Commentaria in Primam Partem Summae Theologiae
Tommaso de Vio Cajetan (1469–1534)
First published 1507
Cajetan's Commentaria in Primam Partem Summae Theologiae offers an article-by-article exposition of Aquinas's Prima Pars. Its discussions of sacred doctrine, analogy, divine knowledge, and creation became important reference points in the later Thomist tradition. The present digital edition follows the Latin text of the Leonine edition and includes English and Spanish translations. Coverage is currently partial.
✦ This work is being completed — add a section.
Praefatio ad Oliverium Carrafam
In Prooemium Summae Theologiae
Quaestio I: De sacra doctrina, qualis sit, et ad quae se extendat
Articulus I: Utrum sit necessarium, praeter philosophicas disciplinas, aliam doctrinam haberi
Articulus II: Utrum sacra doctrina sit scientia
Articulus III: Utrum sacra doctrina sit una scientia
Articulus IV: Utrum sacra doctrina sit scientia practica
Articulus V: Utrum sacra doctrina sit dignior aliis scientiis
Articulus VI: Utrum haec doctrina sit sapientia
Articulus VII: Utrum deus sit subiectum huius scientiae
Articulus VIII: Utrum haec doctrina sit argumentativa
Articulus IX: Utrum sacra scriptura debeat uti metaphoris
Articulus X: Utrum sacra scriptura sub una littera habeat plures sensus
Quaestio II: De Deo, an Deus sit
Articulus I: Utrum Deum esse sit per se notum
Articulus II: Utrum Deum esse sit demonstrabile
Articulus III: Utrum Deus sit
Quaestio III: De Dei simplicitate
Articulus I: Utrum Deus sit corpus
Articulus II: Utrum in Deo sit compositio formae et materiae
Articulus III: Utrum sit idem Deus quod sua essentia vel natura
Articulus IV: Utrum in Deo sit idem essentia et esse
Articulus V: Utrum Deus sit in genere aliquo
Articulus VI: Utrum in Deo sint aliqua accidentia
Articulus VII: Utrum Deus sit omnino simplex
Articulus VIII: Utrum Deus in compositionem aliorum veniat
Quaestio IV: De Dei perfectione
Articulus I: Utrum Deus sit perfectus
Articulus II: Utrum in Deo sint perfectiones omnium rerum
Articulus III: Utrum aliqua creatura possit esse similis Deo
Quaestio V: De bono in communi
Articulus I: Utrum bonum differat secundum rem ab ente
Articulus II: Utrum bonum secundum rationem sit prius quam ens
Articulus III: Utrum omne ens sit bonum
Articulus IV: Utrum bonum habeat rationem causae finalis
Articulus V: Utrum ratio boni consistat in modo, specie et ordine
Articulus VI: Utrum convenienter dividatur bonum per honestum, utile et delectabile
Quaestio VI: De bonitate Dei
Articulus I: Utrum esse bonum Deo conveniat
Articulus II: Utrum Deus sit summum bonum
Articulus III: Utrum esse bonum per essentiam sit proprium Dei
Articulus IV: Utrum omnia sint bona bonitate divina
Quaestio VII: De infinitate Dei
Articulus I: Utrum Deus sit infinitus
Articulus II: Utrum aliquid aliud quam Deus possit esse infinitum per essentiam
Articulus III: Utrum possit esse aliquid infinitum actu secundum magnitudinem
Articulus IV: Utrum possit esse infinitum in rebus secundum multitudinem
Quaestio VIII: De existentia Dei in rebus
Articulus I: Utrum Deus sit in omnibus rebus
Articulus II: Utrum Deus sit ubique
Articulus III: Utrum Deus sit ubique per essentiam, praesentiam et potentiam
Articulus IV: Utrum esse ubique sit proprium Dei
Quaestio IX: De Dei immutabilitate
Articulus I: Utrum Deus sit omnino immutabilis
Articulus II: Utrum esse immutabile sit Dei proprium
Quaestio X: De Dei aeternitate
Articulus I: Utrum convenienter definiatur aeternitas, quod est interminabilis vitae tota simul et perfecta possessio
Articulus II: Utrum Deus sit aeternus
Articulus III: Utrum esse aeternum sit proprium Dei
Articulus IV: Utrum aeternitas differat a tempore
Articulus V: De differentia aevi et temporis
Articulus VI: Utrum sit unum aevum tantum
Quaestio XI: De unitate Dei
Articulus I: Utrum unum addat aliquid supra ens
Articulus II: Utrum unum et multa opponantur
Articulus III: Utrum Deus sit unus
Articulus IV: Utrum Deus sit maxime unus
Quaestio XII: Quomodo Deus a nobis cognoscatur
Articulus I: Utrum aliquis intellectus creatus possit Deum videre per essentiam
Articulus II: Utrum essentia Dei ab intellectu creato per aliquam similitudinem videatur
Articulus III: Utrum essentia Dei videri possit oculis corporalibus
Articulus IV: Utrum aliquis intellectus creatus per sua naturalia divinam essentiam videre possit
Articulus V: Utrum intellectus creatus ad videndum Dei essentiam aliquo creato lumine indigeat
Articulus VI: Utrum videntium essentiam Dei unus alio perfectius videat
Articulus VII: Utrum videntes Deum per essentiam ipsum comprehendant
Articulus VIII: Utrum videntes Deum per essentiam omnia in Deo videant
Articulus IX: Utrum ea quae videntur in Deo a videntibus divinam essentiam per aliquas similitudines videantur
Articulus X: Utrum videntes Deum per essentiam simul videant omnia quae in ipso vident
Articulus XI: Utrum aliquis in hac vita possit videre Deum per essentiam
Articulus XII: Utrum per rationem naturalem Deum in hac vita cognoscere possimus
Articulus XIII: Utrum per gratiam habeatur altior cognitio Dei quam ea quae habetur per rationem naturalem
Quaestio XIII: De nominibus Dei
Articulus I: Utrum aliquod nomen Deo conveniat
Articulus II: Utrum aliquod nomen dicatur de Deo substantialiter
Articulus III: Utrum aliquod nomen dicatur de Deo proprie
Articulus IV: Utrum nomina dicta de Deo sint nomina synonyma
Articulus V: Utrum ea quae de Deo dicuntur et creaturis, univoce dicantur de ipsis
Articulus VI: Utrum nomina per prius dicantur de creaturis quam de Deo
Articulus VII: Utrum nomina quae important relationem ad creaturas, dicantur de Deo ex tempore
Articulus VIII: Utrum hoc nomen *Deus* sit nomen naturae
Articulus IX: Utrum hoc nomen *Deus* sit communicabile
Articulus X: Utrum hoc nomen *Deus* univoce dicatur de Deo per participationem, secundum naturam, et secundum opinionem
Articulus XI: Utrum hoc nomen *qui est* sit maxime nomen Dei proprium
Articulus XII: Utrum propositiones affirmativae possint formari de Deo
Quaestio XIV: De scientia Dei
Articulus I: Utrum in Deo sit scientia
Articulus II: Utrum Deus intelligat se
Articulus III: Utrum Deus comprehendat seipsum
Articulus IV: Utrum ipsum intelligere Dei sit eius substantia
Articulus V: Utrum Deus cognoscat alia a se
Articulus VI: Utrum Deus cognoscat alia a se propria cognitione
Articulus VII: Utrum scientia Dei sit discursiva
Articulus VIII: Utrum scientia Dei sit causa rerum
Articulus IX: Utrum Deus habeat scientiam non entium
Articulus X: Utrum Deus cognoscat mala
Articulus XI: Utrum Deus cognoscat singularia
Articulus XII: Utrum Deus possit cognoscere infinita
Articulus XIII: Utrum scientia Dei sit futurorum contingentium
Articulus XIV: Utrum Deus cognoscat enuntiabilia
Articulus XV: Utrum scientia Dei sit variabilis
Articulus XVI: Utrum Deus de rebus habeat scientiam speculativam
Quaestio XV: De ideis
Articulus I: Utrum ideae sint
Articulus II: Utrum sint plures ideae
Articulus III: Utrum omnium quae cognoscit Deus, sint ideae
Quaestio XVI: De veritate
Articulus I: Utrum veritas sit tantum in intellectu
Articulus II: Utrum veritas sit in intellectu componente et dividente
Articulus III: Utrum verum et ens convertantur
Articulus IV: Utrum bonum secundum rationem sit prius quam verum
Articulus V: Utrum Deus sit veritas
Articulus VI: Utrum sit una sola veritas, secundum quam omnia sunt vera
Articulus VII: Utrum veritas creata sit aeterna
Articulus VIII: Utrum veritas sit imutabilis
Quaestio XVII: De falsitate
Articulus I: Utrum falsitas sit in rebus
Articulus II: Utrum in sensu sit falsitas
Articulus III: Utrum falsitas sit in intellectu
Articulus IV: Utrum verum et falsum sint contraria
Quaestio XVIII: De vita Dei
Articulus I: Utrum omnium naturalium rerum sit vivere
Articulus II: Utrum vita sit quaedam operatio
Articulus III: Utrum Deo conveniat vita
Articulus IV: Utrum omnia sint vita in Deo
Quaestio XIX: De voluntate Dei
Articulus I: Utrum in Deo sit voluntas
Articulus II: Utrum Deus velit alia a se
Articulus III: Utrum quidquid Deus vult, ex necessitate velit
Articulus IV: Utrum voluntas Dei sit causa rerum
Articulus V: Utrum voluntatis divinae sit assignare aliquam causam
Articulus VI: Utrum voluntas Dei semper impleatur
Articulus VII: Utrum voluntas Dei sit mutabilis
Articulus VIII: Utrum voluntas Dei necessitatem rebus volitis imponat
Articulus IX: Utrum voluntas Dei sit malorum
Articulus X: Utrum Deus habeat liberum arbitrium
Articulus XI: Utrum sit distinguenda in Deo voluntas signi
Articulus XII: Utrum convenienter circa divinam voluntatem ponantur quinque signa
Quaestio XX: De amore Dei
Articulus I: Utrum amor sit in Deo
Articulus II: Utrum Deus omnia amet
Articulus III: Utrum Deus aequaliter diligat omnia
Articulus IV: An Deus semper magis diligat meliora
Quaestio XXI: De iustitia et misericordia Dei
Articulus I: Utrum in Deo sit iustitia
Articulus II: Utrum iustitia Dei sit veritas
Articulus III: Utrum misericordia competat Deo
Articulus IV: Utrum in omnibus operibus Dei sit misericordia et iustitia
Quaestio XXII: De providentia Dei
Articulus I: Utrum providentia Deo conveniat
Articulus II: Utrum omnia sint subiecta divinae providentiae
Articulus III: Utrum Deus immediate omnibus provideat
Articulus IV: Utrum providentia rebus provisis necessitatem imponat
Quaestio XXIII: De praedestinatione
Articulus I: Utrum homines praedestinentur a Deo
Articulus II: Utrum praedestinatio aliquid ponat in praedestinato
Articulus III: Utrum Deus aliquem hominem reprobet
Articulus IV: Utrum praedestinati eligantur a Deo
Articulus V: Utrum praescientia meritorum sit causa praedestinationis
Articulus VI: Utrum praedestinatio sit certa
Articulus VII: Utrum numerus praedestinatorum sit certus
Articulus VIII: Utrum praedestinatio possit iuvari precibus sanctorum
Quaestio XXIV: De libro vitae
Articulus I: Utrum liber vitae sit idem quod praedestinatio
Articulus II: Utrum liber vitae sit solum respectu vitae gloriae praedestinatorum
Articulus III: Utrum aliquis deleatur de libro vitae
Quaestio XXV: De divina potentia
Articulus I: Utrum in Deo sit potentia
Articulus II: Utrum potentia Dei sit infinita
Articulus III: Utrum Deus sit omnipotens
Articulus IV: Utrum Deus possit facere quod praeterita non fuerint
Articulus V: Utrum Deus possit facere quae non facit
Articulus VI: Utrum Deus possit meliora facere ea quae facit
Quaestio XXVI: De divina beatitudine
Articulus I: Utrum beatitudo Deo competat
Articulus II: Utrum Deus dicatur beatus secundum intellectum
Articulus III: Utrum Deus sit beatitudo cuiuslibet beati
Articulus IV: Utrum in Dei beatitudine omnis beatitudo includatur
Quaestio XXVII: De processione divinarum personarum
Articulus I: Utrum processio sit in divinis
Articulus II: Utrum aliqua processio in divinis generatio DICI possit
El título sobre la generación se entiende formalmente, y será más claro en el cuerpo.
En el cuerpo hace dos cosas: primero, distingue el predicado de lo preguntado, es decir, la generación; segundo, responde afirmativamente a lo preguntado1.
II. En cuanto a lo primero, distingue, describe y compara la generación. La distinción es: la generación es doble, es decir, común y propia de los vivientes. – La descripción de sus miembros es la siguiente: La generación común a todos es una mutación del no ser al ser, como se ve en V Physic.2; la generación propia de los vivientes, la cual se llama propiamente nacimiento, es el origen de un viviente a partir de un viviente unido, según la semejanza de una misma naturaleza. – Finalmente, la comparación atañe a la separabilidad y conjunción de ambas. Puesto que consta que la primera se separa de la segunda, y que asimismo en los vivientes que hay entre nosotros ambas concurren juntas, por la razón de que salen de la potencia al acto, se sigue necesariamente que, si algún viviente nace sin salida de la potencia al acto, allí la segunda generación se separa de la primera.
En torno a la definición de la generación, solo aquella partícula coniuncto resulta algo oscura; sin embargo, tienes su exposición extensa en el libro IV Contra Gent., capítulo XI.
III. En cuanto al segundo3, la conclusión que responde es: la procesión del verbo en lo divino tiene la razón de generación, en el segundo modo. – Y se prueba, probando por separado que a tal procesión le convienen las cuatro condiciones que integran la razón de nacimiento. Que sea una operación vital, es evidente por la acción intelectiva. Que proceda de un principio conjunto, es evidente por el artículo precedente, y especialmente en la respuesta al 2. Que sea según la razón de semejanza, se prueba: porque la concepción del entendimiento es semejanza de la cosa entendida. Que finalmente sea en la misma naturaleza, se prueba: porque en Dios entender y ser (esse) son idénticos. – Y así no solo se infiere la conclusión, sino también su corolario: a saber, que el verbo que procede en lo divino es el Hijo.
IV. En torno a la razón del último dicho en el texto, es decir, que por eso la palabra divina procede como cosa de la misma naturaleza que Dios, porque allí el entender es ser, advierte que esta razón, repetida muchas veces en esta obra, se expone en el libro IV Contra Gentiles, capítulo XI. Y se dice que vale en cuanto que, hablando en general, el esse del concepto, o de la palabra, es ser entendido: y por ello, dondequiera que el entender, que se identifica con el ser entendido, es accidente, también la palabra misma es accidente; pero donde el entender es esse sustancial, allí también la palabra es sustancia. Y como así sucede en lo divino, por eso la palabra divina es sustancia divina: en cambio, los conceptos de todas las criaturas intelectuales son accidentes.
V. Pero en torno a esta razón surge una duda desde un doble punto de vista. Primero, porque el ser entendido no pone nada en la cosa entendida: y en consecuencia no puede ser el ens real del concepto mismo. – Segundo, porque el acto de entender se distingue realmente del concepto; y según este camino, es el esse mismo del entendimiento en acto perfecto. Por lo tanto, no puede ser el esse mismo del concepto.
VI. Para la evidencia de estas cosas, debe saberse que, puesto que la palabra, en cuanto palabra, es el mismo entendido en acto interior, tiene tres características. En efecto, por el hecho de ser entendido en acto, se sigue: por tanto, su esse, como tal, es ser entendido; como se muestra inductivamente en lo visto en acto y en los demás. – Pero por el hecho de ser entendido interiormente, es decir, aquello en lo que se expresa la cosa entendida para el acto de entender, se sigue: por tanto, su esse es ser entendido así, esto es, interiormente en aquello en lo que, etc. Ahora bien, este modo de ser entendido es un ente real: porque es el ente de la semejanza expresada del objeto en acto. – Pero por el hecho de ser así objeto en acto, tiene que sea uno de los concurrentes a la perfección del acto de entender; y consecuentemente que la intelección, que es el mismo esse del entendido en acto, y por ello es el esse de todos los concurrentes a la perfección del entendido en acto, sea el esse de la misma palabra.
VII. Por lo cual, a la primera objeción4 se responde que, si bien ser entendido no pone nada en la cosa entendida, ser entendido sin embargo así, es decir, como propio de lo interiormente entendido, pone algo real, no en la cosa entendida en general, sino en la cosa entendida así, es decir, según el esse que tiene interiormente en el concepto.
A la segunda, en cambio, se responde que la intelección es el ser tanto del entendimiento como de la especie inteligible y del verbo, aunque de diverso modo: porque es el ser del entendimiento y de la especie en cuanto entender, mientras que del verbo lo es en cuanto5 ser entendido; de aquellos, como de principios, y de este, como de término; de aquellos, como de un único sujeto completo, y de este, como de objeto. Por lo cual no se sigue inconveniente alguno, a no ser que alguien piense que no pueden existir realmente cosas distintas con un mismo ser: lo cual se ve que es falso en la materia, la forma y el compuesto.
VIII. En torno a la razón de generación aplicada a la procesión divina6, surge una duda a partir de Aureolo, citado por Capreolo, en la novena distinción del Primero7. Argumenta así. Si la procesión divina mencionada se dijera generación por razón, se seguirían dos imposibles. El primero es que el Hijo no sería Verbum en cuanto es Filius, y viceversa; contra Agustín, VII de Trin., cap. II. Y la consecuencia se sostiene: porque ni la generación del verbo en nosotros es generación de una sustancia viva, ni la generación del hijo entre nosotros es generación del verbo. – El segundo es que la procesión del Espíritu Santo sería generación. Y la consecuencia se prueba: porque le compete toda aquella definición.
Pero a esto es fácil responder negando ambas consecuencias. Tampoco la prueba de la primera vale nada: porque en nosotros el Hijo procede mediante una acción transitiva, y la palabra mediante una operación que es un accidente; en Dios, en cambio, nada de esto tiene lugar. Por qué la propiedad del Hijo se expresa también con el nombre de Verbo, es claro en la cuestión XXXIV, art. 2, ad 3. – La prueba de la segunda consecuencia, asimismo, asume algo falso: puesto que, como se tratará ex profeso en el art. 4, falta aquella condición a modo de semejante.
IX. En la respuesta a la tercera objeción, nótese las palabras áureas al final de la misma, a saber: en la perfección misma del divino esse se contiene y el verbo etc. Con claridad, en efecto, aparece aquí que no hay distinción formal actual entre la esencia divina y las propiedades personales y los atributos y lo demás que en Dios se salva formalmente: pues la perfección misma del divino esse, si se definiera en sí, por así decirlo, concluiría todo esto en sí. Y por eso, pon toda distinción de este género en Dios solo virtualmente; pero en el entendimiento, según la razón.