Commentaria in Primam Partem Summae Theologiae

Tommaso de Vio Cajetan

Commentaria in Primam Partem Summae Theologiae

Tommaso de Vio Cajetan (1469–1534)

First published 1507

Cajetan's Commentaria in Primam Partem Summae Theologiae offers an article-by-article exposition of Aquinas's Prima Pars. Its discussions of sacred doctrine, analogy, divine knowledge, and creation became important reference points in the later Thomist tradition. The present digital edition follows the Latin text of the Leonine edition and includes English and Spanish translations. Coverage is currently partial.

This work is being completed — add a section.


Praefatio ad Oliverium Carrafam

In Prooemium Summae Theologiae

Quaestio I: De sacra doctrina, qualis sit, et ad quae se extendat

Articulus I: Utrum sit necessarium, praeter philosophicas disciplinas, aliam doctrinam haberi

Articulus II: Utrum sacra doctrina sit scientia

Articulus III: Utrum sacra doctrina sit una scientia

Articulus IV: Utrum sacra doctrina sit scientia practica

Articulus V: Utrum sacra doctrina sit dignior aliis scientiis

Articulus VI: Utrum haec doctrina sit sapientia

Articulus VII: Utrum deus sit subiectum huius scientiae

Articulus VIII: Utrum haec doctrina sit argumentativa

Articulus IX: Utrum sacra scriptura debeat uti metaphoris

Articulus X: Utrum sacra scriptura sub una littera habeat plures sensus

Quaestio II: De Deo, an Deus sit

Articulus I: Utrum Deum esse sit per se notum

Articulus II: Utrum Deum esse sit demonstrabile

Articulus III: Utrum Deus sit

Quaestio III: De Dei simplicitate

Articulus I: Utrum Deus sit corpus

Articulus II: Utrum in Deo sit compositio formae et materiae

Articulus III: Utrum sit idem Deus quod sua essentia vel natura

Articulus IV: Utrum in Deo sit idem essentia et esse

Articulus V: Utrum Deus sit in genere aliquo

Articulus VI: Utrum in Deo sint aliqua accidentia

Articulus VII: Utrum Deus sit omnino simplex

Articulus VIII: Utrum Deus in compositionem aliorum veniat

Quaestio IV: De Dei perfectione

Articulus I: Utrum Deus sit perfectus

Articulus II: Utrum in Deo sint perfectiones omnium rerum

Articulus III: Utrum aliqua creatura possit esse similis Deo

Quaestio V: De bono in communi

Articulus I: Utrum bonum differat secundum rem ab ente

Articulus II: Utrum bonum secundum rationem sit prius quam ens

Articulus III: Utrum omne ens sit bonum

Articulus IV: Utrum bonum habeat rationem causae finalis

Articulus V: Utrum ratio boni consistat in modo, specie et ordine

Articulus VI: Utrum convenienter dividatur bonum per honestum, utile et delectabile

Quaestio VI: De bonitate Dei

Articulus I: Utrum esse bonum Deo conveniat

Articulus II: Utrum Deus sit summum bonum

Articulus III: Utrum esse bonum per essentiam sit proprium Dei

Articulus IV: Utrum omnia sint bona bonitate divina

Quaestio VII: De infinitate Dei

Articulus I: Utrum Deus sit infinitus

Articulus II: Utrum aliquid aliud quam Deus possit esse infinitum per essentiam

Articulus III: Utrum possit esse aliquid infinitum actu secundum magnitudinem

Articulus IV: Utrum possit esse infinitum in rebus secundum multitudinem

Quaestio VIII: De existentia Dei in rebus

Articulus I: Utrum Deus sit in omnibus rebus

Articulus II: Utrum Deus sit ubique

Articulus III: Utrum Deus sit ubique per essentiam, praesentiam et potentiam

Articulus IV: Utrum esse ubique sit proprium Dei

Quaestio IX: De Dei immutabilitate

Articulus I: Utrum Deus sit omnino immutabilis

Articulus II: Utrum esse immutabile sit Dei proprium

Quaestio X: De Dei aeternitate

Articulus I: Utrum convenienter definiatur aeternitas, quod est interminabilis vitae tota simul et perfecta possessio

Articulus II: Utrum Deus sit aeternus

Articulus III: Utrum esse aeternum sit proprium Dei

Articulus IV: Utrum aeternitas differat a tempore

Articulus V: De differentia aevi et temporis

Articulus VI: Utrum sit unum aevum tantum

Quaestio XI: De unitate Dei

Articulus I: Utrum unum addat aliquid supra ens

Articulus II: Utrum unum et multa opponantur

Articulus III: Utrum Deus sit unus

Articulus IV: Utrum Deus sit maxime unus

Quaestio XII: Quomodo Deus a nobis cognoscatur

Articulus I: Utrum aliquis intellectus creatus possit Deum videre per essentiam

Articulus II: Utrum essentia Dei ab intellectu creato per aliquam similitudinem videatur

Articulus III: Utrum essentia Dei videri possit oculis corporalibus

Articulus IV: Utrum aliquis intellectus creatus per sua naturalia divinam essentiam videre possit

Articulus V: Utrum intellectus creatus ad videndum Dei essentiam aliquo creato lumine indigeat

Articulus VI: Utrum videntium essentiam Dei unus alio perfectius videat

Articulus VII: Utrum videntes Deum per essentiam ipsum comprehendant

Articulus VIII: Utrum videntes Deum per essentiam omnia in Deo videant

Articulus IX: Utrum ea quae videntur in Deo a videntibus divinam essentiam per aliquas similitudines videantur

Articulus X: Utrum videntes Deum per essentiam simul videant omnia quae in ipso vident

Articulus XI: Utrum aliquis in hac vita possit videre Deum per essentiam

Articulus XII: Utrum per rationem naturalem Deum in hac vita cognoscere possimus

Articulus XIII: Utrum per gratiam habeatur altior cognitio Dei quam ea quae habetur per rationem naturalem

Quaestio XIII: De nominibus Dei

Articulus I: Utrum aliquod nomen Deo conveniat

Articulus II: Utrum aliquod nomen dicatur de Deo substantialiter

Articulus III: Utrum aliquod nomen dicatur de Deo proprie

Articulus IV: Utrum nomina dicta de Deo sint nomina synonyma

Articulus V: Utrum ea quae de Deo dicuntur et creaturis, univoce dicantur de ipsis

Articulus VI: Utrum nomina per prius dicantur de creaturis quam de Deo

Articulus VII: Utrum nomina quae important relationem ad creaturas, dicantur de Deo ex tempore

Articulus VIII: Utrum hoc nomen *Deus* sit nomen naturae

Articulus IX: Utrum hoc nomen *Deus* sit communicabile

Articulus X: Utrum hoc nomen *Deus* univoce dicatur de Deo per participationem, secundum naturam, et secundum opinionem

Articulus XI: Utrum hoc nomen *qui est* sit maxime nomen Dei proprium

Articulus XII: Utrum propositiones affirmativae possint formari de Deo

Quaestio XIV: De scientia Dei

Articulus I: Utrum in Deo sit scientia

Articulus II: Utrum Deus intelligat se

Articulus III: Utrum Deus comprehendat seipsum

Articulus IV: Utrum ipsum intelligere Dei sit eius substantia

Articulus V: Utrum Deus cognoscat alia a se

Articulus VI: Utrum Deus cognoscat alia a se propria cognitione

Articulus VII: Utrum scientia Dei sit discursiva

Articulus VIII: Utrum scientia Dei sit causa rerum

Articulus IX: Utrum Deus habeat scientiam non entium

Articulus X: Utrum Deus cognoscat mala

Articulus XI: Utrum Deus cognoscat singularia

Articulus XII: Utrum Deus possit cognoscere infinita

Articulus XIII: Utrum scientia Dei sit futurorum contingentium

Articulus XIV: Utrum Deus cognoscat enuntiabilia

Articulus XV: Utrum scientia Dei sit variabilis

Articulus XVI: Utrum Deus de rebus habeat scientiam speculativam

Quaestio XV: De ideis

Articulus I: Utrum ideae sint

Articulus II: Utrum sint plures ideae

Articulus III: Utrum omnium quae cognoscit Deus, sint ideae

Quaestio XVI: De veritate

Articulus I: Utrum veritas sit tantum in intellectu

Articulus II: Utrum veritas sit in intellectu componente et dividente

Articulus III: Utrum verum et ens convertantur

Articulus IV: Utrum bonum secundum rationem sit prius quam verum

Articulus V: Utrum Deus sit veritas

Articulus VI: Utrum sit una sola veritas, secundum quam omnia sunt vera

Articulus VII: Utrum veritas creata sit aeterna

Articulus VIII: Utrum veritas sit imutabilis

Quaestio XVII: De falsitate

Articulus I: Utrum falsitas sit in rebus

Articulus II: Utrum in sensu sit falsitas

Articulus III: Utrum falsitas sit in intellectu

Articulus IV: Utrum verum et falsum sint contraria

Quaestio XVIII: De vita Dei

Articulus I: Utrum omnium naturalium rerum sit vivere

Articulus II: Utrum vita sit quaedam operatio

Articulus III: Utrum Deo conveniat vita

Articulus IV: Utrum omnia sint vita in Deo

Quaestio XIX: De voluntate Dei

Articulus I: Utrum in Deo sit voluntas

Articulus II: Utrum Deus velit alia a se

Articulus III: Utrum quidquid Deus vult, ex necessitate velit

Articulus IV: Utrum voluntas Dei sit causa rerum

Articulus V: Utrum voluntatis divinae sit assignare aliquam causam

Articulus VI: Utrum voluntas Dei semper impleatur

Articulus VII: Utrum voluntas Dei sit mutabilis

Articulus VIII: Utrum voluntas Dei necessitatem rebus volitis imponat

Articulus IX: Utrum voluntas Dei sit malorum

Articulus X: Utrum Deus habeat liberum arbitrium

Articulus XI: Utrum sit distinguenda in Deo voluntas signi

Articulus XII: Utrum convenienter circa divinam voluntatem ponantur quinque signa

Quaestio XX: De amore Dei

Articulus I: Utrum amor sit in Deo

Articulus II: Utrum Deus omnia amet

Articulus III: Utrum Deus aequaliter diligat omnia

Articulus IV: An Deus semper magis diligat meliora

Quaestio XXI: De iustitia et misericordia Dei

Articulus I: Utrum in Deo sit iustitia

Articulus II: Utrum iustitia Dei sit veritas

Articulus III: Utrum misericordia competat Deo

Articulus IV: Utrum in omnibus operibus Dei sit misericordia et iustitia

Quaestio XXII: De providentia Dei

Articulus I: Utrum providentia Deo conveniat

Articulus II: Utrum omnia sint subiecta divinae providentiae

Articulus III: Utrum Deus immediate omnibus provideat

Articulus IV: Utrum providentia rebus provisis necessitatem imponat

Quaestio XXIII: De praedestinatione

Articulus I: Utrum homines praedestinentur a Deo

Articulus II: Utrum praedestinatio aliquid ponat in praedestinato

Articulus III: Utrum Deus aliquem hominem reprobet

Articulus IV: Utrum praedestinati eligantur a Deo

Articulus V: Utrum praescientia meritorum sit causa praedestinationis

Articulus VI: Utrum praedestinatio sit certa

Articulus VII: Utrum numerus praedestinatorum sit certus

Articulus VIII: Utrum praedestinatio possit iuvari precibus sanctorum

Quaestio XXIV: De libro vitae

Articulus I: Utrum liber vitae sit idem quod praedestinatio

Articulus II: Utrum liber vitae sit solum respectu vitae gloriae praedestinatorum

Articulus III: Utrum aliquis deleatur de libro vitae

Quaestio XXV: De divina potentia

Articulus I: Utrum in Deo sit potentia

Articulus II: Utrum potentia Dei sit infinita

Articulus III: Utrum Deus sit omnipotens

Articulus IV: Utrum Deus possit facere quod praeterita non fuerint

Articulus V: Utrum Deus possit facere quae non facit

Articulus VI: Utrum Deus possit meliora facere ea quae facit

Quaestio XXVI: De divina beatitudine

Articulus I: Utrum beatitudo Deo competat

Articulus II: Utrum Deus dicatur beatus secundum intellectum

Articulus III: Utrum Deus sit beatitudo cuiuslibet beati

Articulus IV: Utrum in Dei beatitudine omnis beatitudo includatur

Quaestio XXVII: De processione divinarum personarum

Articulus I: Utrum processio sit in divinis

Articulus II: Utrum aliqua processio in divinis generatio DICI possit

Articulus III: Utrum sit in divinis alia processio a generatione verbi

Articulus IV: Utrum processio amoris in divinis sit generatio

Articulus V: Utrum sint plures processiones in divinis quam duae

Quaestio XXVIII: De relationibus divinis

Articulus I: Utrum in Deo sint aliquae relationes reales

En el título, qué significa lo reales, es evidente. Por qué, sin embargo, se añade esto, la letra del cuerpo dirá: a saber, porque no todas las relaciones son reales. Lo sint en Dios significa el modo de esse en Dios formaliter. Y puesto que se pregunta en número plural, se insinúa también que se indaga si en Dios hay varias relaciones reales, y que la cuestión versa sobre las relaciones ad intra: las relaciones ad extra y superiores ya fueron tratadas, y serían más bien de Dios hacia otras cosas que en el mismo Dios según sí mismo, del modo como hablamos de él.

II. En el cuerpo hace tres cosas: primero, propone la conclusión de la respuesta; segundo, trata aquel término reales; tercero, prueba la conclusión.

En cuanto a lo primero, la conclusión que responde afirmativamente a lo preguntado es: Algunas relaciones están en las cosas divinas realmente.

III. En cuanto a lo segundo, se da la razón de por qué se añade «realidad» sobre la relación; y cuál sea el respeto real, y cuál el de razón. La razón de lo primero es la diferencia entre ad aliquid y los demás géneros: pues todas las cosas de los otros géneros son según la cosa (ens); pero del género ad aliquid algunas son solo según la razón, y otras según la cosa (ens). – Y esta diferencia nace de otra, a saber: que las demás categorías, según su propia razón, significan algo que inhiere en otro; mientras que ad aliquid, según su propia razón, significa tan solo un respecto hacia otro.

IV. En torno a estas afirmaciones existen muchas dudas. Primero, en torno a la primera diferencia, por parte de ambos extremos. Por parte, en efecto, de lo relativo, así: Lo relativo, en cuanto es un género distinto frente a los demás géneros, según su propia razón formal, es ente real: puesto que es parte, miembro o modo del ente real dividido en diez géneros. Por lo tanto, es falso que sea singular en el género de lo relativo que algunas cosas se encuentren según la razón. – Y si se dijera que aquí no se habla de lo relativo en cuanto es un género, sino en cuanto es cierto análogo respecto de todos los relativos: esta respuesta queda refutada por el texto, que distingue lo relativo frente a los demás géneros. Es evidente, en efecto, que lo distinto frente a los géneros es uno de los géneros.

En cuanto a los demás géneros, sin embargo, se duda: pues en todos parece encontrarse algo según la cosa y algo según la razón. En efecto, la rosa entendida es sustancia según la razón; y de igual modo el triángulo abstraído; y así en los demás. Por lo tanto, no es propio de la relación tener algo según la cosa y algo según la razón. – También en el género de la cantidad se encuentran de ambos modos especies: reales ciertamente, como el cuerpo; pero de la razón formalmente, como el tiempo, al menos según santo Tomás. Por lo tanto.

V. En torno a la segunda diferencia surge también una duda en ambos sentidos. Por lo que respecta a ad aliquid, es semejante a lo dicho anteriormente : pues el género ad aliquid no significa, por su razón propia, solo el ad, sino el ad real; de otro modo, no sería formalmente parte del ens real.

En cuanto a los otros géneros: puesto que la acción, según su razón propia, no significa algo inherente a otro, como también santo Tomás atestigua en otra parte, es decir, en las Cuestiones de la Potencia, cuestión VII, artículo 2. Por lo tanto, no todo otro género de accidente significa, según su razón propia, algo inherente a otro.

VI. A estas dudas, respondiendo en orden retrogrado, para comenzar desde la raíz, debe decirse que ad aliquid, o sea la relación, según su razón propia no es otra cosa sino aquello por lo cual primeramente se distingue de los demás. Esto, sin embargo, no es el ser ente, ni el ser accidente o inherente, ni el ser algo real, pues todas estas cosas son comunes; sino que es referirse a otro, lo cual una dicción simple significa óptimamente mediante el término ad. Y por ello, siempre que hablamos del ad aliquid, o relación, según su razón propia, se trata del ad. Y puesto que muchas relaciones son reales, muchas solo de razón, y cada una tiene su propio ad; se sigue que el ad, en cuanto ad, no es necesariamente ni un ente real ni un ente de razón, sino que puede ser ambos. Y no es inconveniente que algo que así se abstrae de lo real esté, según cierta parte de sí, modificado respecto de la diferencia del ente real. Y puesto que en aquella parte se incluye formalmente el ad como distintivo propio, aunque modificado, por eso también, al hablar de las relaciones reales formalmente según aquello que les es propio, con lo cual se distinguen del resto del género de las cosas, puede entenderse del ad en cuanto ad. Y así queda claro que no importa si a veces se habla del ad aliquid y del ad aliquid real, cuando ciertamente hablamos de ellos según aquella condición simple que les es propia: porque debe interpretarse en ambos casos del ad; pues esto solo es propio entre los simples, como de sí resulta evidente.

VII. Y por esto queda clara la respuesta tanto al primer como al segundo dubium por parte del ad aliquid. Y es evidente la razón por la que se dice que las relaciones, según su razón propia, no ponen nada en el relativo, etc. Todas estas cosas, en cuanto proceden de la razón ad ut sic, son verdaderas; aunque, si se tratara de un ad real, serían falsas. Por eso conviene hablar con cautela. Pues de un modo debe hablarse de las especies y, universalmente, de las relaciones necesariamente reales por sus razones propias, como la paternidad y la filiación y otras semejantes; y de otro modo, de las relaciones absolutas: éstas significan solamente el ad aliquid, aquéllas en cambio el ad aliquid real.

VIII. En cuanto a la objeción tomada de los otros géneros en la segunda duda, se responde que el texto no compara el ad aliquid con todos los demás géneros de la segunda diferencia, sino con los géneros absolutos, es decir, la cantidad y la cualidad, que son los únicos expresados en el texto. Que esta fue la mente de santo Tomás lo atestiguan sus palabras en I, dist. XXVI, qu. II, art. 1, donde explica expresamente, según esta diferencia, todas las demás formas absolutas. Y por eso, si la acción es una forma absoluta (sea cual sea su modo de significar, del que trata el Autor en las Cuestiones sobre la Potencia), existe por parte de la cosa y tiene que ser significada como inherente. Pero si es una forma respectiva, nada obsta a nuestra tesis.

Sin embargo, concedida la extensión a otros géneros, podría decirse que por lo inherente se entiende, no aquello que significa formalmente esta palabra inherente, sino todo modo de ser que, por su razón formal, significa ser en la naturaleza de las cosas. Y de este modo quedan comprendidos todos los demás géneros distintos del relativo, incluso la sustancia; más aún, también los demás entes, ya sea en el género o fuera del género. Y que esta es la intención del texto puede inferirse de que ni la razón propia de la cualidad ni la de la cantidad consisten en el inesse, puesto que el inesse es común a todos los géneros del accidente; antes bien, consisten en cierto modo de inesencia, tal, sin embargo, que por su razón formal propia y exclusiva pone algo en la naturaleza de las cosas; lo contrario de esto pretendía mostrar el texto respecto de la relación.

IX. En cuanto a la primera duda por parte de los otros géneros, se dice que procede de una mala inteligencia de la diferencia asignada. Pues la relación es, por así decir, cierta esencia, a algunas de cuyas partes subjetivas les repugna estar en la naturaleza de las cosas, y reivindican para sí sólo un esse de razón; pero a otras les conviene estar en la naturaleza de las cosas. Y además, la relación es un tal ens, al cual, añadido el esse en la razón, no le constituye una condición disminuyente, como en los otros. Pues la rosa según la razón no es rosa; ni Homero en la opinión es Homero; pero la relación en la razón es verdadera relación. Y además, la relación no es según algo ens de naturaleza, y según algo de razón, por ejemplo completivamente; sino que simplemente a veces es ens de razón.

Y con esto queda clara la respuesta a las objeciones. Pues el tiempo y cosas semejantes dependen solo de la razón de manera completiva. Ni la rosa ni el triángulo, según su esse de razón, son una rosa verdadera o un triángulo verdadero. Y la distinción de la rosa entre su esse de naturaleza y su esse de razón no es una distinción de quididades diversas, de las cuales una sea un ente real y la otra un ente de razón, como dijimos que podía acontecer en la relación; sino que es una distinción de una sola y misma cosa según diversos modos de ser, es decir, absolutamente (simpliciter) o según algo determinado (secundum quid).

X. Cuál sea el respeto real y cuál el de razón, se explica distinguiendo que el respeto a veces está en las mismas naturalezas de las cosas, a veces solo en la aprehensión de la razón. Y aquel existe cuando dos realidades cualesquiera tienen inclinación u orden mutuo entre sí, como es patente en lo grave y el lugar hacia abajo; este, en cambio, cuando la razón confiere uno al otro, como se muestra en la especie y el género.

XI. Adviértanse aquí dos cosas. La primera es que la letra debe interpretarse respecto de las relaciones reales mutuas (pues de ellas tratamos), y del orden o inclinación fundamental, como quedó expuesto en qu. XIII – La segunda es que por el nombre de razón de quien confiere debe entenderse el intelecto que de cualquier modo entiende uno en comparación con otro, para que la doctrina sea universal. De cuántas maneras esto ocurre lo tienes en I Sentencias, dist. XXVI, qu. II, art. 1, y en las Cuestiones sobre la Potencia, qu. VII, art. 11.

XII. En torno a esta parte surge una duda a partir de la distinción XLV del Primer libro, del propio Escoto, quien sostiene que no toda relación de razón procede del entendimiento, sino que alguna procede de la voluntad, y alguna de la imaginativa. Y lo prueba con el siguiente razonamiento. Toda potencia capaz de tener un acto respecto de un objeto existente no en cuanto existente, y de comparar ese objeto con otro al cual no se compara por la naturaleza de la cosa, puede causar en el objeto, en cuanto objeto es, la relación de este hacia aquello otro; pero la voluntad es de este tipo, pues puede usar a Dios respecto de la criatura, y de manera semejante respecto de otras cosas: luego puede causar tal relación. Además: tal relación, es evidente, no es real; luego es de razón, pero no por obra del entendimiento.

XIII. Por ello, a partir de los libros V y VI de la Metafísica, debe decirse que, puesto que el ens no se encuentra distinguido ni tratado sino en el ens per se, dividido en diez géneros, y en el ens per accidens, discutido en el libro VI de la Metafísica, y en el ens verum, iniciado en el V y determinado en el VI; la ficción parece postular otro modo de essendi. Pues el propio Aristóteles consideró haber determinado suficientemente el ens en el alma al determinar acerca del ens verum. De donde tales relaciones no tienen ningún otro esse actual, sino porque la proposición sobre ellas es verdadera.

Sin embargo, debe distinguirse que la relación de razón puede considerarse de dos maneras. De un modo, según su ser: y así no tiene ser sino en ser entendida. De otro modo, según su causa casi próxima, o fundamento: y así es causada tanto por la voluntad como por la imaginativa. Incluso también por la vista exterior: pues la vista, al alcanzar el color, causa en él la relación de lo visto respecto del que ve. Y de manera semejante, la derecha del animal causa la relación de derecha en la columna. Y sin embargo, estas relaciones no están en acto sino cuando son entendidas. De donde, cuando la voluntad por sí misma, distinta frente a la razón, y de manera semejante cualquier otra potencia, causan así la relación en el objeto; porque no causan de otro modo que como si fueran causas naturales que, en un paciente dispuesto, etc., hicieran que resultara una relación real. Pues hacen también de este modo que resulte una relación de razón, cuando el ente de razón puede tener ser. Pero esto, como consiste en ser entendido, nunca está en acto si no es entendido: pues, preexistiendo los dichos fundamentos, está como de manera habitual. De donde la mayor de Escoto, entendida respecto de la causalidad y la relación de razón según el ser actual, es falsa: pero verdadera según el ser fundamental. Y por eso en el texto se dice que tal respecto está solo en la aprehensión de la razón.

XIV. Que es lo tercero, se prueba la conclusión propuesta así. Siempre que algo procede de un principio de la misma naturaleza, ambos son del mismo orden, y en consecuencia tienen respecto reales entre sí: pero las procesiones en lo divino son en la identidad de la naturaleza: luego las relaciones según las procesiones divinas son reales, que era lo que se pretendía. – Todo resulta claro por lo dicho.

XV. En respuesta a la primera objeción, nótese, en primer lugar, que, puesto que la predicación se funda sobre el inesse, por la misma razón por la cual la relación, según su razón propia, no inhiere, y sin embargo según la realidad a veces inhiere, se dice también que no se predica, y sin embargo se predica así, es decir, a modo de relación hacia otro.

XVI. En la respuesta a la segunda objeción, tienes que la relación de identidad específica o genérica es una relación real mutua, por aquella palabra, Secus autem est etc. Aunque incluso si esto no se dijera, podría demostrarse con razón. Porque dos humanidades semejantes no son menos semejantes en naturaleza que dos blancuras: pero la relación de semejanza específica entre dos cosas blancas es real; luego también entre dos hombres, etc. Y esto debe notarse y advertirse mucho, cuando se trata del fundamento de la relación, o de la distinción de la relación respecto de su fundamento. Pues de aquí tienes también que la relación se funda inmediatamente en la sustancia, y que se distingue realmente de su fundamento: puesto que consta, según santo Tomás, que relaciones de este género son accidentes, puestos en la categoría de la Relación.

Tampoco se opone a lo primero dicho el que en otro lugar se diga que la relación debe fundarse en la sustancia mediante los otros géneros, por su debilidad. Pues esto se entiende no realmente, sino formalmente. En efecto, la semejanza es una relación que se dice fundada sobre la cantidad, porque una la funda, como es claro en V Metafísica; y sin embargo consta que, según la realidad, las cualidades, y universalmente las formas de la misma razón, la fundan; bajo la razón, sin embargo, de uno, en cuanto uno hace en la sustancia lo mismo, en la cantidad lo igual, en la cualidad lo semejante. – Pero cómo concuerden con lo segundo dicho las demás cosas, deberá examinarse más adelante.

Articulus II: Utrum relatio in Deo sit idem quod sua essentia

Articulus III: Utrum relationes quae sunt in Deo, realiter ab invicem distinguantur

Articulus IV: Utrum in Deo sint tantum quatuor relationes reales, scilicet paternitas, filiatio, spiratio et processio

Quaestio XXIX: De personis divinis

Articulus I: De definitione personae

Articulus II: Utrum persona sit idem quod hypostasis, subsistentia et essentia

Articulus III: Utrum nomen personae sit ponendum in divinis

Articulus IV: Utrum hoc nomen persona significet relationem

Quaestio XXX: De pluralitate personarum in divinis

Articulus I: Utrum sit ponere plures personas in divinis

Articulus II: Utrum in Deo sint plures personae quam tres

Articulus III: Utrum termini numerales ponant aliquid in divinis

Articulus IV: Utrum hoc nomen persona possit esse commune tribus personis

Quaestio XXXI: De his quae ad unitatem vel pluralitatem pertinent in divinis

Articulus I: Utrum sit Trinitas in divinis

Articulus II: Utrum Filius sit alius a patre

Articulus III: Utrum dictio exclusiva solus sit addenda termino essentiali in divinis

Articulus IV: Utrum dictio exclusiva possit adiungi termino personali

Quaestio XXXII: De divinarum personarum cognitione

Articulus I: Utrum Trinitas divinarum personarum possit per naturalem rationem cognosci

Articulus II: Utrum sint ponendae notiones in divinis

Articulus III: Utrum sint quinque notiones

Articulus IV: Utrum liceat contrarie opinari de notionibus

Quaestio XXXIII: De persona Patris

Articulus I: Utrum competat Patri esse principium

Articulus II: Utrum hoc nomen Pater sit nomen proprie divinae personae

Articulus III: Utrum hoc nomen Pater dicatur in divinis per prius secundum quod personaliter sumitur

Articulus IV: Utrum esse ingenitum sit Patri proprium

Quaestio XXXIV: De persona Filii

Articulus I: Utrum verbum in divinis sit nomen personale

Articulus II: Utrum verbum sit proprium nomen Filii

Articulus III: Utrum in nomine verbi importetur respectus ad creaturam

Quaestio XXXV: De imagine

Articulus I: Utrum imago in divinis dicatur personaliter

Articulus II: Utrum nomen imaginis sit proprium Filii

Quaestio XXXVI: De persona Spiritus Sancti

Articulus I: Utrum hoc nomen Spiritus Sanctus sit proprium nomen alicuius divinae personae

Articulus II: Utrum Spiritus Sanctus procedat a Filio

Articulus III: Utrum Spiritus Sanctus procedat a patre per Filium

Articulus IV: Utrum Pater et Filius sint unum principium Spiritus Sancti

Quaestio XXXVII: De nomine Spiritus Sancti quod est amor

Articulus I: Utrum amor sit proprium nomen Spiritus Sancti

Articulus II: Utrum Pater et Filius diligant se spiritu Sancto

Quaestio XXXVIII: De nomine Spiritus Sancti quod est donum

Articulus I: Utrum donum sit nomen personale

Articulus II: Utrum donum sit proprium nomen Spiritus Sancti

Quaestio XXXIX: De personis ad essentiam relatis

Articulus I: Utrum in divinis essentia sit idem quod persona

Articulus II: Utrum sit dicendum tres personas esse unius essentiae

Articulus III: Utrum nomina essentialia praedicentur singulariter de tribus personis

Articulus IV: Utrum nomina essentialia concreta possint supponere pro persona

Articulus V: Utrum nomina essentialia in abstracto significata possint supponere pro persona

Articulus VI: Utrum personae possint praedicari de nominibus essentialibus

Articulus VII: Utrum nomina essentialia sint approprianda personis

Articulus VIII: Utrum convenienter a sacris doctoribus sint essentialia personis attributa

Quaestio XL: De personis in comparatione ad relationes sive proprietates

Articulus I: Utrum relatio sit idem quod persona

Articulus II: Utrum personae distinguantur per relationes

Articulus III: Utrum, abstractis per intellectum relationibus a personis, adhuc remaneant hypostases

Articulus IV: Utrum actus notionales praeintelligantur proprietatibus

Quaestio XLI: De personis in comparatione ad actus notionales

Articulus I: Utrum actus notionales sint attribuendi personis

Articulus II: Utrum actus notionales sint voluntarii

Articulus III: Utrum actus notionales sint de aliquo

Articulus IV: Utrum in divinis sit potentia respectu actuum notionalium

Articulus V: Utrum potentia generandi significet relationem, et non essentiam

Articulus VI: Utrum actus notionalis ad plures personas terminari possit

Quaestio XLII: De aequalitate et similitudine divinarum personarum ad invicem

Articulus I: Utrum aequalitas locum habeat in divinis

Articulus II: Utrum persona procedens sit coaeterna suo principio, ut Filius Patri

Articulus III: Utrum in divinis personis sit ordo naturae

Articulus IV: Utrum Filius sit aequalis Patri secundum magnitudinem

Articulus V: Utrum Filius sit in patre, et e converso

Articulus VI: Utrum Filius sit aequalis Patri secundum potentiam

Quaestio XLIII: De missione divinarum personarum

Articulus I: Utrum alicui personae divinae conveniat mitti

Articulus II: Utrum missio sit aeterna, vel temporalis tantum

Articulus III: Utrum missio invisibilis divinae personae sit solum secundum donum gratiae gratum facientis

Articulus IV: Utrum Patri conveniat mitti

Articulus V: Utrum Filio conveniat invisibiliter mitti

Articulus VI: Utrum missio invisibilis fiat ad omnes qui sunt participes gratiae

Articulus VII: Utrum Spiritui Sancto conveniat visibiliter mitti

Articulus VIII: Utrum nulla persona divina mittatur nisi ab ea a qua procedit aeternaliter

Quaestio XLIV: De processione creaturarum a Deo, et de omnium entium prima causa

Articulus I: Utrum sit necessarium omne ens esse creatum a Deo

Articulus II: Utrum materia prima sit creata a Deo

Articulus III: Utrum causa exemplaris sit aliquid praeter Deum

Articulus IV: Utrum Deus sit causa finalis omnium

Quaestio XLV: De modo emanationis rerum a primo principio

Articulus I: Utrum creare sit ex nihilo aliquid facere

Articulus II: Utrum Deus possit aliquid creare

Articulus III: Utrum creatio sit aliquid in creatura

Articulus IV: Utrum creari sit proprium compositorum et subsistentium

Articulus V: Utrum solius Dei sit creare

Articulus VI: Utrum creare sit proprium alicuius personae

Articulus VII: Utrum in creaturis sit necesse inveniri vestigium Trinitatis

Articulus VIII: Utrum creatio admisceatur in operibus naturae et artis

Quaestio XLVI: De principio durationis rerum creatarum

Articulus I: Utrum universitas creaturarum semper fuerit

Articulus II: Utrum mundum incoepisse sit articulus fidei

Articulus III: Utrum creatio rerum fuerit in principio temporis

Quaestio XLVII: De distinctione rerum in communi

Articulus I: Utrum rerum multitudo et distinctio sit a Deo

Articulus II: Utrum inaequalitas rerum sit a Deo.

Articulus III: Utrum sit unus mundus tantum

Quaestio XLVIII: De distinctione rerum in speciali

Articulus I: Utrum malum sit natura quaedam

Articulus II: Utrum malum inveniatur in rebus

Articulus III: Utrum malum sit in bono sicut in subiecto

Articulus IV: Utrum malum corrumpat totum bonum

Articulus V: Utrum malum sufficienter dividatur per poenam et culpam

Articulus VI: Utrum habeat plus de ratione mali poena quam culpa

Quaestio XLIX: De causa mali

Articulus I: Utrum bonum possit esse causa mali

Articulus II: Utrum summum bonum, quod est Deus, sit causa mali

Articulus III: Utrum sit unum summum malum, quod sit causa omnis mali

Quaestio L: De substantia angelorum absolute

Articulus I: Utrum angelus sit omnino incorporeus

Articulus II: Utrum angelus sit compositus ex materia et forma

Articulus III: Utrum angeli sint in aliquo magno numero

Articulus IV: Utrum angeli differant specie

Articulus V: Utrum angeli sint incorruptibiles

Quaestio LI: De comparatione angelorum ad corpora

Articulus I: Utrum angeli habeant corpora naturaliter sibi unita

Articulus II: Utrum angeli assumant corpora

Articulus III: Utrum angeli in corporibus assumptis opera vitae exerceant

Quaestio LII: De comparatione angelorum ad loca

Articulus I: Utrum angelus sit in loco

Articulus II: Utrum angelus possit esse in pluribus locis simul

Articulus III: Utrum plures angeli possint simul esse in eodem loco

Quaestio LIII: De motu locali angelorum

Articulus I: Utrum angelus possit moveri localiter

Articulus II: Utrum angelus transeat per medium

Articulus III: Utrum motus angeli sit in instanti

Quaestio LIV: De cognitione angelorum

Articulus I: Utrum intelligere angeli sit eius substantia

Articulus II: Utrum intelligere angeli sit eius esse

Articulus III: Utrum potentia intellectiva angeli sit eius essentia

Articulus IV: Utrum in angelo sit intellectus agens et possibilis

Articulus V: Utrum in angelis sit sola intellectiva cognitio

↑ Top of work