Commentaria in Primam Partem Summae Theologiae
Tommaso de Vio Cajetan (1469–1534)
First published 1507
Cajetan's Commentaria in Primam Partem Summae Theologiae offers an article-by-article exposition of Aquinas's Prima Pars. Its discussions of sacred doctrine, analogy, divine knowledge, and creation became important reference points in the later Thomist tradition. The present digital edition follows the Latin text of the Leonine edition and includes English and Spanish translations. Coverage is currently partial.
✦ This work is being completed — add a section.
Praefatio ad Oliverium Carrafam
In Prooemium Summae Theologiae
Quaestio I: De sacra doctrina, qualis sit, et ad quae se extendat
Articulus I: Utrum sit necessarium, praeter philosophicas disciplinas, aliam doctrinam haberi
Articulus II: Utrum sacra doctrina sit scientia
Articulus III: Utrum sacra doctrina sit una scientia
Articulus IV: Utrum sacra doctrina sit scientia practica
Articulus V: Utrum sacra doctrina sit dignior aliis scientiis
Articulus VI: Utrum haec doctrina sit sapientia
Articulus VII: Utrum deus sit subiectum huius scientiae
Articulus VIII: Utrum haec doctrina sit argumentativa
Articulus IX: Utrum sacra scriptura debeat uti metaphoris
Articulus X: Utrum sacra scriptura sub una littera habeat plures sensus
Quaestio II: De Deo, an Deus sit
Articulus I: Utrum Deum esse sit per se notum
Articulus II: Utrum Deum esse sit demonstrabile
Articulus III: Utrum Deus sit
Quaestio III: De Dei simplicitate
Articulus I: Utrum Deus sit corpus
Articulus II: Utrum in Deo sit compositio formae et materiae
Articulus III: Utrum sit idem Deus quod sua essentia vel natura
Articulus IV: Utrum in Deo sit idem essentia et esse
Articulus V: Utrum Deus sit in genere aliquo
Articulus VI: Utrum in Deo sint aliqua accidentia
Articulus VII: Utrum Deus sit omnino simplex
Articulus VIII: Utrum Deus in compositionem aliorum veniat
Quaestio IV: De Dei perfectione
Articulus I: Utrum Deus sit perfectus
Articulus II: Utrum in Deo sint perfectiones omnium rerum
Articulus III: Utrum aliqua creatura possit esse similis Deo
Quaestio V: De bono in communi
Articulus I: Utrum bonum differat secundum rem ab ente
Articulus II: Utrum bonum secundum rationem sit prius quam ens
Articulus III: Utrum omne ens sit bonum
Articulus IV: Utrum bonum habeat rationem causae finalis
Articulus V: Utrum ratio boni consistat in modo, specie et ordine
Articulus VI: Utrum convenienter dividatur bonum per honestum, utile et delectabile
Quaestio VI: De bonitate Dei
Articulus I: Utrum esse bonum Deo conveniat
Articulus II: Utrum Deus sit summum bonum
Articulus III: Utrum esse bonum per essentiam sit proprium Dei
Articulus IV: Utrum omnia sint bona bonitate divina
Quaestio VII: De infinitate Dei
Articulus I: Utrum Deus sit infinitus
Articulus II: Utrum aliquid aliud quam Deus possit esse infinitum per essentiam
Articulus III: Utrum possit esse aliquid infinitum actu secundum magnitudinem
Articulus IV: Utrum possit esse infinitum in rebus secundum multitudinem
Quaestio VIII: De existentia Dei in rebus
Articulus I: Utrum Deus sit in omnibus rebus
Articulus II: Utrum Deus sit ubique
Articulus III: Utrum Deus sit ubique per essentiam, praesentiam et potentiam
Articulus IV: Utrum esse ubique sit proprium Dei
Quaestio IX: De Dei immutabilitate
Articulus I: Utrum Deus sit omnino immutabilis
Articulus II: Utrum esse immutabile sit Dei proprium
Quaestio X: De Dei aeternitate
Articulus I: Utrum convenienter definiatur aeternitas, quod est interminabilis vitae tota simul et perfecta possessio
Articulus II: Utrum Deus sit aeternus
Articulus III: Utrum esse aeternum sit proprium Dei
Articulus IV: Utrum aeternitas differat a tempore
Articulus V: De differentia aevi et temporis
Articulus VI: Utrum sit unum aevum tantum
Quaestio XI: De unitate Dei
Articulus I: Utrum unum addat aliquid supra ens
Articulus II: Utrum unum et multa opponantur
Articulus III: Utrum Deus sit unus
Articulus IV: Utrum Deus sit maxime unus
Quaestio XII: Quomodo Deus a nobis cognoscatur
Articulus I: Utrum aliquis intellectus creatus possit Deum videre per essentiam
Articulus II: Utrum essentia Dei ab intellectu creato per aliquam similitudinem videatur
Articulus III: Utrum essentia Dei videri possit oculis corporalibus
Articulus IV: Utrum aliquis intellectus creatus per sua naturalia divinam essentiam videre possit
Articulus V: Utrum intellectus creatus ad videndum Dei essentiam aliquo creato lumine indigeat
Articulus VI: Utrum videntium essentiam Dei unus alio perfectius videat
Articulus VII: Utrum videntes Deum per essentiam ipsum comprehendant
Articulus VIII: Utrum videntes Deum per essentiam omnia in Deo videant
Articulus IX: Utrum ea quae videntur in Deo a videntibus divinam essentiam per aliquas similitudines videantur
Articulus X: Utrum videntes Deum per essentiam simul videant omnia quae in ipso vident
Articulus XI: Utrum aliquis in hac vita possit videre Deum per essentiam
Articulus XII: Utrum per rationem naturalem Deum in hac vita cognoscere possimus
Articulus XIII: Utrum per gratiam habeatur altior cognitio Dei quam ea quae habetur per rationem naturalem
Quaestio XIII: De nominibus Dei
Articulus I: Utrum aliquod nomen Deo conveniat
Articulus II: Utrum aliquod nomen dicatur de Deo substantialiter
Articulus III: Utrum aliquod nomen dicatur de Deo proprie
Articulus IV: Utrum nomina dicta de Deo sint nomina synonyma
Articulus V: Utrum ea quae de Deo dicuntur et creaturis, univoce dicantur de ipsis
Articulus VI: Utrum nomina per prius dicantur de creaturis quam de Deo
Articulus VII: Utrum nomina quae important relationem ad creaturas, dicantur de Deo ex tempore
Articulus VIII: Utrum hoc nomen *Deus* sit nomen naturae
Articulus IX: Utrum hoc nomen *Deus* sit communicabile
Articulus X: Utrum hoc nomen *Deus* univoce dicatur de Deo per participationem, secundum naturam, et secundum opinionem
Articulus XI: Utrum hoc nomen *qui est* sit maxime nomen Dei proprium
Articulus XII: Utrum propositiones affirmativae possint formari de Deo
Quaestio XIV: De scientia Dei
Articulus I: Utrum in Deo sit scientia
Articulus II: Utrum Deus intelligat se
Articulus III: Utrum Deus comprehendat seipsum
Articulus IV: Utrum ipsum intelligere Dei sit eius substantia
Articulus V: Utrum Deus cognoscat alia a se
Articulus VI: Utrum Deus cognoscat alia a se propria cognitione
Articulus VII: Utrum scientia Dei sit discursiva
Articulus VIII: Utrum scientia Dei sit causa rerum
Articulus IX: Utrum Deus habeat scientiam non entium
Articulus X: Utrum Deus cognoscat mala
Articulus XI: Utrum Deus cognoscat singularia
Articulus XII: Utrum Deus possit cognoscere infinita
Articulus XIII: Utrum scientia Dei sit futurorum contingentium
Articulus XIV: Utrum Deus cognoscat enuntiabilia
Articulus XV: Utrum scientia Dei sit variabilis
Articulus XVI: Utrum Deus de rebus habeat scientiam speculativam
Quaestio XV: De ideis
Articulus I: Utrum ideae sint
Articulus II: Utrum sint plures ideae
Articulus III: Utrum omnium quae cognoscit Deus, sint ideae
Quaestio XVI: De veritate
Articulus I: Utrum veritas sit tantum in intellectu
Articulus II: Utrum veritas sit in intellectu componente et dividente
Articulus III: Utrum verum et ens convertantur
Articulus IV: Utrum bonum secundum rationem sit prius quam verum
Articulus V: Utrum Deus sit veritas
Articulus VI: Utrum sit una sola veritas, secundum quam omnia sunt vera
Articulus VII: Utrum veritas creata sit aeterna
Articulus VIII: Utrum veritas sit imutabilis
Quaestio XVII: De falsitate
Articulus I: Utrum falsitas sit in rebus
Articulus II: Utrum in sensu sit falsitas
Articulus III: Utrum falsitas sit in intellectu
Articulus IV: Utrum verum et falsum sint contraria
Quaestio XVIII: De vita Dei
Articulus I: Utrum omnium naturalium rerum sit vivere
Articulus II: Utrum vita sit quaedam operatio
Articulus III: Utrum Deo conveniat vita
Articulus IV: Utrum omnia sint vita in Deo
Quaestio XIX: De voluntate Dei
Articulus I: Utrum in Deo sit voluntas
Articulus II: Utrum Deus velit alia a se
Articulus III: Utrum quidquid Deus vult, ex necessitate velit
Articulus IV: Utrum voluntas Dei sit causa rerum
Articulus V: Utrum voluntatis divinae sit assignare aliquam causam
Articulus VI: Utrum voluntas Dei semper impleatur
Articulus VII: Utrum voluntas Dei sit mutabilis
Articulus VIII: Utrum voluntas Dei necessitatem rebus volitis imponat
Articulus IX: Utrum voluntas Dei sit malorum
Articulus X: Utrum Deus habeat liberum arbitrium
Articulus XI: Utrum sit distinguenda in Deo voluntas signi
Articulus XII: Utrum convenienter circa divinam voluntatem ponantur quinque signa
Quaestio XX: De amore Dei
Articulus I: Utrum amor sit in Deo
Articulus II: Utrum Deus omnia amet
Articulus III: Utrum Deus aequaliter diligat omnia
Articulus IV: An Deus semper magis diligat meliora
Quaestio XXI: De iustitia et misericordia Dei
Articulus I: Utrum in Deo sit iustitia
Articulus II: Utrum iustitia Dei sit veritas
Articulus III: Utrum misericordia competat Deo
Articulus IV: Utrum in omnibus operibus Dei sit misericordia et iustitia
Quaestio XXII: De providentia Dei
Articulus I: Utrum providentia Deo conveniat
Articulus II: Utrum omnia sint subiecta divinae providentiae
Articulus III: Utrum Deus immediate omnibus provideat
Articulus IV: Utrum providentia rebus provisis necessitatem imponat
Quaestio XXIII: De praedestinatione
Articulus I: Utrum homines praedestinentur a Deo
Articulus II: Utrum praedestinatio aliquid ponat in praedestinato
Articulus III: Utrum Deus aliquem hominem reprobet
Articulus IV: Utrum praedestinati eligantur a Deo
Articulus V: Utrum praescientia meritorum sit causa praedestinationis
Articulus VI: Utrum praedestinatio sit certa
Articulus VII: Utrum numerus praedestinatorum sit certus
Articulus VIII: Utrum praedestinatio possit iuvari precibus sanctorum
Quaestio XXIV: De libro vitae
Articulus I: Utrum liber vitae sit idem quod praedestinatio
Articulus II: Utrum liber vitae sit solum respectu vitae gloriae praedestinatorum
Articulus III: Utrum aliquis deleatur de libro vitae
Quaestio XXV: De divina potentia
Articulus I: Utrum in Deo sit potentia
Articulus II: Utrum potentia Dei sit infinita
Articulus III: Utrum Deus sit omnipotens
Articulus IV: Utrum Deus possit facere quod praeterita non fuerint
Articulus V: Utrum Deus possit facere quae non facit
Articulus VI: Utrum Deus possit meliora facere ea quae facit
Quaestio XXVI: De divina beatitudine
Articulus I: Utrum beatitudo Deo competat
Articulus II: Utrum Deus dicatur beatus secundum intellectum
Articulus III: Utrum Deus sit beatitudo cuiuslibet beati
Articulus IV: Utrum in Dei beatitudine omnis beatitudo includatur
Quaestio XXVII: De processione divinarum personarum
Articulus I: Utrum processio sit in divinis
Articulus II: Utrum aliqua processio in divinis generatio DICI possit
Articulus III: Utrum sit in divinis alia processio a generatione verbi
Articulus IV: Utrum processio amoris in divinis sit generatio
Articulus V: Utrum sint plures processiones in divinis quam duae
Quaestio XXVIII: De relationibus divinis
Articulus I: Utrum in Deo sint aliquae relationes reales
Articulus II: Utrum relatio in Deo sit idem quod sua essentia
Articulus III: Utrum relationes quae sunt in Deo, realiter ab invicem distinguantur
Articulus IV: Utrum in Deo sint tantum quatuor relationes reales, scilicet paternitas, filiatio, spiratio et processio
Quaestio XXIX: De personis divinis
Articulus I: De definitione personae
Articulus II: Utrum persona sit idem quod hypostasis, subsistentia et essentia
Articulus III: Utrum nomen personae sit ponendum in divinis
Articulus IV: Utrum hoc nomen persona significet relationem
Quaestio XXX: De pluralitate personarum in divinis
Articulus I: Utrum sit ponere plures personas in divinis
Articulus II: Utrum in Deo sint plures personae quam tres
Articulus III: Utrum termini numerales ponant aliquid in divinis
Articulus IV: Utrum hoc nomen persona possit esse commune tribus personis
Quaestio XXXI: De his quae ad unitatem vel pluralitatem pertinent in divinis
Articulus I: Utrum sit Trinitas in divinis
Articulus II: Utrum Filius sit alius a patre
Articulus III: Utrum dictio exclusiva solus sit addenda termino essentiali in divinis
Articulus IV: Utrum dictio exclusiva possit adiungi termino personali
Quaestio XXXII: De divinarum personarum cognitione
Articulus I: Utrum Trinitas divinarum personarum possit per naturalem rationem cognosci
Articulus II: Utrum sint ponendae notiones in divinis
Articulus III: Utrum sint quinque notiones
Articulus IV: Utrum liceat contrarie opinari de notionibus
Quaestio XXXIII: De persona Patris
Articulus I: Utrum competat Patri esse principium
Articulus II: Utrum hoc nomen Pater sit nomen proprie divinae personae
Articulus III: Utrum hoc nomen Pater dicatur in divinis per prius secundum quod personaliter sumitur
Articulus IV: Utrum esse ingenitum sit Patri proprium
Quaestio XXXIV: De persona Filii
Articulus I: Utrum verbum in divinis sit nomen personale
Articulus II: Utrum verbum sit proprium nomen Filii
Articulus III: Utrum in nomine verbi importetur respectus ad creaturam
En el título, nota mente en el nombre del Verbo. En efecto, no se pregunta si la cosa que es el Verbo se refiere a las criaturas, sino si aquella cosa divina, en cuanto significada por el nombre de Verbo, incluye alguna referencia a las criaturas.
II. En el cuerpo hace tres cosas. Primero, se propone la conclusión directamente responsiva a lo preguntado, de manera afirmativa, junto con el medio: y por ello responde en cuanto al respeto en común. Segundo, determinando cuál es ese respeto, responde acerca de tal respeto, aunque común al Padre y a las criaturas. Tercero, distinguiendo, responde acerca del respeto por el cual solo mira a las criaturas.
III. En cuanto a lo primero, la conclusión trata del respeto en general, tal como también se preguntó en general. Y es esta: En el Verbo de Dios se implica un respeto a las criaturas. – E inmediatamente se añade el medio: porque Dios, conociéndose a sí mismo, conoce las criaturas.
En cuanto a según, en cambio, se explica el medio propuesto, aplicándolo más plenamente a la conclusión contraída a tal respecto, a saber: el Verbo de Dios es expresivo del Padre y de las criaturas. – Se prueba, en efecto, así. El Verbo es representativo de todo lo que es entendido en acto: por tanto, el Verbo de Dios es expresivo no solo del Padre, sino también de las criaturas. – El antecedente se prueba en nosotros, en quienes hay diversas palabras según diversos entendimientos en acto. La consecuencia, en cambio, se prueba: porque Dios se entiende a sí mismo y entiende todas las cosas en un único acto.
En cuanto a lo tercero, esta es la conclusión: el Verbo de Dios, en cuanto es el Verbo que está en Dios Padre, es solo expresivo; pero el de las criaturas es expresivo y operativo. — Se prueba así: la ciencia de Dios es, respecto de Dios mismo, meramente cognoscitiva, mientras que respecto de las criaturas es cognoscitiva y productora; por lo tanto, el Verbo de Dios, etc. Y se confirma con la autoridad de la Escritura: Dijo, y fueron hechas.
IV. En torno a lo dicho, y a toda esta materia, advierte que aquí hay cuatro cosas: primero, las cosas dichas por el Verbo; segundo, la relación entre el Verbo y la cosa dicha; tercero, el modo en que el Verbo se refiere a las cosas dichas; cuarto, la razón por la cual se refiere así. Y en cuanto a las cosas dichas, en el primer artículo de esta cuestión, en la respuesta a la 3, sostuvimos que son estas tres: a saber, la esencia divina, las personas divinas y toda criatura: pues el Padre dice todas estas cosas en el Verbo. La relación del Verbo con las cosas dichas, como tal, es una relación de razón: y es la relación de lo expresivo respecto de lo expresado, como se dice en el texto. Y en estos dos puntos los otros están de acuerdo con nosotros, forzados quizá por la autoridad de Agustín.
En los otros dos puntos, es decir, en el modo y en la causa, hay diversidad de opiniones. En efecto, Escoto, en el Segundo libro, distinción I, cuestión I, artículo 2, y en las Quodlibetales, cuestión XIV, artículo 2, sostiene que el Verbo de Dios, por virtud de su producción, no procede del conocimiento de las criaturas, sino de la esencia divina. Y además, como se deduce de la distinción XXXII del Primero, cuestión I, ad ultimum, del mismo autor, sostiene que el Verbo procede así del conocimiento de la sola esencia, que no procede como Verbo de una persona sino concomitantemente. De modo que imagina que el Padre, por el hecho de que entiende la esencia divina, produce el Verbo: el cual, ciertamente, por virtud de su propia producción expresa la esencia, y a las personas divinas solo concomitantemente, como cosas necesariamente unidas a la esencia; pero respecto de las criaturas, tiene que las representa ya completada la producción del mismo Verbo.
V. Pero el fundamento de su postura es que sostiene, en la distinción XXXV del Primero, que las criaturas son producidas por Dios en un ser conocido. Y por eso imagina que la esencia divina mueve primero, por así decirlo, al intelecto paterno hacia la producción del término infinito, es decir, el Verbo; y después hacia el término finito, es decir, la criatura en ser conocido. Y así, el Verbo no puede ser producido a partir de la ciencia de las criaturas, que está en el segundo instante de naturaleza.
También argumenta a favor de esto en el Segundo libro, en el lugar citado arriba, de tres maneras. Primera. Si el Verbo procediera como Verbo de la esencia divina y de todo lo inteligible, con igual razón el Espíritu Santo sería espirado como amor de la esencia divina y de todo lo amable en cuanto entendido; pero esto es falso, luego. Se prueba la falsedad: porque entonces o Dios amaría necesariamente a las criaturas, o el Espíritu Santo no sería producido necesariamente; y ambas cosas son imposibles. – Segunda. Si el Verbo procediera de todas las cosas, etc., entonces procedería de sí mismo como Verbo conocido por el Padre, lo cual es inconveniente. Y la consecuencia se sostiene: porque una de las cosas entendidas formalmente por el Padre es el Verbo. – Tercera. Ninguna relación real de alguna persona divina se ordena a la criatura; pero la del engendrado respecto de aquello de lo que es engendrado, si es realmente distinto, es relación real; luego el Verbo no es engendrado de la piedra como conocida por el Padre.
VI. Sin embargo, Santo Tomás, como aquí se ve claramente, sostiene que el Verbo de Dios nace de todas las cosas que están en la ciencia del Padre, es decir, de la esencia, de las personas y de todo otro inteligible simple (lo cual digo por razón de los decretos de Dios conocidos por ciencia de visión). Pues imagina, como dice expresamente en el primer artículo1, que el Padre, al entenderse a sí mismo y al Hijo y al Espíritu Santo y a toda criatura (entiende tú, con una inteligencia simple), concibe el Verbo: de modo que primero, según la razón, Dios Padre entiende todo cuanto resplandece naturalmente en la esencia divina, antes de producir al Hijo.
Es verdad, sin embargo, que el Verbo expresa principalmente la esencia, y secundariamente las criaturas; así como Dios Padre entiende principalmente su esencia, y secundariamente las criaturas: de modo que mente principalmente y mente secundariamente no significan otra cosa sino en sí y en otro; pues la criatura está en la esencia divina, pero la esencia misma se entiende y se expresa en sí.
VII. Pero es fácil responder a las imaginaciones escocistas. En efecto, que el fundamento primario2 no vale nada se ve con claridad en que aquella producción de criaturas es quimérica y trae consigo una doctrina peligrosa. Se sigue, en efecto, que el Dios glorioso no podría ser sin que existan criaturas en esse diminuto, lo cual parece ridículo en la filosofía y escándalo en la fe. Pero de esto trataremos en otra parte3. Nosotros, en efecto, sosteniendo que la esencia divina comprende todo lo inteligible tanto formal como objetivamente, a partir de lo determinado anteriormente4, decimos que, puesto que el Verbo procede no de una cognición cualquiera de la esencia divina, sino de la comprensión de la misma, es necesario que proceda del conocimiento de todas las cosas que son conocidas al comprender la esencia divina. Pero estas cosas son todas las dichas arriba5, como resulta claro por la qu. XIV6. Luego.
Y esto fue, sin duda, el fundamento de santo Tomás. De donde, en respuesta a la primera objeción de Escoto7 se dice brevemente que, hablando uniformemente, es decir, respecto de la criatura entendida en Dios y, asimismo, amada en Dios, la razón es la misma acerca del Verbo y del Espíritu Santo; y no se sigue inconveniente alguno. — Podría, sin embargo, negarse simplemente la consecuencia y la paridad de razón: porque el amor se refiere a las cosas amables en sí mismas, mientras que el verbo, a las cosas en el entendimiento.
A la segunda se responde que no hay inconveniente alguno en que el Verbo proceda de sí mismo y del Espíritu Santo como notas del Padre, es decir, de la noticia que el Padre tiene de ellos; antes bien, esto es necesario, por la razón aducida. Más aún, puesto que el propio Escoto sostiene expresamente, en la sexta distinción del Primero, que el Padre entiende primero al Hijo antes de producirlo, se reputa voluntariamente esto como un inconveniente.
La tercera objeción, sin embargo, no es digna de respuesta: pues el Verbo no se distingue realmente de aquellas cosas de las que procede como conocidas, sino de aquella de la que procede como diciendo; como es patente por sí mismo.
VIII. Sin embargo, en esta materia hay que proceder con cautela, a causa de la verdad condicional, a saber: Si Dios no entendiera nada en su esencia sino ella sola, todavía habría producción del Verbo. De esta, en efecto, parece seguirse que la producción del Verbo no es posterior a la intelección de las criaturas en Dios. Tienes, en efecto, otra condicional: Si Dios no fuese productivo ad intra entendiéndose a sí mismo, entendería no obstante todo lo inteligible. De esta se sigue que el entender Dios las criaturas en sí no es posterior a la producción ad intra. Por tanto, para que no te engañes por esto, es decir, porque naturalmente de hecho sea siguiendo8, di como arriba9. Dije, sin embargo, naturalmente, porque aquellas cosas que Dios conoce de hecho libremente, ya que lo natural precede a lo libre, están muy lejos de esta disputa. – Y puesto que en la comprensión de la visión natural de la ciencia divina se incluye el arte creador de la criatura, aunque no se concluya la volición de estas; por eso el Verbo de Dios, adecuando su ciencia natural, tiene respecto de la criatura relación no solo expresiva, sino también operativa, como se dice en el texto según Agustín.
IX. En respuesta a la primera, nótese que contra ella están los argumentos de Aureolo, recogidos en Capreolo, en la distinción XXVII del Primero, cuestión II, en la conclusión 510, para probar que el Verbo tiene de su propiedad personal que se refiera a las criaturas. Todo ello, en efecto, se derrumba por esto: que suponen que es lo mismo decir el Verbo, según su razón propia, se refiere a las criaturas; y decir el Verbo tiene de su propiedad personal que se refiera a las criaturas; siendo así que estas dos cosas difieren mucho, y puede concederse la primera pero no la segunda. Y la razón de esto es que el Verbo incluye en su razón propia la noticia, que está entre los números de lo esencial: por la cual, como se dice en el texto, se refiere a las cosas dichas conocidas y por hacer.
X. En la respuesta al cuarto, advierte que en aquellas palabras, el nombre de Verbo fue impuesto principalmente para significar la relación al que dice, a mi juicio, s. Tomás retracta aquello que en las Qq. de Ver., q. IV, art. 5, había dicho, a saber, que el nombre de Verbo significa principalmente lo absoluto. Y esta retractación sigue a la determinación que aquí había hecho en el primer artículo, a saber, que Verbo sea nombre solamente personal. De manera que Verbo significa en primer lugar la propiedad personal del mismo Hijo en concreto; y puesto que como sustrato está la noticia connotada, por eso se refiere también a las cosas dichas, etc. Y esto concuerda con la respuesta al primero; y con las palabras del artículo precedente, a saber, Verbo significa una cierta emanación del entendimiento. Pues consta que aquella emanación es la propiedad personal del Hijo: porque, a no ser que esto fuese en primer lugar su significado, por su propia significación no significaría la propiedad personal del Hijo en las realidades divinas, sino solamente por lo connotado; lo contrario de lo cual allí mismo se dice.