Commentaria in Primam Partem Summae Theologiae
Tommaso de Vio Cajetan (1469–1534)
First published 1507
Cajetan's Commentaria in Primam Partem Summae Theologiae offers an article-by-article exposition of Aquinas's Prima Pars. Its discussions of sacred doctrine, analogy, divine knowledge, and creation became important reference points in the later Thomist tradition. The present digital edition follows the Latin text of the Leonine edition and includes English and Spanish translations. Coverage is currently partial.
✦ This work is being completed — add a section.
Praefatio ad Oliverium Carrafam
In Prooemium Summae Theologiae
Quaestio I: De sacra doctrina, qualis sit, et ad quae se extendat
Articulus I: Utrum sit necessarium, praeter philosophicas disciplinas, aliam doctrinam haberi
Articulus II: Utrum sacra doctrina sit scientia
Articulus III: Utrum sacra doctrina sit una scientia
Articulus IV: Utrum sacra doctrina sit scientia practica
Articulus V: Utrum sacra doctrina sit dignior aliis scientiis
Articulus VI: Utrum haec doctrina sit sapientia
Articulus VII: Utrum deus sit subiectum huius scientiae
Articulus VIII: Utrum haec doctrina sit argumentativa
Articulus IX: Utrum sacra scriptura debeat uti metaphoris
Articulus X: Utrum sacra scriptura sub una littera habeat plures sensus
Quaestio II: De Deo, an Deus sit
Articulus I: Utrum Deum esse sit per se notum
Articulus II: Utrum Deum esse sit demonstrabile
Articulus III: Utrum Deus sit
Quaestio III: De Dei simplicitate
Articulus I: Utrum Deus sit corpus
Articulus II: Utrum in Deo sit compositio formae et materiae
Articulus III: Utrum sit idem Deus quod sua essentia vel natura
Articulus IV: Utrum in Deo sit idem essentia et esse
Articulus V: Utrum Deus sit in genere aliquo
Articulus VI: Utrum in Deo sint aliqua accidentia
Articulus VII: Utrum Deus sit omnino simplex
Articulus VIII: Utrum Deus in compositionem aliorum veniat
Quaestio IV: De Dei perfectione
Articulus I: Utrum Deus sit perfectus
Articulus II: Utrum in Deo sint perfectiones omnium rerum
Articulus III: Utrum aliqua creatura possit esse similis Deo
Quaestio V: De bono in communi
Articulus I: Utrum bonum differat secundum rem ab ente
Articulus II: Utrum bonum secundum rationem sit prius quam ens
Articulus III: Utrum omne ens sit bonum
Articulus IV: Utrum bonum habeat rationem causae finalis
Articulus V: Utrum ratio boni consistat in modo, specie et ordine
Articulus VI: Utrum convenienter dividatur bonum per honestum, utile et delectabile
Quaestio VI: De bonitate Dei
Articulus I: Utrum esse bonum Deo conveniat
Articulus II: Utrum Deus sit summum bonum
Articulus III: Utrum esse bonum per essentiam sit proprium Dei
Articulus IV: Utrum omnia sint bona bonitate divina
Quaestio VII: De infinitate Dei
Articulus I: Utrum Deus sit infinitus
Articulus II: Utrum aliquid aliud quam Deus possit esse infinitum per essentiam
Articulus III: Utrum possit esse aliquid infinitum actu secundum magnitudinem
Articulus IV: Utrum possit esse infinitum in rebus secundum multitudinem
Quaestio VIII: De existentia Dei in rebus
Articulus I: Utrum Deus sit in omnibus rebus
Articulus II: Utrum Deus sit ubique
Articulus III: Utrum Deus sit ubique per essentiam, praesentiam et potentiam
Articulus IV: Utrum esse ubique sit proprium Dei
Quaestio IX: De Dei immutabilitate
Articulus I: Utrum Deus sit omnino immutabilis
Articulus II: Utrum esse immutabile sit Dei proprium
Quaestio X: De Dei aeternitate
Articulus I: Utrum convenienter definiatur aeternitas, quod est interminabilis vitae tota simul et perfecta possessio
Articulus II: Utrum Deus sit aeternus
Articulus III: Utrum esse aeternum sit proprium Dei
Articulus IV: Utrum aeternitas differat a tempore
Articulus V: De differentia aevi et temporis
Articulus VI: Utrum sit unum aevum tantum
Quaestio XI: De unitate Dei
Articulus I: Utrum unum addat aliquid supra ens
Articulus II: Utrum unum et multa opponantur
Articulus III: Utrum Deus sit unus
Articulus IV: Utrum Deus sit maxime unus
Quaestio XII: Quomodo Deus a nobis cognoscatur
Articulus I: Utrum aliquis intellectus creatus possit Deum videre per essentiam
Articulus II: Utrum essentia Dei ab intellectu creato per aliquam similitudinem videatur
Articulus III: Utrum essentia Dei videri possit oculis corporalibus
Articulus IV: Utrum aliquis intellectus creatus per sua naturalia divinam essentiam videre possit
Articulus V: Utrum intellectus creatus ad videndum Dei essentiam aliquo creato lumine indigeat
Articulus VI: Utrum videntium essentiam Dei unus alio perfectius videat
Articulus VII: Utrum videntes Deum per essentiam ipsum comprehendant
Articulus VIII: Utrum videntes Deum per essentiam omnia in Deo videant
Articulus IX: Utrum ea quae videntur in Deo a videntibus divinam essentiam per aliquas similitudines videantur
Articulus X: Utrum videntes Deum per essentiam simul videant omnia quae in ipso vident
Articulus XI: Utrum aliquis in hac vita possit videre Deum per essentiam
Articulus XII: Utrum per rationem naturalem Deum in hac vita cognoscere possimus
Articulus XIII: Utrum per gratiam habeatur altior cognitio Dei quam ea quae habetur per rationem naturalem
Quaestio XIII: De nominibus Dei
Articulus I: Utrum aliquod nomen Deo conveniat
Articulus II: Utrum aliquod nomen dicatur de Deo substantialiter
Articulus III: Utrum aliquod nomen dicatur de Deo proprie
Articulus IV: Utrum nomina dicta de Deo sint nomina synonyma
Articulus V: Utrum ea quae de Deo dicuntur et creaturis, univoce dicantur de ipsis
Articulus VI: Utrum nomina per prius dicantur de creaturis quam de Deo
Articulus VII: Utrum nomina quae important relationem ad creaturas, dicantur de Deo ex tempore
Articulus VIII: Utrum hoc nomen *Deus* sit nomen naturae
Articulus IX: Utrum hoc nomen *Deus* sit communicabile
Articulus X: Utrum hoc nomen *Deus* univoce dicatur de Deo per participationem, secundum naturam, et secundum opinionem
Articulus XI: Utrum hoc nomen *qui est* sit maxime nomen Dei proprium
Articulus XII: Utrum propositiones affirmativae possint formari de Deo
Quaestio XIV: De scientia Dei
Articulus I: Utrum in Deo sit scientia
Articulus II: Utrum Deus intelligat se
Articulus III: Utrum Deus comprehendat seipsum
Articulus IV: Utrum ipsum intelligere Dei sit eius substantia
Articulus V: Utrum Deus cognoscat alia a se
Articulus VI: Utrum Deus cognoscat alia a se propria cognitione
Articulus VII: Utrum scientia Dei sit discursiva
Articulus VIII: Utrum scientia Dei sit causa rerum
Articulus IX: Utrum Deus habeat scientiam non entium
Articulus X: Utrum Deus cognoscat mala
Articulus XI: Utrum Deus cognoscat singularia
Articulus XII: Utrum Deus possit cognoscere infinita
Articulus XIII: Utrum scientia Dei sit futurorum contingentium
Articulus XIV: Utrum Deus cognoscat enuntiabilia
Articulus XV: Utrum scientia Dei sit variabilis
Articulus XVI: Utrum Deus de rebus habeat scientiam speculativam
Quaestio XV: De ideis
Articulus I: Utrum ideae sint
Articulus II: Utrum sint plures ideae
Articulus III: Utrum omnium quae cognoscit Deus, sint ideae
Quaestio XVI: De veritate
Articulus I: Utrum veritas sit tantum in intellectu
Articulus II: Utrum veritas sit in intellectu componente et dividente
Articulus III: Utrum verum et ens convertantur
Articulus IV: Utrum bonum secundum rationem sit prius quam verum
Articulus V: Utrum Deus sit veritas
Articulus VI: Utrum sit una sola veritas, secundum quam omnia sunt vera
Articulus VII: Utrum veritas creata sit aeterna
Articulus VIII: Utrum veritas sit imutabilis
Quaestio XVII: De falsitate
Articulus I: Utrum falsitas sit in rebus
Articulus II: Utrum in sensu sit falsitas
Articulus III: Utrum falsitas sit in intellectu
Articulus IV: Utrum verum et falsum sint contraria
Quaestio XVIII: De vita Dei
Articulus I: Utrum omnium naturalium rerum sit vivere
Articulus II: Utrum vita sit quaedam operatio
Articulus III: Utrum Deo conveniat vita
Articulus IV: Utrum omnia sint vita in Deo
Quaestio XIX: De voluntate Dei
Articulus I: Utrum in Deo sit voluntas
Articulus II: Utrum Deus velit alia a se
Articulus III: Utrum quidquid Deus vult, ex necessitate velit
Articulus IV: Utrum voluntas Dei sit causa rerum
Articulus V: Utrum voluntatis divinae sit assignare aliquam causam
Articulus VI: Utrum voluntas Dei semper impleatur
Articulus VII: Utrum voluntas Dei sit mutabilis
Articulus VIII: Utrum voluntas Dei necessitatem rebus volitis imponat
Articulus IX: Utrum voluntas Dei sit malorum
Articulus X: Utrum Deus habeat liberum arbitrium
Articulus XI: Utrum sit distinguenda in Deo voluntas signi
Articulus XII: Utrum convenienter circa divinam voluntatem ponantur quinque signa
Quaestio XX: De amore Dei
Articulus I: Utrum amor sit in Deo
Articulus II: Utrum Deus omnia amet
Articulus III: Utrum Deus aequaliter diligat omnia
Articulus IV: An Deus semper magis diligat meliora
Quaestio XXI: De iustitia et misericordia Dei
Articulus I: Utrum in Deo sit iustitia
Articulus II: Utrum iustitia Dei sit veritas
Articulus III: Utrum misericordia competat Deo
Articulus IV: Utrum in omnibus operibus Dei sit misericordia et iustitia
Quaestio XXII: De providentia Dei
Articulus I: Utrum providentia Deo conveniat
Articulus II: Utrum omnia sint subiecta divinae providentiae
Articulus III: Utrum Deus immediate omnibus provideat
Articulus IV: Utrum providentia rebus provisis necessitatem imponat
Quaestio XXIII: De praedestinatione
Articulus I: Utrum homines praedestinentur a Deo
Articulus II: Utrum praedestinatio aliquid ponat in praedestinato
Articulus III: Utrum Deus aliquem hominem reprobet
Articulus IV: Utrum praedestinati eligantur a Deo
Articulus V: Utrum praescientia meritorum sit causa praedestinationis
Articulus VI: Utrum praedestinatio sit certa
Articulus VII: Utrum numerus praedestinatorum sit certus
Articulus VIII: Utrum praedestinatio possit iuvari precibus sanctorum
Quaestio XXIV: De libro vitae
Articulus I: Utrum liber vitae sit idem quod praedestinatio
Articulus II: Utrum liber vitae sit solum respectu vitae gloriae praedestinatorum
Articulus III: Utrum aliquis deleatur de libro vitae
Quaestio XXV: De divina potentia
Articulus I: Utrum in Deo sit potentia
Articulus II: Utrum potentia Dei sit infinita
Articulus III: Utrum Deus sit omnipotens
Articulus IV: Utrum Deus possit facere quod praeterita non fuerint
Articulus V: Utrum Deus possit facere quae non facit
Articulus VI: Utrum Deus possit meliora facere ea quae facit
Quaestio XXVI: De divina beatitudine
Articulus I: Utrum beatitudo Deo competat
Articulus II: Utrum Deus dicatur beatus secundum intellectum
Articulus III: Utrum Deus sit beatitudo cuiuslibet beati
Articulus IV: Utrum in Dei beatitudine omnis beatitudo includatur
Quaestio XXVII: De processione divinarum personarum
Articulus I: Utrum processio sit in divinis
Articulus II: Utrum aliqua processio in divinis generatio DICI possit
Articulus III: Utrum sit in divinis alia processio a generatione verbi
Articulus IV: Utrum processio amoris in divinis sit generatio
Articulus V: Utrum sint plures processiones in divinis quam duae
Quaestio XXVIII: De relationibus divinis
Articulus I: Utrum in Deo sint aliquae relationes reales
Articulus II: Utrum relatio in Deo sit idem quod sua essentia
Articulus III: Utrum relationes quae sunt in Deo, realiter ab invicem distinguantur
Articulus IV: Utrum in Deo sint tantum quatuor relationes reales, scilicet paternitas, filiatio, spiratio et processio
Quaestio XXIX: De personis divinis
Articulus I: De definitione personae
Articulus II: Utrum persona sit idem quod hypostasis, subsistentia et essentia
Articulus III: Utrum nomen personae sit ponendum in divinis
Articulus IV: Utrum hoc nomen persona significet relationem
Quaestio XXX: De pluralitate personarum in divinis
Articulus I: Utrum sit ponere plures personas in divinis
Articulus II: Utrum in Deo sint plures personae quam tres
Articulus III: Utrum termini numerales ponant aliquid in divinis
Articulus IV: Utrum hoc nomen persona possit esse commune tribus personis
Quaestio XXXI: De his quae ad unitatem vel pluralitatem pertinent in divinis
Articulus I: Utrum sit Trinitas in divinis
Articulus II: Utrum Filius sit alius a patre
Articulus III: Utrum dictio exclusiva solus sit addenda termino essentiali in divinis
Articulus IV: Utrum dictio exclusiva possit adiungi termino personali
Quaestio XXXII: De divinarum personarum cognitione
Articulus I: Utrum Trinitas divinarum personarum possit per naturalem rationem cognosci
Articulus II: Utrum sint ponendae notiones in divinis
Articulus III: Utrum sint quinque notiones
Articulus IV: Utrum liceat contrarie opinari de notionibus
Quaestio XXXIII: De persona Patris
Articulus I: Utrum competat Patri esse principium
Articulus II: Utrum hoc nomen Pater sit nomen proprie divinae personae
Articulus III: Utrum hoc nomen Pater dicatur in divinis per prius secundum quod personaliter sumitur
Articulus IV: Utrum esse ingenitum sit Patri proprium
Quaestio XXXIV: De persona Filii
Articulus I: Utrum verbum in divinis sit nomen personale
Articulus II: Utrum verbum sit proprium nomen Filii
Articulus III: Utrum in nomine verbi importetur respectus ad creaturam
Quaestio XXXV: De imagine
Articulus I: Utrum imago in divinis dicatur personaliter
Articulus II: Utrum nomen imaginis sit proprium Filii
Quaestio XXXVI: De persona Spiritus Sancti
Articulus I: Utrum hoc nomen Spiritus Sanctus sit proprium nomen alicuius divinae personae
Articulus II: Utrum Spiritus Sanctus procedat a Filio
Articulus III: Utrum Spiritus Sanctus procedat a patre per Filium
Articulus IV: Utrum Pater et Filius sint unum principium Spiritus Sancti
Quaestio XXXVII: De nomine Spiritus Sancti quod est amor
Articulus I: Utrum amor sit proprium nomen Spiritus Sancti
Articulus II: Utrum Pater et Filius diligant se spiritu Sancto
En el título, adviértase que, aunque la cuestión se plantea sobre la cosa, diciendo, «Si el Padre y el Hijo, etc.»; sin embargo, la dificultad recae en torno a la verdad de la proposición; es decir, si esta proposición es verdadera: «El Padre y el Hijo se aman en el Espíritu Santo». En efecto, respecto de la cosa, ya se tome diligere de modo notional o de modo esencial, consta cómo se comportan entre sí el Padre y el Hijo y el Espíritu Santo.
II. En el cuerpo hace tres cosas: primero, muestra la causa de la dificultad; segundo, refiere cinco opiniones; tercero, responde a la cuestión planteada.
III. En cuanto a lo primero, la razón de la dificultad recae sobre la proposición, porque ese ablativo Spiritu Sancto parece importar una relación de principio respecto de la dilección en el Padre y en el Hijo; lo cual, sin embargo, es imposible.
En cuanto a lo segundo, las opiniones son suficientemente claras en el texto.
IV. En cuanto al tercer punto, propone dos conclusiones, conforme a los miembros de la distinción expuesta antes, a saber: amar se toma de dos maneras, esencialmente y nocionalmente. La primera conclusión es que, tomando amar esencialmente, el Padre y el Hijo no se aman por el Espíritu Santo. — La segunda es que, tomando amar nocionalmente, el Padre y el Hijo se aman por el Espíritu Santo.
Y las declara y prueba, reduciendo la quinta opinión a un buen sentido, a partir de dos fundamentos. Uno es acerca de lo formal; el otro, del modo de denominar. — El primero, pues, es este: todo lo que denomina, en cuanto tal, tiene razón de formal. Y se declara de dos maneras: primero, porque las cosas comúnmente son denominadas por las formas; segundo, mediante el ejemplo del vestido. — El segundo, en cambio, es este: lo que produce puede ser denominado por aquello que procede de él no solo como acción, sino también como efecto; pero esto ocurre cuando el propio efecto queda comprendido dentro de la inteligencia de la acción. La primera parte de esto se declara en el fuego y la calefacción; la segunda, en cambio, en el árbol y las flores.
De estas cosas, añadiendo el entendimiento de amar notionalmente al mismo, para la segunda conclusión debe formarse la siguiente razón. Siempre que en la acción del intelecto se incluye el efecto, el agente puede denominarse por la acción y por el efecto: pero amar, tomado notionalmente, es una acción de este tipo: luego el Padre y el Hijo pueden denominarse tanto por la dilección como por el Espíritu Santo. — La menor se explica de dos maneras: primero, explicando ese amar notionalmente; segundo, por semejanza con aquel decir.
Queda, pues, la primera conclusión de Agustín probada por su autoridad, por cuanto es evidente.
V. En torno a estas cosas dichas para la segunda conclusión, hay una duda múltiple. Escoto, en I, dist. XXXII, q. I, argumenta en cuatro maneras. Primero, contra el fundamento de la posición. Aedificare implica aedificium, puesto que es hacer una casa: y, sin embargo, no se dice aedificator aedificat aede. Y, en el caso propuesto, spirare implica spiritum, pues es emitir espíritu: y, sin embargo, no se concede que spirent Spiritu Sancto. Luego, ningún fundamento.
En segundo lugar, dado que tal predicación a veces sería concedida, no obstante no sería convertida sobre el agente. Lo cual, sin embargo, ocurre en nuestro caso, cuando se dice: se aman entre sí.
Tercero, en la construcción transitiva, nunca el efecto, en cuanto efecto, se construye en ablativo: amar, sin embargo, es un verbo transitivo: por lo tanto.
En cuarto lugar, argumenta contra el ejemplo de florecer, de dos maneras. Primero, porque florecer no es producir flores. Luego, porque es un verbo neutro, que significa lo mismo que su adjetivo, si este fuera impuesto; así como calentar es estar caliente. Luego, porque, añade Aureolo1, si Dios imprimiera flores en el árbol, nada menos se diría que el árbol florece. — Luego, porque el ejemplo no es semejante. Pues el ablativo en un verbo neutro, como es florecer, no se construye como término de la acción; en cambio, en el asunto tratado se habla del término de la acción en ablativo respecto de un verbo activo, como es amar.
VI. Para evidenciar esta ambigüedad, nótese dos cosas. Primero, que cuando en el fundamento de la posición se dice, cuando en el intelecto de la acción etc., puede entenderse de dos maneras: primero, del intelecto de la acción absolutamente; segundo, del intelecto de la acción así significada. En el asunto que nos ocupa no se entiende del primer modo, sino del segundo. Pues el acto nocional por el cual el Padre y el Hijo producen al Espíritu Santo es de una sola razón absolutamente; sin embargo, es de otra razón cuando es significado por el nombre espirar y por el nombre amar; en cuanto que algo encierra en su razón cuando es significado por el nombre de dilección, lo cual no encierra cuando es significado por el vocablo de la espiración; como se tiene en el texto, en la respuesta a la segunda cuestión.
En segundo lugar, adviértase que en el entendimiento el acto así significado incluye su efecto de dos maneras. De un modo, como especificante, o determinante la cualidad de la acción, como en blanquear se incluye la blancura, y en calentar se incluye el calor, y así en los demás: pues para mostrar que no se significa cualquier hacer, sino tal hacer, decimos calentar y blanquear y edificar. De segundo modo, el efecto se incluye como conjunto a aquella acción como producto a su producción; como en el ly digo, tomado vocalmente, se incluye la palabra vocal; pues decir es proferir una palabra. Y de este modo se toma en la cuestión. De suerte que el sentido de aquel fundamento es: Siempre que en el entendimiento de una acción significada por tal término se incluye un efecto como efecto conjunto a su producción, entonces lo que produce puede denominarse de aquel efecto en ablativo, etc.
Y si se preguntara la causa de por qué algunos términos significan así y otros no, no hay otra razón sino que estos han sido impuestos para significar así, y aquellos no. Sin embargo, estos se distinguen de aquellos en esto: que los verbos que así incluyen el efecto, si se construyen transitivamente con algún otro, no se significan como teniendo la relación del productor al producto, como es evidente cuando se dice Sócrates dice la historia de Troya. Pero aquellos sí, como es evidente al decir Sócrates edifica el cielo. Y esto surge de la primera diferencia: a saber, que aquellos encierran en sí su propio efecto, y estos no; y así la relación al efecto permanece en aquellos inmutable en cuanto al término, mientras que en estos se determina según lo adjunto.
VII. Permaneciendo en pie estas consideraciones, a la primera2 es patente la respuesta, negando lo supuesto: pues edificar, soplar, y otras cosas semejantes no implican el efecto sino especificativamente.
A la segunda objeción se responde que puede darse una construcción reflexiva sobre sí mismo, cuando el objeto del acto puede ser el mismo agente, como ocurre en el caso propuesto y en otros semejantes: pues Sócrates puede hablar de sí mismo, no menos que de la historia de Troya.
En cuanto al tercer argumento, se niega también el supuesto contenido en las palabras que encierran en sí un efecto y pasan sobre el objeto, tales como amar, decir, etc. Pues se construyen con el objeto de manera transitiva, como término del tránsito, en acusativo; y con el efecto como denominante; como es patente al decir, Sócrates dice la historia con una palabra.
Mas a aquello que, en cuarto lugar, se aduce contra el ejemplo de florere, puede decirse fácilmente que proponemos ejemplos no para que sea así, etc.3 Sin embargo, manteniendo el ejemplo, decimos que florere significa verdaderamente emitir flores, como consta por el uso de los hablantes. – Y a esto no se opone la neutralidad del verbo: porque esta atañe al modo de significar, no a lo significado. – Pero si Dios imprimiera flores, aunque verdaderamente se diría que el árbol es florida, no, sin embargo, que floruit: pues sería verdadera esta proposición, arbor quae non floruit, est florida. – También el último supuesto aparece como falso en este ejemplo; y lo opuesto no ha sido probado por ellos.
VIII. Y advierte que en esta materia, a mi juicio, es suficientemente más razonable aportar razones tomadas de la materia, es decir, de los vocablos: pues todas estas cosas acontecen por los términos que significan de ese modo. De donde también en la respuesta al segundo argumento resulta claro que, aunque se diga con propiedad, Sócrates dice con el verbo la historia, sin embargo se pondría impropiamente en lugar de dice todo su significado, diciendo: Sócrates pronuncia con el verbo el verbo de la historia de Troya. Pues esto acontece por la diversa aptitud de los términos para la construcción: a saber, porque pronunciar no puede construirse con aquel efecto denominante; pero decir sí. Y algo semejante ocurre con espirar y amar respecto del Espíritu Santo, y con generar y decir respecto del Verbo, como consta en el texto.