Commentaria in Primam Partem Summae Theologiae

Tommaso de Vio Cajetan

Commentaria in Primam Partem Summae Theologiae

Tommaso de Vio Cajetan (1469–1534)

First published 1507

Cajetan's Commentaria in Primam Partem Summae Theologiae offers an article-by-article exposition of Aquinas's Prima Pars. Its discussions of sacred doctrine, analogy, divine knowledge, and creation became important reference points in the later Thomist tradition. The present digital edition follows the Latin text of the Leonine edition and includes English and Spanish translations. Coverage is currently partial.

This work is being completed — add a section.


Praefatio ad Oliverium Carrafam

In Prooemium Summae Theologiae

Quaestio I: De sacra doctrina, qualis sit, et ad quae se extendat

Articulus I: Utrum sit necessarium, praeter philosophicas disciplinas, aliam doctrinam haberi

Articulus II: Utrum sacra doctrina sit scientia

Articulus III: Utrum sacra doctrina sit una scientia

Articulus IV: Utrum sacra doctrina sit scientia practica

Articulus V: Utrum sacra doctrina sit dignior aliis scientiis

Articulus VI: Utrum haec doctrina sit sapientia

Articulus VII: Utrum deus sit subiectum huius scientiae

Articulus VIII: Utrum haec doctrina sit argumentativa

Articulus IX: Utrum sacra scriptura debeat uti metaphoris

Articulus X: Utrum sacra scriptura sub una littera habeat plures sensus

Quaestio II: De Deo, an Deus sit

Articulus I: Utrum Deum esse sit per se notum

Articulus II: Utrum Deum esse sit demonstrabile

Articulus III: Utrum Deus sit

Quaestio III: De Dei simplicitate

Articulus I: Utrum Deus sit corpus

Articulus II: Utrum in Deo sit compositio formae et materiae

Articulus III: Utrum sit idem Deus quod sua essentia vel natura

Articulus IV: Utrum in Deo sit idem essentia et esse

Articulus V: Utrum Deus sit in genere aliquo

Articulus VI: Utrum in Deo sint aliqua accidentia

Articulus VII: Utrum Deus sit omnino simplex

Articulus VIII: Utrum Deus in compositionem aliorum veniat

Quaestio IV: De Dei perfectione

Articulus I: Utrum Deus sit perfectus

Articulus II: Utrum in Deo sint perfectiones omnium rerum

Articulus III: Utrum aliqua creatura possit esse similis Deo

Quaestio V: De bono in communi

Articulus I: Utrum bonum differat secundum rem ab ente

Articulus II: Utrum bonum secundum rationem sit prius quam ens

Articulus III: Utrum omne ens sit bonum

Articulus IV: Utrum bonum habeat rationem causae finalis

Articulus V: Utrum ratio boni consistat in modo, specie et ordine

Articulus VI: Utrum convenienter dividatur bonum per honestum, utile et delectabile

Quaestio VI: De bonitate Dei

Articulus I: Utrum esse bonum Deo conveniat

Articulus II: Utrum Deus sit summum bonum

Articulus III: Utrum esse bonum per essentiam sit proprium Dei

Articulus IV: Utrum omnia sint bona bonitate divina

Quaestio VII: De infinitate Dei

Articulus I: Utrum Deus sit infinitus

Articulus II: Utrum aliquid aliud quam Deus possit esse infinitum per essentiam

Articulus III: Utrum possit esse aliquid infinitum actu secundum magnitudinem

Articulus IV: Utrum possit esse infinitum in rebus secundum multitudinem

Quaestio VIII: De existentia Dei in rebus

Articulus I: Utrum Deus sit in omnibus rebus

Articulus II: Utrum Deus sit ubique

Articulus III: Utrum Deus sit ubique per essentiam, praesentiam et potentiam

Articulus IV: Utrum esse ubique sit proprium Dei

Quaestio IX: De Dei immutabilitate

Articulus I: Utrum Deus sit omnino immutabilis

Articulus II: Utrum esse immutabile sit Dei proprium

Quaestio X: De Dei aeternitate

Articulus I: Utrum convenienter definiatur aeternitas, quod est interminabilis vitae tota simul et perfecta possessio

Articulus II: Utrum Deus sit aeternus

Articulus III: Utrum esse aeternum sit proprium Dei

Articulus IV: Utrum aeternitas differat a tempore

Articulus V: De differentia aevi et temporis

Articulus VI: Utrum sit unum aevum tantum

Quaestio XI: De unitate Dei

Articulus I: Utrum unum addat aliquid supra ens

Articulus II: Utrum unum et multa opponantur

Articulus III: Utrum Deus sit unus

Articulus IV: Utrum Deus sit maxime unus

Quaestio XII: Quomodo Deus a nobis cognoscatur

Articulus I: Utrum aliquis intellectus creatus possit Deum videre per essentiam

Articulus II: Utrum essentia Dei ab intellectu creato per aliquam similitudinem videatur

Articulus III: Utrum essentia Dei videri possit oculis corporalibus

Articulus IV: Utrum aliquis intellectus creatus per sua naturalia divinam essentiam videre possit

Articulus V: Utrum intellectus creatus ad videndum Dei essentiam aliquo creato lumine indigeat

Articulus VI: Utrum videntium essentiam Dei unus alio perfectius videat

Articulus VII: Utrum videntes Deum per essentiam ipsum comprehendant

Articulus VIII: Utrum videntes Deum per essentiam omnia in Deo videant

Articulus IX: Utrum ea quae videntur in Deo a videntibus divinam essentiam per aliquas similitudines videantur

Articulus X: Utrum videntes Deum per essentiam simul videant omnia quae in ipso vident

Articulus XI: Utrum aliquis in hac vita possit videre Deum per essentiam

Articulus XII: Utrum per rationem naturalem Deum in hac vita cognoscere possimus

Articulus XIII: Utrum per gratiam habeatur altior cognitio Dei quam ea quae habetur per rationem naturalem

Quaestio XIII: De nominibus Dei

Articulus I: Utrum aliquod nomen Deo conveniat

Articulus II: Utrum aliquod nomen dicatur de Deo substantialiter

Articulus III: Utrum aliquod nomen dicatur de Deo proprie

Articulus IV: Utrum nomina dicta de Deo sint nomina synonyma

Articulus V: Utrum ea quae de Deo dicuntur et creaturis, univoce dicantur de ipsis

Articulus VI: Utrum nomina per prius dicantur de creaturis quam de Deo

Articulus VII: Utrum nomina quae important relationem ad creaturas, dicantur de Deo ex tempore

Articulus VIII: Utrum hoc nomen *Deus* sit nomen naturae

Articulus IX: Utrum hoc nomen *Deus* sit communicabile

Articulus X: Utrum hoc nomen *Deus* univoce dicatur de Deo per participationem, secundum naturam, et secundum opinionem

Articulus XI: Utrum hoc nomen *qui est* sit maxime nomen Dei proprium

Articulus XII: Utrum propositiones affirmativae possint formari de Deo

Quaestio XIV: De scientia Dei

Articulus I: Utrum in Deo sit scientia

Articulus II: Utrum Deus intelligat se

Articulus III: Utrum Deus comprehendat seipsum

Articulus IV: Utrum ipsum intelligere Dei sit eius substantia

Articulus V: Utrum Deus cognoscat alia a se

Articulus VI: Utrum Deus cognoscat alia a se propria cognitione

Articulus VII: Utrum scientia Dei sit discursiva

Articulus VIII: Utrum scientia Dei sit causa rerum

Articulus IX: Utrum Deus habeat scientiam non entium

Articulus X: Utrum Deus cognoscat mala

Articulus XI: Utrum Deus cognoscat singularia

Articulus XII: Utrum Deus possit cognoscere infinita

Articulus XIII: Utrum scientia Dei sit futurorum contingentium

Articulus XIV: Utrum Deus cognoscat enuntiabilia

Articulus XV: Utrum scientia Dei sit variabilis

Articulus XVI: Utrum Deus de rebus habeat scientiam speculativam

Quaestio XV: De ideis

Articulus I: Utrum ideae sint

Articulus II: Utrum sint plures ideae

Articulus III: Utrum omnium quae cognoscit Deus, sint ideae

Quaestio XVI: De veritate

Articulus I: Utrum veritas sit tantum in intellectu

Articulus II: Utrum veritas sit in intellectu componente et dividente

Articulus III: Utrum verum et ens convertantur

Articulus IV: Utrum bonum secundum rationem sit prius quam verum

Articulus V: Utrum Deus sit veritas

Articulus VI: Utrum sit una sola veritas, secundum quam omnia sunt vera

Articulus VII: Utrum veritas creata sit aeterna

Articulus VIII: Utrum veritas sit imutabilis

Quaestio XVII: De falsitate

Articulus I: Utrum falsitas sit in rebus

Articulus II: Utrum in sensu sit falsitas

Articulus III: Utrum falsitas sit in intellectu

Articulus IV: Utrum verum et falsum sint contraria

Quaestio XVIII: De vita Dei

Articulus I: Utrum omnium naturalium rerum sit vivere

Articulus II: Utrum vita sit quaedam operatio

Articulus III: Utrum Deo conveniat vita

Articulus IV: Utrum omnia sint vita in Deo

Quaestio XIX: De voluntate Dei

Articulus I: Utrum in Deo sit voluntas

Articulus II: Utrum Deus velit alia a se

Articulus III: Utrum quidquid Deus vult, ex necessitate velit

Articulus IV: Utrum voluntas Dei sit causa rerum

Articulus V: Utrum voluntatis divinae sit assignare aliquam causam

Articulus VI: Utrum voluntas Dei semper impleatur

Articulus VII: Utrum voluntas Dei sit mutabilis

Articulus VIII: Utrum voluntas Dei necessitatem rebus volitis imponat

Articulus IX: Utrum voluntas Dei sit malorum

Articulus X: Utrum Deus habeat liberum arbitrium

Articulus XI: Utrum sit distinguenda in Deo voluntas signi

Articulus XII: Utrum convenienter circa divinam voluntatem ponantur quinque signa

Quaestio XX: De amore Dei

Articulus I: Utrum amor sit in Deo

Articulus II: Utrum Deus omnia amet

Articulus III: Utrum Deus aequaliter diligat omnia

Articulus IV: An Deus semper magis diligat meliora

Quaestio XXI: De iustitia et misericordia Dei

Articulus I: Utrum in Deo sit iustitia

Articulus II: Utrum iustitia Dei sit veritas

Articulus III: Utrum misericordia competat Deo

Articulus IV: Utrum in omnibus operibus Dei sit misericordia et iustitia

Quaestio XXII: De providentia Dei

Articulus I: Utrum providentia Deo conveniat

Articulus II: Utrum omnia sint subiecta divinae providentiae

Articulus III: Utrum Deus immediate omnibus provideat

Articulus IV: Utrum providentia rebus provisis necessitatem imponat

Quaestio XXIII: De praedestinatione

Articulus I: Utrum homines praedestinentur a Deo

Articulus II: Utrum praedestinatio aliquid ponat in praedestinato

Articulus III: Utrum Deus aliquem hominem reprobet

Articulus IV: Utrum praedestinati eligantur a Deo

Articulus V: Utrum praescientia meritorum sit causa praedestinationis

Articulus VI: Utrum praedestinatio sit certa

Articulus VII: Utrum numerus praedestinatorum sit certus

Articulus VIII: Utrum praedestinatio possit iuvari precibus sanctorum

Quaestio XXIV: De libro vitae

Articulus I: Utrum liber vitae sit idem quod praedestinatio

Articulus II: Utrum liber vitae sit solum respectu vitae gloriae praedestinatorum

Articulus III: Utrum aliquis deleatur de libro vitae

Quaestio XXV: De divina potentia

Articulus I: Utrum in Deo sit potentia

Articulus II: Utrum potentia Dei sit infinita

Articulus III: Utrum Deus sit omnipotens

Articulus IV: Utrum Deus possit facere quod praeterita non fuerint

Articulus V: Utrum Deus possit facere quae non facit

Articulus VI: Utrum Deus possit meliora facere ea quae facit

Quaestio XXVI: De divina beatitudine

Articulus I: Utrum beatitudo Deo competat

Articulus II: Utrum Deus dicatur beatus secundum intellectum

Articulus III: Utrum Deus sit beatitudo cuiuslibet beati

Articulus IV: Utrum in Dei beatitudine omnis beatitudo includatur

Quaestio XXVII: De processione divinarum personarum

Articulus I: Utrum processio sit in divinis

Articulus II: Utrum aliqua processio in divinis generatio DICI possit

Articulus III: Utrum sit in divinis alia processio a generatione verbi

Articulus IV: Utrum processio amoris in divinis sit generatio

En el título, advierte diligentemente la palabra generación. Puesto que en el artículo precedente se determinó que la procesión del amor no es la procesión del verbo, y en el segundo artículo se determinó que la procesión del verbo es generación, sin duda alguna resulta claro que la procesión del amor no es aquella generación que es la procesión del verbo; y, en consecuencia, consta que la procesión del amor se distingue realmente de esa generación en lo divino. Y de esto no es aquí la cuestión. Por ello no se busca aquí otra cosa sino si a la procesión del amor en lo divino conviene la razón formal de generación. Y así, al examinarlo diligentemente, aparece que, así como el título precedente buscaba la distinción real de una procesión respecto de otra, aquí se busca la distinción formal, no según cualquier razón, sino según la razón de generación. Y verdaderamente quedaba por preguntar esto: pues, una vez establecidas las procesiones del verbo y del amor en lo divino, y que aquella es generación y aquel es el Hijo, era necesario indagar y decidir si esta también es generación y, en consecuencia, este también es Hijo, o no. Y esto es lo que se pregunta.

II. En el cuerpo hay dos conclusiones. La primera responde directamente a la pregunta: La procesión del amor en lo divino no es generación. – La segunda responde a la intención: Lo que procede en lo divino a modo de amor, procede como espíritu.

Sin embargo, antes de que se prueben las conclusiones, advierte que, aunque solo se haya preguntado una cosa, para la perfección de la doctrina la prueba satisface no solo a lo preguntado de manera simple, sino también a la diferencia intencional, por así decirlo constitutiva de la misma procesión. De modo que se manifiesta a la vez en el texto qué es y por qué la procesión del amor no es generación, y cuál sea su diferencia constitutiva, por la cual difiere de la generación y es espiración.

III. Por lo tanto, se prueba directamente en primer lugar la primera conclusión, a partir de la diferencia entre el intelecto y la voluntad, así. El intelecto tiene estas tres cosas ordenadamente: primero, que se hace en acto por semejanza de la cosa entendida; segundo, que de ahí la procesión en el intelecto es según la razón de semejanza; tercero, que esto tiene de ahí la razón de generación, porque todo lo que genera genera algo semejante a sí. La voluntad, en cambio, totalmente a la inversa: primero, se hace en acto no según la semejanza de lo querido, sino según la inclinación hacia ello; segundo, de ahí la procesión en la voluntad no es según la razón de semejanza, sino del que impulsa; tercero, de ahí esta procesión no es generación, ni lo procedente es engendrado o hijo.

Y entonces se añade la prueba de la segunda conclusión, a saber, que procede como espíritu, mediante el modo de la siguiente consecuencia, así. Espíritu implica un cierto movimiento vital con impulso, no cualquiera, sino aquel por el cual se dice que somos movidos o impulsados por el amor: luego lo que procede en la voluntad a modo de impulso procede como espíritu; que era lo pretendido. Y así ambas conclusiones quedan probadas a la vez.

Y el proceso de la visión se funda sobre aquella partícula puesta en la definición de la generación, a saber, según semejanza: de modo que, puesto que una procesión cualquiera es o no es según semejanza por su propia razón formal, es o no es generación. Con todo, ciertamente, entendiéndolo respecto de lo constructivo: porque se entiende que concurren las demás partículas que son de la razón de la generación. En efecto, para lo destructivo basta la sola negación de esta partícula, dado que las razones formales son como los números, como se dice en el libro VIII de la Metafísica

IV. En torno a la primera diferencia entre el entendimiento y la voluntad asignada, surge una duda sobre cómo debe interpretarse ese acto: si se refiere al primero o al segundo. Y si, en efecto, se interpreta respecto del acto primero, parece falso por lo que toca a la voluntad, puesto que resulta una ficción que, para que la voluntad quiera algo, se le exija previamente alguna inclinación que la constituya formalmente en acto primero, del mismo modo proporcional en que la especie inteligible se relaciona con el entendimiento. – Pero si se entiende respecto del acto segundo, es necesario explicar cómo surge de esta segunda diferencia; pues con ella es compatible que en ambos haya procesión según semejanza, como se verá en la duda siguiente.

V. En torno a la segunda diferencia surge una duda: porque también parece falsa por parte de la voluntad, y no se sigue de la primera, sino que más bien la contradice. Lo cual se manifiesta así. Proceder según semejanza, en el asunto propuesto, es que el término de la procesión, en virtud de la procesión misma, sea semejante al productor en acto; como es patente en el verbo respecto del entendimiento en acto primero. Pero el amor procede como semejante a la voluntad en acto primero: porque un impulso procede de un impulso, así como en el entendimiento la semejanza expresada procede de la semejanza impresa. Por lo tanto, también es falso que en la voluntad no haya procesión según semejanza: y del mismo hecho de que la voluntad se hace en acto mediante la inclinación se sigue que produce una inclinación, y consecuentemente obra algo semejante a sí, no menos que el entendimiento, guardando la proporcionalidad. Y no importa, para el asunto propuesto, si la voluntad está en acto primero por sí misma o por una inclinación sobreañadida: pues ella misma, según su ser (ens), es cierta inclinación.

VI. En torno a la tercera diferencia, o más bien en torno a su raíz aducida en el texto, a saber, que todo lo que genera genera algo semejante a sí, surge una duda: pues se aduce no como causa siendo causa. Hacer algo semejante a sí no es propio de lo que genera, sino que es común a todo agente: todo agente produce algo semejante a sí según la forma por la cual actúa. Y en consecuencia, puesto que la voluntad es agente, esta causa no concluirá menos acerca de la procesión de la voluntad que acerca de la procesión del intelecto. Y así no solo hay aquí un pecado de usar como causa lo que no es causa de la diferencia, sino que, lo cual es peor, se infiere lo contrario de lo pretendido.

VII. En torno a todo este proceso surge una duda para el hombre: pues esta doctrina parece contradecir lo dicho en las Cuestiones sobre la Potencia de Dios, cuestión X, artículo 2. Allí, en efecto, se niega que estas procesiones se distingan por sí mismas; aquí, en cambio, se determina que se distinguen por sus propias razones, lo cual es lo mismo que decir que se distinguen formalmente por sí mismas.

VIII. Para la evidencia de esto, deben exponerse previamente dos cosas. Primero, que aquella máxima, todo agente actúa semejante a sí según la forma con la que actúa, es verdadera cuando la forma es razón de actuar en la razón de la cosa; pero no es necesario que sea verdadera cuando la forma es como razón de actuar en cuanto conocida. Y la razón de la diversidad es que actuar como cosa es actuar porque es tal, y por ello debe actuar de tal modo como él mismo es. Pero actuar como conocido no es actuar porque es tal, sino porque se conoce tal; y del hecho de que algo se conozca tal no se sigue necesariamente algo semejante a él, sino que puede seguirse solo una inclinación hacia él, como experimentamos en nosotros.

En segundo lugar, que la parte apetitiva, puesto que necesariamente es movida por lo conocido, tiene esto como algo singular, y que actúa de algún modo en razón de la cosa, y de algún modo en razón de lo conocido. En efecto, puesto que el amor, que ocupa el primer lugar en el apetito, surge necesariamente del apetito y de lo apetecible conocido; si consideramos el amor en cuanto procede del apetito, así procede como de la cosa; pero si de lo apetecible, así como de lo conocido; y si de ambos a la vez, como de un agente y como de la razón de actuar (aunque con razón diversa, como dijimos antes), no se nos ocurre vocablo mejor para expresar este modo mixto de devenir y de proceder que el de apetito vital. – Y según esto, es fácil la respuesta a las tres dudas planteadas al principio.

IX. Y para responder en orden inverso, punto por punto, comenzando desde la raíz, al tercer dubium se dice que, aunque no es propio del generante, en cuanto se distingue contra el agente, el actuar produciendo algo semejante a sí; es sin embargo propio de él, en cuanto se distingue contra el agente por modo de impulso o de apetito vital interno, como se toma en el texto. Porque aquí se distingue contra el agente en sí en razón de lo conocido, cual es lo apetitivo: y así es propio de él. Y así la causa asignada es verdaderamente causa o diferencia, e infiere lo pretendido.

X. Al segundo se dice que, comparando el amor con las causas cuasi parciales, así se encuentra que surge de lo semejante y de lo no semejante: de lo semejante, en cuanto surge del apetito; de lo no semejante, en cambio, en cuanto surge de lo apetecible. Pero comparándolo con su productor total, es decir, la voluntad como agente, y lo volitivo conocido como razón de obrar, así procede de lo no semejante: pues el amor no es semejanza de la cosa amada, sino inclinación hacia ella. Y así se trata manifiestamente en el texto. Pone, en efecto, la diferencia en esto: que el concepto es semejanza de la cosa entendida; el amor, en cambio, en cuanto tal, no es semejanza de aquello mismo que es la cosa amada. De donde resulta clara la respuesta a las objeciones.

XI. Al primer problema, sin embargo se responde que la letra puede entenderse respecto de ambos actos. Y en cuanto al primero, no debe entenderse como el argumento lo supone: sino que la voluntad, en acto primero, se hace acto en sí misma por la inclinación, sin importar si esa inclinación es una realidad sobreañadida a la voluntad o es idéntica a ella misma. Pues ambas cosas parecen verdaderas respecto de aspectos diversos de nuestra voluntad: pues la voluntad se inclina naturalmente hacia la bienaventuranza; y se inclina asimismo, mediante una afección sobreañadida, hacia este o aquel bien con el que queda afectada por la costumbre, la pasión o la razón. — En cuanto al segundo acto no hay duda.

En cuanto a la inferencia de las consecuencias de las diferencias, y del contexto literal, debe interpretarse respecto del acto segundo. Pues del hecho mismo de que el término del entendimiento en acto es semejanza de la cosa entendida, mientras que el término de la voluntad en acto no es semejanza de la cosa querida, sino más bien un impulso hacia ella, se sigue manifiestamente que lo totalmente productivo del concepto hace semejante a sí según la forma que es para él razón de actuar; pero lo totalmente productivo del amor no hace semejante a sí según aquella forma que es para él casi razón de actuar, esto es, la cosa querida. Y así queda satisfecho ante los objetos planteados.

XII. Para la evidencia de la cuarta duda, debe saberse en primer lugar que una cosa es que algunas cosas se distingan por sí mismas formalmente, y otra cosa es que algunas cosas se distingan por sí mismas formalmente de modo primero. En efecto, para lo primero basta que la distinción se realice por algo esencial a ellas, ya sea que ello sea parte de la definición o toda la definición; pero para lo segundo esto no basta, sino que se exige que sean primeramente diversas, de modo que no se distingan por otro distintivo.

En segundo lugar, debes saber que, así como los entes son de órdenes diversos, así también sus razones formales. Y por ello es necesario que las definiciones de algunos entes incluyan algo fuera de la esencia definida, no por algo mejor, sino por necesidad absoluta, como es patente en las relaciones. Por lo cual, cuando se habla de entes de este tipo, y decimos que se distinguen por sí mismos o no se distinguen, o que tienen algo otro, hay que atender a que esto puede entenderse de dos maneras. De un modo, de manera que el «por sí mismos» manifieste las esencias propias; de otro modo, de manera que manifieste las esencias propias con precisión, no solo de aquellas cosas que están en sus definiciones cerradas por aditamento, sino también del orden trascendente respecto de ellas. Y si se entiende de este segundo modo, es en su mayoría ignorancia de la voz propia: pues esencias de este tipo encierran intrínsecamente tal orden en sí mismas, ni pueden ser abstraídas de él. Del primer modo, en cambio, la interpretación es óptima: pues cada cosa debe tener un constitutivo intrínseco y, en consecuencia, distintivo. Y puesto que tales constitutivos intrínsecos tienen cierto orden hacia lo extrínseco, por eso tanto los filósofos como santo Tomás dicen frecuentemente que estas cosas convienen por lo extrínseco, por ejemplo el término, el objeto, el sujeto, etc.: pues el sentido de estas expresiones es el mismo que el del primer modo, entre los que entienden sanamente. — Y esto hay que notarlo mucho en la materia de las potencias, las operaciones, los movimientos y otras cosas semejantes: pues de aquí aparece fácilmente la verdad de todas ellas.

XIII. Preloquidas estas cosas, ante la duda debe decirse que, en santo Tomás, estas procesiones no se distinguen por sí mismas primeramente. Antes bien, exponiendo el «por sí mismas» con precisión del orden trascendente a los principios, términos y demás cosas de este género, decir que se distinguen por sí mismas primeramente es no decir nada. Y esto era lo que pretendía en el lugar aducido, como allí se ve: pues habla de los distintivos últimos y examina los principios y los términos. Pero se distinguen en él formalmente por aquellas partículas, o diferencias, encerradas intrínsecamente en sus definiciones, a saber, a modo de semejanza y a modo de impulso, como expresamente consta en el texto. Y conservando este sentido, puede concederse que se distinguen por sí mismas; del mismo modo que también puede concederse, de igual manera, respecto del buey y del hombre. No solemos empero usar tal modo de hablar, sino solo en los distintivos y distintos últimos. Pero no debe hacerse cuestión de las palabras.

De aquí se sigue, sin embargo, que en este punto Escoto, en la distinción XIII del Primero, disiente de santo Tomás: pues sostiene que estas procesiones se distinguen por sí mismas primeramente, de modo que no concuerdan en nada. Y sin embargo, con esta razón no prueba nada. Y era y es evidente contra él la objeción de que estas procesiones concuerdan en muchos predicados quiditativos; por ejemplo, que la procesión de una persona divina es inmaterial.

Articulus V: Utrum sint plures processiones in divinis quam duae

Quaestio XXVIII: De relationibus divinis

Articulus I: Utrum in Deo sint aliquae relationes reales

Articulus II: Utrum relatio in Deo sit idem quod sua essentia

Articulus III: Utrum relationes quae sunt in Deo, realiter ab invicem distinguantur

Articulus IV: Utrum in Deo sint tantum quatuor relationes reales, scilicet paternitas, filiatio, spiratio et processio

Quaestio XXIX: De personis divinis

Articulus I: De definitione personae

Articulus II: Utrum persona sit idem quod hypostasis, subsistentia et essentia

Articulus III: Utrum nomen personae sit ponendum in divinis

Articulus IV: Utrum hoc nomen persona significet relationem

Quaestio XXX: De pluralitate personarum in divinis

Articulus I: Utrum sit ponere plures personas in divinis

Articulus II: Utrum in Deo sint plures personae quam tres

Articulus III: Utrum termini numerales ponant aliquid in divinis

Articulus IV: Utrum hoc nomen persona possit esse commune tribus personis

Quaestio XXXI: De his quae ad unitatem vel pluralitatem pertinent in divinis

Articulus I: Utrum sit Trinitas in divinis

Articulus II: Utrum Filius sit alius a patre

Articulus III: Utrum dictio exclusiva solus sit addenda termino essentiali in divinis

Articulus IV: Utrum dictio exclusiva possit adiungi termino personali

Quaestio XXXII: De divinarum personarum cognitione

Articulus I: Utrum Trinitas divinarum personarum possit per naturalem rationem cognosci

Articulus II: Utrum sint ponendae notiones in divinis

Articulus III: Utrum sint quinque notiones

Articulus IV: Utrum liceat contrarie opinari de notionibus

Quaestio XXXIII: De persona Patris

Articulus I: Utrum competat Patri esse principium

Articulus II: Utrum hoc nomen Pater sit nomen proprie divinae personae

Articulus III: Utrum hoc nomen Pater dicatur in divinis per prius secundum quod personaliter sumitur

Articulus IV: Utrum esse ingenitum sit Patri proprium

Quaestio XXXIV: De persona Filii

Articulus I: Utrum verbum in divinis sit nomen personale

Articulus II: Utrum verbum sit proprium nomen Filii

Articulus III: Utrum in nomine verbi importetur respectus ad creaturam

Quaestio XXXV: De imagine

Articulus I: Utrum imago in divinis dicatur personaliter

Articulus II: Utrum nomen imaginis sit proprium Filii

Quaestio XXXVI: De persona Spiritus Sancti

Articulus I: Utrum hoc nomen Spiritus Sanctus sit proprium nomen alicuius divinae personae

Articulus II: Utrum Spiritus Sanctus procedat a Filio

Articulus III: Utrum Spiritus Sanctus procedat a patre per Filium

Articulus IV: Utrum Pater et Filius sint unum principium Spiritus Sancti

Quaestio XXXVII: De nomine Spiritus Sancti quod est amor

Articulus I: Utrum amor sit proprium nomen Spiritus Sancti

Articulus II: Utrum Pater et Filius diligant se spiritu Sancto

Quaestio XXXVIII: De nomine Spiritus Sancti quod est donum

Articulus I: Utrum donum sit nomen personale

Articulus II: Utrum donum sit proprium nomen Spiritus Sancti

Quaestio XXXIX: De personis ad essentiam relatis

Articulus I: Utrum in divinis essentia sit idem quod persona

Articulus II: Utrum sit dicendum tres personas esse unius essentiae

Articulus III: Utrum nomina essentialia praedicentur singulariter de tribus personis

Articulus IV: Utrum nomina essentialia concreta possint supponere pro persona

Articulus V: Utrum nomina essentialia in abstracto significata possint supponere pro persona

Articulus VI: Utrum personae possint praedicari de nominibus essentialibus

Articulus VII: Utrum nomina essentialia sint approprianda personis

Articulus VIII: Utrum convenienter a sacris doctoribus sint essentialia personis attributa

Quaestio XL: De personis in comparatione ad relationes sive proprietates

Articulus I: Utrum relatio sit idem quod persona

Articulus II: Utrum personae distinguantur per relationes

Articulus III: Utrum, abstractis per intellectum relationibus a personis, adhuc remaneant hypostases

Articulus IV: Utrum actus notionales praeintelligantur proprietatibus

Quaestio XLI: De personis in comparatione ad actus notionales

Articulus I: Utrum actus notionales sint attribuendi personis

Articulus II: Utrum actus notionales sint voluntarii

Articulus III: Utrum actus notionales sint de aliquo

Articulus IV: Utrum in divinis sit potentia respectu actuum notionalium

Articulus V: Utrum potentia generandi significet relationem, et non essentiam

Articulus VI: Utrum actus notionalis ad plures personas terminari possit

Quaestio XLII: De aequalitate et similitudine divinarum personarum ad invicem

Articulus I: Utrum aequalitas locum habeat in divinis

Articulus II: Utrum persona procedens sit coaeterna suo principio, ut Filius Patri

Articulus III: Utrum in divinis personis sit ordo naturae

Articulus IV: Utrum Filius sit aequalis Patri secundum magnitudinem

Articulus V: Utrum Filius sit in patre, et e converso

Articulus VI: Utrum Filius sit aequalis Patri secundum potentiam

Quaestio XLIII: De missione divinarum personarum

Articulus I: Utrum alicui personae divinae conveniat mitti

Articulus II: Utrum missio sit aeterna, vel temporalis tantum

Articulus III: Utrum missio invisibilis divinae personae sit solum secundum donum gratiae gratum facientis

Articulus IV: Utrum Patri conveniat mitti

Articulus V: Utrum Filio conveniat invisibiliter mitti

Articulus VI: Utrum missio invisibilis fiat ad omnes qui sunt participes gratiae

Articulus VII: Utrum Spiritui Sancto conveniat visibiliter mitti

Articulus VIII: Utrum nulla persona divina mittatur nisi ab ea a qua procedit aeternaliter

Quaestio XLIV: De processione creaturarum a Deo, et de omnium entium prima causa

Articulus I: Utrum sit necessarium omne ens esse creatum a Deo

Articulus II: Utrum materia prima sit creata a Deo

Articulus III: Utrum causa exemplaris sit aliquid praeter Deum

Articulus IV: Utrum Deus sit causa finalis omnium

Quaestio XLV: De modo emanationis rerum a primo principio

Articulus I: Utrum creare sit ex nihilo aliquid facere

Articulus II: Utrum Deus possit aliquid creare

Articulus III: Utrum creatio sit aliquid in creatura

Articulus IV: Utrum creari sit proprium compositorum et subsistentium

Articulus V: Utrum solius Dei sit creare

Articulus VI: Utrum creare sit proprium alicuius personae

Articulus VII: Utrum in creaturis sit necesse inveniri vestigium Trinitatis

Articulus VIII: Utrum creatio admisceatur in operibus naturae et artis

Quaestio XLVI: De principio durationis rerum creatarum

Articulus I: Utrum universitas creaturarum semper fuerit

Articulus II: Utrum mundum incoepisse sit articulus fidei

Articulus III: Utrum creatio rerum fuerit in principio temporis

Quaestio XLVII: De distinctione rerum in communi

Articulus I: Utrum rerum multitudo et distinctio sit a Deo

Articulus II: Utrum inaequalitas rerum sit a Deo.

Articulus III: Utrum sit unus mundus tantum

Quaestio XLVIII: De distinctione rerum in speciali

Articulus I: Utrum malum sit natura quaedam

Articulus II: Utrum malum inveniatur in rebus

Articulus III: Utrum malum sit in bono sicut in subiecto

Articulus IV: Utrum malum corrumpat totum bonum

Articulus V: Utrum malum sufficienter dividatur per poenam et culpam

Articulus VI: Utrum habeat plus de ratione mali poena quam culpa

Quaestio XLIX: De causa mali

Articulus I: Utrum bonum possit esse causa mali

Articulus II: Utrum summum bonum, quod est Deus, sit causa mali

Articulus III: Utrum sit unum summum malum, quod sit causa omnis mali

Quaestio L: De substantia angelorum absolute

Articulus I: Utrum angelus sit omnino incorporeus

Articulus II: Utrum angelus sit compositus ex materia et forma

Articulus III: Utrum angeli sint in aliquo magno numero

Articulus IV: Utrum angeli differant specie

Articulus V: Utrum angeli sint incorruptibiles

Quaestio LI: De comparatione angelorum ad corpora

Articulus I: Utrum angeli habeant corpora naturaliter sibi unita

Articulus II: Utrum angeli assumant corpora

Articulus III: Utrum angeli in corporibus assumptis opera vitae exerceant

Quaestio LII: De comparatione angelorum ad loca

Articulus I: Utrum angelus sit in loco

Articulus II: Utrum angelus possit esse in pluribus locis simul

Articulus III: Utrum plures angeli possint simul esse in eodem loco

Quaestio LIII: De motu locali angelorum

Articulus I: Utrum angelus possit moveri localiter

Articulus II: Utrum angelus transeat per medium

Articulus III: Utrum motus angeli sit in instanti

Quaestio LIV: De cognitione angelorum

Articulus I: Utrum intelligere angeli sit eius substantia

Articulus II: Utrum intelligere angeli sit eius esse

Articulus III: Utrum potentia intellectiva angeli sit eius essentia

Articulus IV: Utrum in angelo sit intellectus agens et possibilis

Articulus V: Utrum in angelis sit sola intellectiva cognitio

↑ Top of work