden, a mi juicio, que dijimos acerca del don en general.
V. Sin embargo, no es el mismo el orden en la realidad que el orden en la significación. En efecto, al Espíritu Santo le conviene primero su propiedad personal, en razón de la cual es donante del Padre y del Hijo; segundo, el amor, en razón del cual se dice primeramente donable; y tercero, el respecto de donabilidad. Que el respecto de donabilidad convenga al Espíritu Santo en razón del amor esencial incluido, se prueba por razón, a saber, porque ninguna persona, como tal, incluye un respecto a las criaturas; y se demuestra por el testimonio del texto, en la respuesta al cuarto artículo de la primera cuestión, donde se nos enseña expresamente que, así como en la definición de persona se incluye algo esencial, así también en la razón de Don; y que en razón de aquello esencial se importa un respecto a la criatura, y en razón de lo nocional es nombre personal. Pero que el amor esencial quede incluido en el nombre de Don, se ve claro por el mismo fundamento: a saber, porque el respecto a la criatura exige que algo esencial quede incluido en aquello que significa.
Por lo tanto, según la realidad y según el nombre, salvo el orden de significación, el Don se comporta como la Palabra. Así como, en efecto, la Palabra significa tres cosas, a saber: la relación de origen, la noticia y la relación con las cosas dichas y también por hacer; así el Don significa la relación de origen, el amor y la relación con las cosas amadas y receptivas del don. Y así como allí el argumento de las cosas a los nombres, y viceversa, no vale —puesto que no es válido que la Palabra, en cuanto Palabra, signifique una relación con las cosas dichas, luego la propiedad del Hijo significa tal relación, ni tampoco al revés, la propiedad del Hijo no significa tal relación, luego tampoco la Palabra en cuanto Palabra, porque el nombre de Palabra importa más que aquella propiedad—, así proporcionalmente debe juzgarse del Don. En efecto, no vale argumentar del nombre del Don hacia la propiedad del Espíritu Santo, ni viceversa, porque el nombre del Don incluye más, como resulta claro por lo dicho.
Por lo tanto, hay que ser cauto, observando si se habla puramente de las cosas, o si se desvía hacia las cosas bajo los nombres. Pues si se habla puramente de las cosas, ninguna persona que procede, en virtud de su procesión, tiene alguna cosa real o de razón propia, salvo la relación de origen, que es idéntica a ella misma. Y así, ni a la persona del Verbo le conviene la noticia, o el respecto a las dichas cosas; ni a la persona del Espíritu Santo el amor, o la relación en cuanto es dado. Pero si se habla de esas mismas personas en cuanto significadas por estos términos, a saber, Verbo y Dono, entonces decimos que es propio de la persona del Verbo el respecto a las dichas cosas, y de la persona del Dono el respecto a las cosas capaces del dono, etc.
VI. Y por esto queda clara la solución de muchos argumentos que se encuentran en Capreolo, donde arriba4 quiere sostenerse que el respecto de donabilidad no es propio de ninguna Persona. Esto, en efecto, es verdadero en razón de la propiedad personal considerada simplemente; pero es falso en razón del absoluto incluido no de manera extraña, sino como cayendo oblicuamente en su razón. Así como en la definición de persona se pone la naturaleza racional: y si se definiera la persona divina, caería en su razón la naturaleza divina. Y de manera semejante, si se definiera el Verbo divino, se definiría por la noticia divina: y asimismo el Dono por el amor divino, etc.
VII. Por tanto, respondiendo a los argumentos de Aureolo5, se dice que, por escasez de vocablos, a veces se dice que el Espíritu Santo procede como impresión, a veces como impulso, a veces como amor, etc.; de modo que podamos significar con tantos nombres una realidad oscura e innombrable.
Pero lo que se añade, a saber, que es falso que el Espíritu Santo proceda como amor, se niega: pues esto parece ser un dicho común de los Santos. – Y a la primera prueba en sentido contrario debe negarse la consecuencia, hablando del amor esencial. Pues no por eso es el Espíritu Santo amor; aunque por la misma procesión sea el Espíritu Santo, y Dios, y amor, y bienaventurado, etc., como resulta claro por Agustín e Hilario, en la decimoctava distinción del Primero.
A la segunda, en cambio, se responde que el término amor se toma personalmente; y que la consecuencia es válida: el Espíritu Santo procede como amor, es decir, como impresión que procede amando, luego procede como primer don, porque el amor tomado esencialmente, por el modo de proceder, queda comprendido en la razón de aquella impresión en oblicuo; así como dijimos6 respecto del Verbo con relación a la noticia, y de la persona con relación a la naturaleza. Y así nada impide que, habiéndose probado que el amor esencial es un don, esto convenga sin embargo al Amor tomado personalmente en razón de aquello que está incluido en él.
Aunque podría decirse, y con verdad, que el esse como primer don se prueba a partir de aquella impresión en común, y luego, ascendiendo hacia lo divino, se infiere que conviene al Espíritu Santo, que es esa impresión. Pero puesto que es una res relativa, y este respecto del don se encuentra convenir a la impresión en común según la razón de lo absoluto, por eso sobrentendemos que al Espíritu Santo le conviene esto según la razón de lo absoluto, en cuanto incluido en la razón de lo relativo.
También podría decirse en tercer lugar que, cuando se dice el Espíritu Santo procede como Amor, la partícula como señala el modo del amor esencial: pues en verdad procede según el modo de aquel. Y así, a partir del modo de proceder más que de la propiedad del que procede, se prueba que el Don, en cuanto al respecto de razón hacia sus receptivos, es nombre propio del Espíritu Santo, entendida conjuntamente la relación de origen.
VIII. Y para que no te engañes en nombres de este tipo que significan varias cosas, juzga de ellos como de los complejos formados por lo nocional y lo esencial, tales como Sabiduría engendrada, Amor producido y semejantes. Pues cada uno de estos es nombre propio de alguna Persona en razón del conjunto unido a la vez; o bien una parte se computa entre los propios en razón de la otra. Así sucede con el Dono y semejantes, como resulta evidente por sí al desentrañar lo encerrado en sus significaciones.