Commentaria in Primam Partem Summae Theologiae
Tommaso de Vio Cajetan (1469–1534)
First published 1507
Cajetan's Commentaria in Primam Partem Summae Theologiae offers an article-by-article exposition of Aquinas's Prima Pars. Its discussions of sacred doctrine, analogy, divine knowledge, and creation became important reference points in the later Thomist tradition. The present digital edition follows the Latin text of the Leonine edition and includes English and Spanish translations. Coverage is currently partial.
✦ This work is being completed — add a section.
Praefatio ad Oliverium Carrafam
In Prooemium Summae Theologiae
Quaestio I: De sacra doctrina, qualis sit, et ad quae se extendat
Articulus I: Utrum sit necessarium, praeter philosophicas disciplinas, aliam doctrinam haberi
Articulus II: Utrum sacra doctrina sit scientia
Articulus III: Utrum sacra doctrina sit una scientia
Articulus IV: Utrum sacra doctrina sit scientia practica
Articulus V: Utrum sacra doctrina sit dignior aliis scientiis
Articulus VI: Utrum haec doctrina sit sapientia
Articulus VII: Utrum deus sit subiectum huius scientiae
Articulus VIII: Utrum haec doctrina sit argumentativa
Articulus IX: Utrum sacra scriptura debeat uti metaphoris
Articulus X: Utrum sacra scriptura sub una littera habeat plures sensus
Quaestio II: De Deo, an Deus sit
Articulus I: Utrum Deum esse sit per se notum
Articulus II: Utrum Deum esse sit demonstrabile
Articulus III: Utrum Deus sit
Quaestio III: De Dei simplicitate
Articulus I: Utrum Deus sit corpus
Articulus II: Utrum in Deo sit compositio formae et materiae
Articulus III: Utrum sit idem Deus quod sua essentia vel natura
Articulus IV: Utrum in Deo sit idem essentia et esse
Articulus V: Utrum Deus sit in genere aliquo
Articulus VI: Utrum in Deo sint aliqua accidentia
Articulus VII: Utrum Deus sit omnino simplex
Articulus VIII: Utrum Deus in compositionem aliorum veniat
Quaestio IV: De Dei perfectione
Articulus I: Utrum Deus sit perfectus
Articulus II: Utrum in Deo sint perfectiones omnium rerum
Articulus III: Utrum aliqua creatura possit esse similis Deo
Quaestio V: De bono in communi
Articulus I: Utrum bonum differat secundum rem ab ente
Articulus II: Utrum bonum secundum rationem sit prius quam ens
Articulus III: Utrum omne ens sit bonum
Articulus IV: Utrum bonum habeat rationem causae finalis
Articulus V: Utrum ratio boni consistat in modo, specie et ordine
Articulus VI: Utrum convenienter dividatur bonum per honestum, utile et delectabile
Quaestio VI: De bonitate Dei
Articulus I: Utrum esse bonum Deo conveniat
Articulus II: Utrum Deus sit summum bonum
Articulus III: Utrum esse bonum per essentiam sit proprium Dei
Articulus IV: Utrum omnia sint bona bonitate divina
Quaestio VII: De infinitate Dei
Articulus I: Utrum Deus sit infinitus
Articulus II: Utrum aliquid aliud quam Deus possit esse infinitum per essentiam
Articulus III: Utrum possit esse aliquid infinitum actu secundum magnitudinem
Articulus IV: Utrum possit esse infinitum in rebus secundum multitudinem
Quaestio VIII: De existentia Dei in rebus
Articulus I: Utrum Deus sit in omnibus rebus
Articulus II: Utrum Deus sit ubique
Articulus III: Utrum Deus sit ubique per essentiam, praesentiam et potentiam
Articulus IV: Utrum esse ubique sit proprium Dei
Quaestio IX: De Dei immutabilitate
Articulus I: Utrum Deus sit omnino immutabilis
Articulus II: Utrum esse immutabile sit Dei proprium
Quaestio X: De Dei aeternitate
Articulus I: Utrum convenienter definiatur aeternitas, quod est interminabilis vitae tota simul et perfecta possessio
Articulus II: Utrum Deus sit aeternus
Articulus III: Utrum esse aeternum sit proprium Dei
Articulus IV: Utrum aeternitas differat a tempore
Articulus V: De differentia aevi et temporis
Articulus VI: Utrum sit unum aevum tantum
Quaestio XI: De unitate Dei
Articulus I: Utrum unum addat aliquid supra ens
Articulus II: Utrum unum et multa opponantur
Articulus III: Utrum Deus sit unus
Articulus IV: Utrum Deus sit maxime unus
Quaestio XII: Quomodo Deus a nobis cognoscatur
Articulus I: Utrum aliquis intellectus creatus possit Deum videre per essentiam
Articulus II: Utrum essentia Dei ab intellectu creato per aliquam similitudinem videatur
Articulus III: Utrum essentia Dei videri possit oculis corporalibus
Articulus IV: Utrum aliquis intellectus creatus per sua naturalia divinam essentiam videre possit
Articulus V: Utrum intellectus creatus ad videndum Dei essentiam aliquo creato lumine indigeat
Articulus VI: Utrum videntium essentiam Dei unus alio perfectius videat
Articulus VII: Utrum videntes Deum per essentiam ipsum comprehendant
Articulus VIII: Utrum videntes Deum per essentiam omnia in Deo videant
Articulus IX: Utrum ea quae videntur in Deo a videntibus divinam essentiam per aliquas similitudines videantur
Articulus X: Utrum videntes Deum per essentiam simul videant omnia quae in ipso vident
Articulus XI: Utrum aliquis in hac vita possit videre Deum per essentiam
Articulus XII: Utrum per rationem naturalem Deum in hac vita cognoscere possimus
Articulus XIII: Utrum per gratiam habeatur altior cognitio Dei quam ea quae habetur per rationem naturalem
Quaestio XIII: De nominibus Dei
Articulus I: Utrum aliquod nomen Deo conveniat
Articulus II: Utrum aliquod nomen dicatur de Deo substantialiter
Articulus III: Utrum aliquod nomen dicatur de Deo proprie
Articulus IV: Utrum nomina dicta de Deo sint nomina synonyma
Articulus V: Utrum ea quae de Deo dicuntur et creaturis, univoce dicantur de ipsis
Articulus VI: Utrum nomina per prius dicantur de creaturis quam de Deo
Articulus VII: Utrum nomina quae important relationem ad creaturas, dicantur de Deo ex tempore
Articulus VIII: Utrum hoc nomen *Deus* sit nomen naturae
Articulus IX: Utrum hoc nomen *Deus* sit communicabile
Articulus X: Utrum hoc nomen *Deus* univoce dicatur de Deo per participationem, secundum naturam, et secundum opinionem
Articulus XI: Utrum hoc nomen *qui est* sit maxime nomen Dei proprium
Articulus XII: Utrum propositiones affirmativae possint formari de Deo
Quaestio XIV: De scientia Dei
Articulus I: Utrum in Deo sit scientia
Articulus II: Utrum Deus intelligat se
Articulus III: Utrum Deus comprehendat seipsum
Articulus IV: Utrum ipsum intelligere Dei sit eius substantia
Articulus V: Utrum Deus cognoscat alia a se
Articulus VI: Utrum Deus cognoscat alia a se propria cognitione
Articulus VII: Utrum scientia Dei sit discursiva
Articulus VIII: Utrum scientia Dei sit causa rerum
Articulus IX: Utrum Deus habeat scientiam non entium
Articulus X: Utrum Deus cognoscat mala
Articulus XI: Utrum Deus cognoscat singularia
Articulus XII: Utrum Deus possit cognoscere infinita
Articulus XIII: Utrum scientia Dei sit futurorum contingentium
Articulus XIV: Utrum Deus cognoscat enuntiabilia
Articulus XV: Utrum scientia Dei sit variabilis
Articulus XVI: Utrum Deus de rebus habeat scientiam speculativam
Quaestio XV: De ideis
Articulus I: Utrum ideae sint
Articulus II: Utrum sint plures ideae
Articulus III: Utrum omnium quae cognoscit Deus, sint ideae
Quaestio XVI: De veritate
Articulus I: Utrum veritas sit tantum in intellectu
Articulus II: Utrum veritas sit in intellectu componente et dividente
Articulus III: Utrum verum et ens convertantur
Articulus IV: Utrum bonum secundum rationem sit prius quam verum
Articulus V: Utrum Deus sit veritas
Articulus VI: Utrum sit una sola veritas, secundum quam omnia sunt vera
Articulus VII: Utrum veritas creata sit aeterna
Articulus VIII: Utrum veritas sit imutabilis
Quaestio XVII: De falsitate
Articulus I: Utrum falsitas sit in rebus
Articulus II: Utrum in sensu sit falsitas
Articulus III: Utrum falsitas sit in intellectu
Articulus IV: Utrum verum et falsum sint contraria
Quaestio XVIII: De vita Dei
Articulus I: Utrum omnium naturalium rerum sit vivere
Articulus II: Utrum vita sit quaedam operatio
Articulus III: Utrum Deo conveniat vita
Articulus IV: Utrum omnia sint vita in Deo
Quaestio XIX: De voluntate Dei
Articulus I: Utrum in Deo sit voluntas
Articulus II: Utrum Deus velit alia a se
Articulus III: Utrum quidquid Deus vult, ex necessitate velit
Articulus IV: Utrum voluntas Dei sit causa rerum
Articulus V: Utrum voluntatis divinae sit assignare aliquam causam
Articulus VI: Utrum voluntas Dei semper impleatur
Articulus VII: Utrum voluntas Dei sit mutabilis
Articulus VIII: Utrum voluntas Dei necessitatem rebus volitis imponat
Articulus IX: Utrum voluntas Dei sit malorum
Articulus X: Utrum Deus habeat liberum arbitrium
Articulus XI: Utrum sit distinguenda in Deo voluntas signi
Articulus XII: Utrum convenienter circa divinam voluntatem ponantur quinque signa
Quaestio XX: De amore Dei
Articulus I: Utrum amor sit in Deo
Articulus II: Utrum Deus omnia amet
Articulus III: Utrum Deus aequaliter diligat omnia
Articulus IV: An Deus semper magis diligat meliora
Quaestio XXI: De iustitia et misericordia Dei
Articulus I: Utrum in Deo sit iustitia
Articulus II: Utrum iustitia Dei sit veritas
Articulus III: Utrum misericordia competat Deo
Articulus IV: Utrum in omnibus operibus Dei sit misericordia et iustitia
Quaestio XXII: De providentia Dei
Articulus I: Utrum providentia Deo conveniat
Articulus II: Utrum omnia sint subiecta divinae providentiae
Articulus III: Utrum Deus immediate omnibus provideat
Articulus IV: Utrum providentia rebus provisis necessitatem imponat
Quaestio XXIII: De praedestinatione
Articulus I: Utrum homines praedestinentur a Deo
Articulus II: Utrum praedestinatio aliquid ponat in praedestinato
Articulus III: Utrum Deus aliquem hominem reprobet
Articulus IV: Utrum praedestinati eligantur a Deo
Articulus V: Utrum praescientia meritorum sit causa praedestinationis
Articulus VI: Utrum praedestinatio sit certa
Articulus VII: Utrum numerus praedestinatorum sit certus
Articulus VIII: Utrum praedestinatio possit iuvari precibus sanctorum
Quaestio XXIV: De libro vitae
Articulus I: Utrum liber vitae sit idem quod praedestinatio
Articulus II: Utrum liber vitae sit solum respectu vitae gloriae praedestinatorum
Articulus III: Utrum aliquis deleatur de libro vitae
Quaestio XXV: De divina potentia
Articulus I: Utrum in Deo sit potentia
Articulus II: Utrum potentia Dei sit infinita
Articulus III: Utrum Deus sit omnipotens
Articulus IV: Utrum Deus possit facere quod praeterita non fuerint
Articulus V: Utrum Deus possit facere quae non facit
Articulus VI: Utrum Deus possit meliora facere ea quae facit
Quaestio XXVI: De divina beatitudine
Articulus I: Utrum beatitudo Deo competat
Articulus II: Utrum Deus dicatur beatus secundum intellectum
Articulus III: Utrum Deus sit beatitudo cuiuslibet beati
Articulus IV: Utrum in Dei beatitudine omnis beatitudo includatur
Quaestio XXVII: De processione divinarum personarum
Articulus I: Utrum processio sit in divinis
Articulus II: Utrum aliqua processio in divinis generatio DICI possit
Articulus III: Utrum sit in divinis alia processio a generatione verbi
Articulus IV: Utrum processio amoris in divinis sit generatio
Articulus V: Utrum sint plures processiones in divinis quam duae
Quaestio XXVIII: De relationibus divinis
Articulus I: Utrum in Deo sint aliquae relationes reales
Articulus II: Utrum relatio in Deo sit idem quod sua essentia
Articulus III: Utrum relationes quae sunt in Deo, realiter ab invicem distinguantur
Articulus IV: Utrum in Deo sint tantum quatuor relationes reales, scilicet paternitas, filiatio, spiratio et processio
Quaestio XXIX: De personis divinis
Articulus I: De definitione personae
Articulus II: Utrum persona sit idem quod hypostasis, subsistentia et essentia
Articulus III: Utrum nomen personae sit ponendum in divinis
Articulus IV: Utrum hoc nomen persona significet relationem
Quaestio XXX: De pluralitate personarum in divinis
Articulus I: Utrum sit ponere plures personas in divinis
Articulus II: Utrum in Deo sint plures personae quam tres
Articulus III: Utrum termini numerales ponant aliquid in divinis
Articulus IV: Utrum hoc nomen persona possit esse commune tribus personis
Quaestio XXXI: De his quae ad unitatem vel pluralitatem pertinent in divinis
Articulus I: Utrum sit Trinitas in divinis
Articulus II: Utrum Filius sit alius a patre
Articulus III: Utrum dictio exclusiva solus sit addenda termino essentiali in divinis
Articulus IV: Utrum dictio exclusiva possit adiungi termino personali
Quaestio XXXII: De divinarum personarum cognitione
Articulus I: Utrum Trinitas divinarum personarum possit per naturalem rationem cognosci
Articulus II: Utrum sint ponendae notiones in divinis
Articulus III: Utrum sint quinque notiones
Articulus IV: Utrum liceat contrarie opinari de notionibus
Quaestio XXXIII: De persona Patris
Articulus I: Utrum competat Patri esse principium
Articulus II: Utrum hoc nomen Pater sit nomen proprie divinae personae
Articulus III: Utrum hoc nomen Pater dicatur in divinis per prius secundum quod personaliter sumitur
Articulus IV: Utrum esse ingenitum sit Patri proprium
Quaestio XXXIV: De persona Filii
Articulus I: Utrum verbum in divinis sit nomen personale
Articulus II: Utrum verbum sit proprium nomen Filii
Articulus III: Utrum in nomine verbi importetur respectus ad creaturam
Quaestio XXXV: De imagine
Articulus I: Utrum imago in divinis dicatur personaliter
I. El título es claro a partir de lo dicho1. — En el cuerpo hace dos cosas: primero, establece las tres condiciones requeridas para la imagen; segundo, responde a la cuestión planteada2.
II. En cuanto a lo primero, las condiciones son: semejanza específica, o sea, según la señal específica, por ejemplo la figura, originada de aquel del cual se dice que es imagen. Y la primera condición, a saber, la semejanza, se deja como per se notoria. La segunda, en cambio, en cuanto a la figura, se declara en los animales y en las pinturas. La tercera, sin embargo, se prueba con la autoridad de Agustín, aduciendo el ejemplo de los huevos. — Y advierte diligentemente que esta tercera condición se entiende per se: es decir, que el origen termina en ella misma en cuanto es semejanza, es decir, en cuanto a que sea semejanza, y no porque aquella cosa sea semejante per accidens. Y esto nota bien, pues sobre ello se funda el proceso del artículo siguiente: si no se entendiera así, todas las condiciones de la imagen convenirían al Espíritu Santo.
III. Contra esta tercera condición de la imagen, sin embargo, arguye Aureolo3: porque se seguiría que solo los artífices de imágenes tendrían imágenes.
Pero esta objeción procede de un entendimiento rudo. Pues, aunque sea verdad que la imagen siempre se origina a partir de lo representado, conviene sin embargo recordar que esto no ocurre de un solo modo. Pues a veces se origina a partir de lo representado según el ens natural principiante, como el hijo se origina del padre; a veces según el ens intelecto o cogitado, como la estatua de César se origina de un César pensado en la mente del artífice. De donde resulta claro que la consecuencia no vale nada.
IV. En cuanto a lo segundo, la conclusión responsiva al interrogante es afirmativa: la imagen en lo divino es un nombre personal. – Se prueba. Los nombres que significan origen en lo divino son personales; luego, imagen es un nombre personal. – El antecedente es evidente. La consecuencia, en cambio, se sostiene por la razón de imagen asignada.
Articulus II: Utrum nomen imaginis sit proprium Filii
El título es claro. – En el cuerpo hace tres cosas: primero, dice qué uso tiene de esta cuestión; segundo, trata dos opiniones1; tercero, determina2.
II. En cuanto a lo primero, dice tres cosas: primero, el uso de los griegos; segundo, el de los latinos; tercero, el de la Sagrada Escritura; todo lo cual aparece claramente en la letra del texto.
III. En cuanto a lo segundo, como el uso de los latinos está confirmado por la autoridad de la Sagrada Escritura, se aducen diversas opiniones acerca de la razón por la cual solo el Hijo es llamado Imagen. Y la primera opinión queda excluida a causa de la conveniencia en la noción con el Padre: porque según las nociones no se atiende la igualdad; luego tampoco la semejanza; luego tampoco la imagen. – La segunda, sin embargo, que discurre por cada uno de los casos y no encuentra de quién pueda decirse que el Espíritu Santo sea imagen, queda excluida: porque podría decirse imagen del Padre y del Hijo en cuanto son uno. Y se confirma: porque el hombre es una sola imagen de toda la Trinidad.
IV. En cuanto a tercer punto, se da la razón del uso antes mencionado de los latinos y de la Escritura. Y porque, como se dice en II Posteriores3, saber la causa de la conclusión y saber la conclusión misma es lo mismo, se responde a la pregunta con una conclusión afirmativa, a saber: Imago es nombre propio del Hijo. Y su prueba no es otra cosa que la razón por la cual el Espíritu Santo no se dice imagen, sino el Hijo sí.
Y la razón se sostiene en esto. El Hijo procede como Verbo, cuya razón incluye una semejanza específica respecto de aquello de lo que procede; el Espíritu Santo, en cambio, procede como amor, cuya razón no incluye tal semejanza: por tanto, solo el Hijo es imagen. – El antecedente, según la cuestión XXVII4, es evidente en ambas partes. La consecuencia, sin embargo, se sostiene por la razón de la imagen.
Y se manifiesta y confirma la fuerza de esta razón, que asigna como causa el modo de proceder, por la semejante diferencia que existe entre el Hijo y el Espíritu Santo a causa de la semejante causa allí encontrada, en aquello que es ser nacido. Pues aunque ambos reciben del Padre, por su respectiva procesión, la naturaleza, solo el Hijo es llamado nacido, debido al modo de proceder diferente de cada uno, como quedó manifestado arriba 5: porque procede, ciertamente, como semejante, etc. – Y para que nadie quedara inquieto preguntándose de dónde tiene el Espíritu Santo el ser semejante al Padre y al Hijo, o creyera que lo posee por su modo de proceder, añadió que la semejanza conviene al Espíritu Santo no en cuanto amor, sino en cuanto amor divino.
V. Sobre esto surge una duda, tomada de Aureolo, citado por Capreolo en la distinción XXVII del Primer Libro, cuestión II, conclusión 66. Y es una duda que nace del texto mismo presente y que lo refuta así: El Espíritu Santo procede como amor divino; luego procede como semejante; luego el argumento aducido no vale nada. – La primera consecuencia se sostiene por el texto, que dice que el Espíritu Santo, en cuanto amor divino, tiene aquello por lo cual es semejante. La segunda, sin embargo, junto con su antecedente, se manifiesta por sí misma.
VI. Para la evidencia de esta dificultad, deben distinguirse los términos puestos en el antecedente, a saber, ly amor divino, y ly procede como7. En cuanto al primero, sabe que la forma común puede contraerse de dos maneras, y ser denominada por aquello que la contrae: primero, por alguna diferencia per se de ella misma; segundo, por algo fuera de su latitud formal. Ejemplo de lo primero, color blanco; ejemplo de lo segundo, color natural: pues la diferencia de la blancura es diversificativa per se del color; pero la naturaleza, así como el arte, está fuera del género del color. Por tanto, el amor puede contraerse de dos maneras: primero, por las diferencias propias del amor, por ejemplo amistad o concupiscencia; segundo, por las naturalezas amantes, por ejemplo angélica o humana. Y si el amor se contrajera por todas las diferencias per se de su latitud, nunca encontrarás alguna de la cual tenga razón de semejante a aquel de quien procede. Tanto porque todas las diferencias per se están contenidas dentro del ámbito del apetito, en el cual nada tiene razón de semejante. Tanto porque, como se mostrará más abajo8, es una cierta impulsión; y por ello, todas sus diferencias per se deben ser diversificativas per se de la impulsión; lo cual está remoto formalmente de la razón de semejante, aunque no causalmente. – Pero si se contrajera por algo extraño, nada impide que a veces tenga razón de semejante: mas esto es por accidente, natural e idénticamente, como de sí es patente.
Cuando, pues, se dice amor divino, si el término ly «divino» no extrae al amor fuera de la amplitud de las diferencias del amor en sí mismo; sino que, permaneciendo dentro de la amplitud de la voluntad, en cuanto voluntad es, denota de quién es como objeto y como amante, a saber, de Dios: debe negarse que, en cuanto tal, sea semejante. Ni en este sentido debe entenderse la proposición añadida al pie de la letra. La razón, sin embargo, resulta clara por lo dicho. – Pero si el término ly «divino» fuese una denominación tomada como desde algo externo, por ejemplo, de la naturaleza con la cual se identifica, entonces debe concederse, en virtud de la identidad entre el amor y la naturaleza, que el amor divino, como tal, es semejante a aquel de quien procede. Y en este sentido debes entender la letra presente.
VII. En cuanto al otro término9, adviértase que, cuando se dice que el Espíritu Santo procede como amor divino, y en otras locuciones semejantes, puede darse un doble sentido. Primero propiamente, de modo que se denoten solo las notas formales y propias de aquel modo de proceder; segundo extensivamente, de modo que se denoten también lo común y lo que acompaña al modo de proceder o al término. Por ejemplo, en el caso propuesto, cuando se dice que el Espíritu Santo procede como amor divino, si la partícula «como» se toma propiamente, la proposición no es verdadera tomando el amor divino idénticamente; pues, por las notas propias de la procesión del amor, incluso del divino, permaneciendo dentro de la amplitud de la sola voluntad, el Espíritu Santo no tiene que sea Dios, sino que sea amor de Dios en cuanto amante y amado. Pero es verdadera respecto del amor divino formalmente. Entonces, concedido el antecedente, la primera consecuencia no vale nada, como resulta claro por lo dicho. Ni lo contrario se encuentra en el texto, hablando del amor divino idénticamente. – Pero si la partícula «como» denota también lo común, entonces es verdadera respecto del amor divino tanto formal como idénticamente; y así tiene razón de semejanza.
Pero como propiamente y de manera formal se habla de los modos de proceder de los teólogos, por eso lo antecedente sobre el amor divino debe entenderse y admitirse en el primer modo; pero debe negarse la primera consecuencia, a saber, luego procede como semejante. Y para la prueba debe decirse que adolece de equivocidad, como resulta claro por lo dicho: pues ly divino es equívoco cuando se toma objetiva y efectivamente, como se toma en el antecedente, y cuando se toma idénticamente, como ocurre en la prueba de la consecuencia.