Commentaria in Primam Partem Summae Theologiae
Tommaso de Vio Cajetan (1469–1534)
First published 1507
Cajetan's Commentaria in Primam Partem Summae Theologiae offers an article-by-article exposition of Aquinas's Prima Pars. Its discussions of sacred doctrine, analogy, divine knowledge, and creation became important reference points in the later Thomist tradition. The present digital edition follows the Latin text of the Leonine edition and includes English and Spanish translations. Coverage is currently partial.
✦ This work is being completed — add a section.
Praefatio ad Oliverium Carrafam
In Prooemium Summae Theologiae
Quaestio I: De sacra doctrina, qualis sit, et ad quae se extendat
Articulus I: Utrum sit necessarium, praeter philosophicas disciplinas, aliam doctrinam haberi
Articulus II: Utrum sacra doctrina sit scientia
Articulus III: Utrum sacra doctrina sit una scientia
Articulus IV: Utrum sacra doctrina sit scientia practica
Articulus V: Utrum sacra doctrina sit dignior aliis scientiis
Articulus VI: Utrum haec doctrina sit sapientia
Articulus VII: Utrum deus sit subiectum huius scientiae
Articulus VIII: Utrum haec doctrina sit argumentativa
Articulus IX: Utrum sacra scriptura debeat uti metaphoris
Articulus X: Utrum sacra scriptura sub una littera habeat plures sensus
Quaestio II: De Deo, an Deus sit
Articulus I: Utrum Deum esse sit per se notum
Articulus II: Utrum Deum esse sit demonstrabile
Articulus III: Utrum Deus sit
Quaestio III: De Dei simplicitate
Articulus I: Utrum Deus sit corpus
Articulus II: Utrum in Deo sit compositio formae et materiae
Articulus III: Utrum sit idem Deus quod sua essentia vel natura
Articulus IV: Utrum in Deo sit idem essentia et esse
Articulus V: Utrum Deus sit in genere aliquo
Articulus VI: Utrum in Deo sint aliqua accidentia
Articulus VII: Utrum Deus sit omnino simplex
Articulus VIII: Utrum Deus in compositionem aliorum veniat
Quaestio IV: De Dei perfectione
Articulus I: Utrum Deus sit perfectus
Articulus II: Utrum in Deo sint perfectiones omnium rerum
Articulus III: Utrum aliqua creatura possit esse similis Deo
Quaestio V: De bono in communi
Articulus I: Utrum bonum differat secundum rem ab ente
Articulus II: Utrum bonum secundum rationem sit prius quam ens
Articulus III: Utrum omne ens sit bonum
Articulus IV: Utrum bonum habeat rationem causae finalis
Articulus V: Utrum ratio boni consistat in modo, specie et ordine
Articulus VI: Utrum convenienter dividatur bonum per honestum, utile et delectabile
Quaestio VI: De bonitate Dei
Articulus I: Utrum esse bonum Deo conveniat
Articulus II: Utrum Deus sit summum bonum
Articulus III: Utrum esse bonum per essentiam sit proprium Dei
Articulus IV: Utrum omnia sint bona bonitate divina
Quaestio VII: De infinitate Dei
Articulus I: Utrum Deus sit infinitus
Articulus II: Utrum aliquid aliud quam Deus possit esse infinitum per essentiam
Articulus III: Utrum possit esse aliquid infinitum actu secundum magnitudinem
Articulus IV: Utrum possit esse infinitum in rebus secundum multitudinem
Quaestio VIII: De existentia Dei in rebus
Articulus I: Utrum Deus sit in omnibus rebus
Articulus II: Utrum Deus sit ubique
Articulus III: Utrum Deus sit ubique per essentiam, praesentiam et potentiam
Articulus IV: Utrum esse ubique sit proprium Dei
Quaestio IX: De Dei immutabilitate
Articulus I: Utrum Deus sit omnino immutabilis
Articulus II: Utrum esse immutabile sit Dei proprium
Quaestio X: De Dei aeternitate
Articulus I: Utrum convenienter definiatur aeternitas, quod est interminabilis vitae tota simul et perfecta possessio
Articulus II: Utrum Deus sit aeternus
Articulus III: Utrum esse aeternum sit proprium Dei
Articulus IV: Utrum aeternitas differat a tempore
Articulus V: De differentia aevi et temporis
Articulus VI: Utrum sit unum aevum tantum
Quaestio XI: De unitate Dei
Articulus I: Utrum unum addat aliquid supra ens
Articulus II: Utrum unum et multa opponantur
Articulus III: Utrum Deus sit unus
Articulus IV: Utrum Deus sit maxime unus
Quaestio XII: Quomodo Deus a nobis cognoscatur
Articulus I: Utrum aliquis intellectus creatus possit Deum videre per essentiam
Articulus II: Utrum essentia Dei ab intellectu creato per aliquam similitudinem videatur
Articulus III: Utrum essentia Dei videri possit oculis corporalibus
Articulus IV: Utrum aliquis intellectus creatus per sua naturalia divinam essentiam videre possit
Articulus V: Utrum intellectus creatus ad videndum Dei essentiam aliquo creato lumine indigeat
Articulus VI: Utrum videntium essentiam Dei unus alio perfectius videat
Articulus VII: Utrum videntes Deum per essentiam ipsum comprehendant
Articulus VIII: Utrum videntes Deum per essentiam omnia in Deo videant
Articulus IX: Utrum ea quae videntur in Deo a videntibus divinam essentiam per aliquas similitudines videantur
Articulus X: Utrum videntes Deum per essentiam simul videant omnia quae in ipso vident
Articulus XI: Utrum aliquis in hac vita possit videre Deum per essentiam
Articulus XII: Utrum per rationem naturalem Deum in hac vita cognoscere possimus
Articulus XIII: Utrum per gratiam habeatur altior cognitio Dei quam ea quae habetur per rationem naturalem
Quaestio XIII: De nominibus Dei
Articulus I: Utrum aliquod nomen Deo conveniat
Articulus II: Utrum aliquod nomen dicatur de Deo substantialiter
Articulus III: Utrum aliquod nomen dicatur de Deo proprie
Articulus IV: Utrum nomina dicta de Deo sint nomina synonyma
Articulus V: Utrum ea quae de Deo dicuntur et creaturis, univoce dicantur de ipsis
Articulus VI: Utrum nomina per prius dicantur de creaturis quam de Deo
Articulus VII: Utrum nomina quae important relationem ad creaturas, dicantur de Deo ex tempore
Articulus VIII: Utrum hoc nomen *Deus* sit nomen naturae
Articulus IX: Utrum hoc nomen *Deus* sit communicabile
Articulus X: Utrum hoc nomen *Deus* univoce dicatur de Deo per participationem, secundum naturam, et secundum opinionem
Articulus XI: Utrum hoc nomen *qui est* sit maxime nomen Dei proprium
Articulus XII: Utrum propositiones affirmativae possint formari de Deo
Quaestio XIV: De scientia Dei
Articulus I: Utrum in Deo sit scientia
Articulus II: Utrum Deus intelligat se
Articulus III: Utrum Deus comprehendat seipsum
Articulus IV: Utrum ipsum intelligere Dei sit eius substantia
Articulus V: Utrum Deus cognoscat alia a se
Articulus VI: Utrum Deus cognoscat alia a se propria cognitione
Articulus VII: Utrum scientia Dei sit discursiva
Articulus VIII: Utrum scientia Dei sit causa rerum
Articulus IX: Utrum Deus habeat scientiam non entium
Articulus X: Utrum Deus cognoscat mala
Articulus XI: Utrum Deus cognoscat singularia
Articulus XII: Utrum Deus possit cognoscere infinita
Articulus XIII: Utrum scientia Dei sit futurorum contingentium
Articulus XIV: Utrum Deus cognoscat enuntiabilia
Articulus XV: Utrum scientia Dei sit variabilis
Articulus XVI: Utrum Deus de rebus habeat scientiam speculativam
Quaestio XV: De ideis
Articulus I: Utrum ideae sint
Articulus II: Utrum sint plures ideae
Articulus III: Utrum omnium quae cognoscit Deus, sint ideae
Quaestio XVI: De veritate
Articulus I: Utrum veritas sit tantum in intellectu
Articulus II: Utrum veritas sit in intellectu componente et dividente
Articulus III: Utrum verum et ens convertantur
Articulus IV: Utrum bonum secundum rationem sit prius quam verum
Articulus V: Utrum Deus sit veritas
Articulus VI: Utrum sit una sola veritas, secundum quam omnia sunt vera
Articulus VII: Utrum veritas creata sit aeterna
Articulus VIII: Utrum veritas sit imutabilis
Quaestio XVII: De falsitate
Articulus I: Utrum falsitas sit in rebus
Articulus II: Utrum in sensu sit falsitas
Articulus III: Utrum falsitas sit in intellectu
Articulus IV: Utrum verum et falsum sint contraria
Quaestio XVIII: De vita Dei
Articulus I: Utrum omnium naturalium rerum sit vivere
Articulus II: Utrum vita sit quaedam operatio
Articulus III: Utrum Deo conveniat vita
Articulus IV: Utrum omnia sint vita in Deo
Quaestio XIX: De voluntate Dei
Articulus I: Utrum in Deo sit voluntas
Articulus II: Utrum Deus velit alia a se
Articulus III: Utrum quidquid Deus vult, ex necessitate velit
Articulus IV: Utrum voluntas Dei sit causa rerum
Articulus V: Utrum voluntatis divinae sit assignare aliquam causam
Articulus VI: Utrum voluntas Dei semper impleatur
Articulus VII: Utrum voluntas Dei sit mutabilis
Articulus VIII: Utrum voluntas Dei necessitatem rebus volitis imponat
Articulus IX: Utrum voluntas Dei sit malorum
Articulus X: Utrum Deus habeat liberum arbitrium
Articulus XI: Utrum sit distinguenda in Deo voluntas signi
Articulus XII: Utrum convenienter circa divinam voluntatem ponantur quinque signa
Quaestio XX: De amore Dei
Articulus I: Utrum amor sit in Deo
Articulus II: Utrum Deus omnia amet
Articulus III: Utrum Deus aequaliter diligat omnia
Articulus IV: An Deus semper magis diligat meliora
Quaestio XXI: De iustitia et misericordia Dei
Articulus I: Utrum in Deo sit iustitia
Articulus II: Utrum iustitia Dei sit veritas
Articulus III: Utrum misericordia competat Deo
Articulus IV: Utrum in omnibus operibus Dei sit misericordia et iustitia
Quaestio XXII: De providentia Dei
Articulus I: Utrum providentia Deo conveniat
Articulus II: Utrum omnia sint subiecta divinae providentiae
Articulus III: Utrum Deus immediate omnibus provideat
Articulus IV: Utrum providentia rebus provisis necessitatem imponat
Quaestio XXIII: De praedestinatione
Articulus I: Utrum homines praedestinentur a Deo
Articulus II: Utrum praedestinatio aliquid ponat in praedestinato
Articulus III: Utrum Deus aliquem hominem reprobet
Articulus IV: Utrum praedestinati eligantur a Deo
Articulus V: Utrum praescientia meritorum sit causa praedestinationis
Articulus VI: Utrum praedestinatio sit certa
Articulus VII: Utrum numerus praedestinatorum sit certus
Articulus VIII: Utrum praedestinatio possit iuvari precibus sanctorum
Quaestio XXIV: De libro vitae
Articulus I: Utrum liber vitae sit idem quod praedestinatio
Articulus II: Utrum liber vitae sit solum respectu vitae gloriae praedestinatorum
Articulus III: Utrum aliquis deleatur de libro vitae
Quaestio XXV: De divina potentia
Articulus I: Utrum in Deo sit potentia
Articulus II: Utrum potentia Dei sit infinita
Articulus III: Utrum Deus sit omnipotens
Articulus IV: Utrum Deus possit facere quod praeterita non fuerint
Articulus V: Utrum Deus possit facere quae non facit
Articulus VI: Utrum Deus possit meliora facere ea quae facit
En el título se contienen dos cuestiones: la primera de manera formal, a saber, si Dios puede mejorar lo hecho; la segunda de manera virtual, a saber, si Dios puede hacer otras cosas mejores que las hechas. Pues esta segunda queda incluida en la primera, en razón del primer hecho, que es el universo: ya que la mejora del universo depende de otras cosas, como se dice en la respuesta al tercer argumento.
II. En el cuerpo se responde a la cuestión planteada mediante dos distinciones y tres conclusiones. La primera distinción trata explícitamente de la bondad: a saber, sustancial o accidental. – La segunda, implícitamente, de si se trata de una misma realidad o de realidades diversas. – La primera conclusión es: Una misma realidad no puede hacerse mejor sustancialmente. Y se prueba: porque la diferencia sustancial se comporta como la unidad en los números, etc. – La segunda es: Una misma realidad puede hacerse mejor accidentalmente. – La tercera es: Dios puede hacer otra cosa mejor que cualquier cosa hecha por Él.
Tampoco se prueban de otra manera estas conclusiones, pues se siguen de lo dicho1. Si el objeto de la potencia divina es lo posible en sentido absoluto, y estas cosas pertenecen al número de los posibles (lo cual puede percibirse porque no aparece contradicción alguna en ellas), se sigue que Dios puede hacerlas.
III. En torno a la tercera conclusión se duda, a partir de Escoto y de Aureolo. Escoto, en efecto, implícitamente, en el libro III Sent., distinción XIII, cuestión I, sostiene lo contrario, con el siguiente argumento. Tomada alguna criatura determinada por la parte inferior, que sea A, se pregunta ascendiendo: o hay un estatus hacia algún supremo, y se tiene lo contrario; o no, sino que puede procederse al infinito. Y entonces así: cuanto más excede A alguna criatura, tanto más perfecta es; y por consiguiente, la criatura que excede al infinito, es infinitamente más perfecta; y así será en sí misma intensivamente infinita, lo cual es imposible.
IV. Aureolo, en cambio, según Capreolo, en la distinción XLIII del Primero2, arremete contra esta conclusión con seis argumentos sumamente prolijos, de los cuales presentaré únicamente su fuerza.
Argumenta, pues, en primer lugar. Si se procediera al infinito en las perfecciones específicas, lo superior sería una cierta totalidad perfeccionadora respecto de lo inferior; y consecuentemente contendría las perfecciones de todas las demás criaturas; y consecuentemente sería de perfección infinita: lo cual es imposible. – La primera consecuencia se sostiene: porque lo superior contiene la perfección de lo inferior, y aún más. La última, sin embargo, se sostiene: porque tales perfecciones, ante ti, son infinitas.
En segundo lugar, así: el proceso hacia la medida es finito; por lo tanto, el proceso hacia lo superior en las perfecciones específicas es finito. – La consecuencia es evidente a partir de X Metafísica3
Tercero, así. La totalidad de las especies creables se distingue de la perfección divina, como lo finito de lo infinito: por tanto es de perfección finita: por tanto es imposible que en ella se proceda al infinito ascendiendo. – Es evidente la consecuencia: porque el proceso al infinito según la perfección excede toda perfección finita.
Cuarto. El proceso hacia la unidad y la totalidad es finito: por lo tanto, este proceso es finito. – Se prueba la consecuencia: porque es un proceso hacia la unidad y la totalidad del universo.
Quinto, así. Aquello en lo que primero, comenzando desde Dios, se desciende, es necesario que exista: luego no se procede al infinito ascendiendo. – La consecuencia es notoria. Y el antecedente se prueba por aquella máxima de Dionisio4, lo ínfimo se une a lo sumo por medio de intermediarios, de modo que lo sumo de lo ínfimo alcanza lo ínfimo de lo sumo etc.
Sexto, así. Dios y la criatura más ínfima son dos extremos, no distantes al infinito a modo de medio intercalado, sino por la infinitud del otro extremo: luego entre ellos no pueden existir infinitos medios.
V. Para la evidencia de esto, sabe que, como aquí no se habla sino de la potencia de Dios y de lo posible en sentido absoluto, cuando decimos que cualquier criatura hecha puede ser hecha otra más perfecta, no se denota alguna potencia en la criatura hacia otra criatura ulterior, como sucede en los números. Sino que se denota la inconsumibilidad posible en sentido absoluto: es infinito como lo es el infinito material, el cual, cualquiera que se ponga o se tome, siempre queda otro por tomar. Se denota también la inagotabilidad de la potencia divina: pues es de actualidad infinita simplemente, de modo que por ningún acto participado se agota, sino que siempre queda un acto ulterior por agotar.
VI. Por ello, a la razón de Escoto5 se responde fácilmente: concediendo el proceso al infinito, negando que se siguiera alguna criatura que en el infinito excediera a la ínfima; pues entre la ínfima y cualquier otra señalable hay siempre una distancia finita, como es patente en los números. Todas estas objeciones aducidas, o muchas de ellas, yerran en esto: que no distinguen entre un proceso al infinito, es decir, hacia algún uno por número infinito, y un proceso al infinito, es decir, que nunca llega a lo último, sino que siempre va hacia algo tal que queda otro más allá. Y si advertimos bien, según el primer sentido, lo infinito es el término hasta el cual del proceso, y tiene fuerza de nombre; en el segundo, en cambio, tiene fuerza de adverbio, y es el modo del proceso mismo. Pues nosotros usamos el proceso al infinito según el segundo sentido, ya que los nombres deben usarse como los usan la mayoría, y es manifiesto por III Física6 que así debe entenderse. Pero quienes arguyen toman, implícita o explícitamente, que se procede al infinito según el primer sentido, cosa que ni hemos soñado, ni se sigue del proceso al infinito que nosotros postulamos.
VII. A la primera objeción de Aureolo7 se responde que dicho argumento peca de tres maneras. Primero, por lo que8 ya dijimos. – Segundo, porque interpreta mal aquella proposición, la perfección superior incluye la inferior, y algo más. En efecto, esta no es verdadera respecto de las perfecciones de las últimas diferencias: en ninguna inteligencia se incluye virtualmente cuanto de perfección positiva pone la última diferencia del buey; pues esto es propio de Dios, como debe verse en otro lugar9 – Tercero, porque no distingue entre el esse de perfección infinita simpliciter y el esse de perfección infinita en un género: en lo cual erró también el tercer argumento. Pues, si toda la universalidad de lo creable existiera, habría ciertamente perfecciones infinitas específicamente, pero no habría un ens infinito: porque tanto cada cosa singular como todas juntas serían entes por participación. Y de modo semejante, si hubiera alguna única criatura equivalente a todas ellas, no sería de perfección infinita simpliciter, sino en un género. Así como, si hubiera infinitos animales, o un solo animal equivalente a ellos, no se seguiría sino una perfección infinita en el género del animal: y así, la mínima de las inteligencias, por ser una forma de orden superior, sería más perfecta que todas ellas, en cuanto incluidas bajo el género del animal.
A la segunda objeción se responde que en ella se peca de tres maneras. Primero, porque ese proceso no es a medida, ya que no es hacia algún término. - Segundo, porque no distingue entre el proceso total, del cual sin embargo trata toda la cuestión, y los procesos parciales singulares, de los cuales no hay cuestión; pues consta que cada uno es finito y materialmente a medida, esto es, a aquello que, si fuese, sería medida. - Y este es el tercer error: a saber, no distinguir entre el proceso a medida materialmente y en potencia, no natural, sino lógica y divina; y la medida en acto, y como tal.
La tercera razón también yerra de tres maneras. Primero, porque piensa que la universalidad de lo creable puede ser recibida en acto en mayor medida que la universalidad de los números. - Segundo, en aquello que dijimos, a saber, que equivoca respecto de la perfección infinita. - Tercero, en que no ve que por debajo de lo infinito en su género, siendo finito simpliciter, se puede proceder al infinito simpliciter. Esto es lo pretendido.
La cuarta peca, como la segunda. Entonces, porque este proceso total no tiende a la unidad y totalidad del universo: pues no tiene término alguno, como ya se ha dicho. - Entonces, porque los procesos parciales singulares tienden a la unidad y totalidad del universo solo en potencia lógica y divina. - Entonces, porque tienden a semejante unidad y totalidad materialmente, y no formalmente: pues no implica contradicción que se hicieran varias criaturas sin que de ellas resultase algún universo per se.
A la quinta, sin embargo, es clara la respuesta: aquella sentencia de Dionisio se entiende respecto de las criaturas entre sí, y no respecto de la conexión entre la criatura y Dios. Por lo cual no se da un primer posible, descendiendo desde Dios; ni un último, ascendiendo hacia Él. Y así es vana la cuestión de si es finito o infinito. De hecho, sin embargo, siempre se da un primer hecho, que es de perfección finita.
Finalmente, la sexta objeción se destruye a sí misma. Puesto que una distancia infinita a partir de la infinitud de uno de los extremos infiere necesariamente una interposición infinita de medios, si no en acto, al menos en potencia; como se manifiesta claramente en la cantidad continua; pues no puede entenderse que entre una línea infinita y una línea de un pie no puedan interponerse infinitas líneas medias, es decir, de dos pies, de tres pies, y así hasta el infinito. Por lo tanto, la consecuencia aducida no vale nada.