Commentaria in Primam Partem Summae Theologiae
Tommaso de Vio Cajetan (1469–1534)
First published 1507
Cajetan's Commentaria in Primam Partem Summae Theologiae offers an article-by-article exposition of Aquinas's Prima Pars. Its discussions of sacred doctrine, analogy, divine knowledge, and creation became important reference points in the later Thomist tradition. The present digital edition follows the Latin text of the Leonine edition and includes English and Spanish translations. Coverage is currently partial.
✦ This work is being completed — add a section.
Praefatio ad Oliverium Carrafam
In Prooemium Summae Theologiae
Quaestio I: De sacra doctrina, qualis sit, et ad quae se extendat
Articulus I: Utrum sit necessarium, praeter philosophicas disciplinas, aliam doctrinam haberi
Articulus II: Utrum sacra doctrina sit scientia
Articulus III: Utrum sacra doctrina sit una scientia
Articulus IV: Utrum sacra doctrina sit scientia practica
Articulus V: Utrum sacra doctrina sit dignior aliis scientiis
Articulus VI: Utrum haec doctrina sit sapientia
Articulus VII: Utrum deus sit subiectum huius scientiae
Articulus VIII: Utrum haec doctrina sit argumentativa
Articulus IX: Utrum sacra scriptura debeat uti metaphoris
Articulus X: Utrum sacra scriptura sub una littera habeat plures sensus
Quaestio II: De Deo, an Deus sit
Articulus I: Utrum Deum esse sit per se notum
Articulus II: Utrum Deum esse sit demonstrabile
Articulus III: Utrum Deus sit
Quaestio III: De Dei simplicitate
Articulus I: Utrum Deus sit corpus
Articulus II: Utrum in Deo sit compositio formae et materiae
Articulus III: Utrum sit idem Deus quod sua essentia vel natura
Articulus IV: Utrum in Deo sit idem essentia et esse
Articulus V: Utrum Deus sit in genere aliquo
Articulus VI: Utrum in Deo sint aliqua accidentia
Articulus VII: Utrum Deus sit omnino simplex
Articulus VIII: Utrum Deus in compositionem aliorum veniat
Quaestio IV: De Dei perfectione
Articulus I: Utrum Deus sit perfectus
Articulus II: Utrum in Deo sint perfectiones omnium rerum
Articulus III: Utrum aliqua creatura possit esse similis Deo
Quaestio V: De bono in communi
Articulus I: Utrum bonum differat secundum rem ab ente
Articulus II: Utrum bonum secundum rationem sit prius quam ens
Articulus III: Utrum omne ens sit bonum
Articulus IV: Utrum bonum habeat rationem causae finalis
Articulus V: Utrum ratio boni consistat in modo, specie et ordine
Articulus VI: Utrum convenienter dividatur bonum per honestum, utile et delectabile
Quaestio VI: De bonitate Dei
Articulus I: Utrum esse bonum Deo conveniat
Articulus II: Utrum Deus sit summum bonum
Articulus III: Utrum esse bonum per essentiam sit proprium Dei
Articulus IV: Utrum omnia sint bona bonitate divina
Quaestio VII: De infinitate Dei
Articulus I: Utrum Deus sit infinitus
Articulus II: Utrum aliquid aliud quam Deus possit esse infinitum per essentiam
Articulus III: Utrum possit esse aliquid infinitum actu secundum magnitudinem
Articulus IV: Utrum possit esse infinitum in rebus secundum multitudinem
Quaestio VIII: De existentia Dei in rebus
Articulus I: Utrum Deus sit in omnibus rebus
Articulus II: Utrum Deus sit ubique
Articulus III: Utrum Deus sit ubique per essentiam, praesentiam et potentiam
Articulus IV: Utrum esse ubique sit proprium Dei
Quaestio IX: De Dei immutabilitate
Articulus I: Utrum Deus sit omnino immutabilis
Articulus II: Utrum esse immutabile sit Dei proprium
Quaestio X: De Dei aeternitate
Articulus I: Utrum convenienter definiatur aeternitas, quod est interminabilis vitae tota simul et perfecta possessio
Articulus II: Utrum Deus sit aeternus
Articulus III: Utrum esse aeternum sit proprium Dei
Articulus IV: Utrum aeternitas differat a tempore
Articulus V: De differentia aevi et temporis
Articulus VI: Utrum sit unum aevum tantum
Quaestio XI: De unitate Dei
Articulus I: Utrum unum addat aliquid supra ens
Articulus II: Utrum unum et multa opponantur
Articulus III: Utrum Deus sit unus
Articulus IV: Utrum Deus sit maxime unus
Quaestio XII: Quomodo Deus a nobis cognoscatur
Articulus I: Utrum aliquis intellectus creatus possit Deum videre per essentiam
Articulus II: Utrum essentia Dei ab intellectu creato per aliquam similitudinem videatur
Articulus III: Utrum essentia Dei videri possit oculis corporalibus
Articulus IV: Utrum aliquis intellectus creatus per sua naturalia divinam essentiam videre possit
Articulus V: Utrum intellectus creatus ad videndum Dei essentiam aliquo creato lumine indigeat
Articulus VI: Utrum videntium essentiam Dei unus alio perfectius videat
Articulus VII: Utrum videntes Deum per essentiam ipsum comprehendant
Articulus VIII: Utrum videntes Deum per essentiam omnia in Deo videant
Articulus IX: Utrum ea quae videntur in Deo a videntibus divinam essentiam per aliquas similitudines videantur
Articulus X: Utrum videntes Deum per essentiam simul videant omnia quae in ipso vident
Articulus XI: Utrum aliquis in hac vita possit videre Deum per essentiam
Articulus XII: Utrum per rationem naturalem Deum in hac vita cognoscere possimus
Articulus XIII: Utrum per gratiam habeatur altior cognitio Dei quam ea quae habetur per rationem naturalem
Quaestio XIII: De nominibus Dei
Articulus I: Utrum aliquod nomen Deo conveniat
Articulus II: Utrum aliquod nomen dicatur de Deo substantialiter
Articulus III: Utrum aliquod nomen dicatur de Deo proprie
Articulus IV: Utrum nomina dicta de Deo sint nomina synonyma
Articulus V: Utrum ea quae de Deo dicuntur et creaturis, univoce dicantur de ipsis
Articulus VI: Utrum nomina per prius dicantur de creaturis quam de Deo
Articulus VII: Utrum nomina quae important relationem ad creaturas, dicantur de Deo ex tempore
Articulus VIII: Utrum hoc nomen *Deus* sit nomen naturae
Articulus IX: Utrum hoc nomen *Deus* sit communicabile
Articulus X: Utrum hoc nomen *Deus* univoce dicatur de Deo per participationem, secundum naturam, et secundum opinionem
Articulus XI: Utrum hoc nomen *qui est* sit maxime nomen Dei proprium
Articulus XII: Utrum propositiones affirmativae possint formari de Deo
Quaestio XIV: De scientia Dei
Articulus I: Utrum in Deo sit scientia
Articulus II: Utrum Deus intelligat se
Articulus III: Utrum Deus comprehendat seipsum
Articulus IV: Utrum ipsum intelligere Dei sit eius substantia
Articulus V: Utrum Deus cognoscat alia a se
Articulus VI: Utrum Deus cognoscat alia a se propria cognitione
Articulus VII: Utrum scientia Dei sit discursiva
Articulus VIII: Utrum scientia Dei sit causa rerum
Articulus IX: Utrum Deus habeat scientiam non entium
Articulus X: Utrum Deus cognoscat mala
Articulus XI: Utrum Deus cognoscat singularia
Articulus XII: Utrum Deus possit cognoscere infinita
Articulus XIII: Utrum scientia Dei sit futurorum contingentium
Articulus XIV: Utrum Deus cognoscat enuntiabilia
Articulus XV: Utrum scientia Dei sit variabilis
Articulus XVI: Utrum Deus de rebus habeat scientiam speculativam
Quaestio XV: De ideis
Articulus I: Utrum ideae sint
Articulus II: Utrum sint plures ideae
Articulus III: Utrum omnium quae cognoscit Deus, sint ideae
Quaestio XVI: De veritate
Articulus I: Utrum veritas sit tantum in intellectu
Articulus II: Utrum veritas sit in intellectu componente et dividente
Articulus III: Utrum verum et ens convertantur
Articulus IV: Utrum bonum secundum rationem sit prius quam verum
Articulus V: Utrum Deus sit veritas
Articulus VI: Utrum sit una sola veritas, secundum quam omnia sunt vera
Articulus VII: Utrum veritas creata sit aeterna
Articulus VIII: Utrum veritas sit imutabilis
Quaestio XVII: De falsitate
Articulus I: Utrum falsitas sit in rebus
Articulus II: Utrum in sensu sit falsitas
Articulus III: Utrum falsitas sit in intellectu
Articulus IV: Utrum verum et falsum sint contraria
Quaestio XVIII: De vita Dei
Articulus I: Utrum omnium naturalium rerum sit vivere
Articulus II: Utrum vita sit quaedam operatio
Articulus III: Utrum Deo conveniat vita
Articulus IV: Utrum omnia sint vita in Deo
Quaestio XIX: De voluntate Dei
Articulus I: Utrum in Deo sit voluntas
Articulus II: Utrum Deus velit alia a se
Articulus III: Utrum quidquid Deus vult, ex necessitate velit
Articulus IV: Utrum voluntas Dei sit causa rerum
Articulus V: Utrum voluntatis divinae sit assignare aliquam causam
Articulus VI: Utrum voluntas Dei semper impleatur
Articulus VII: Utrum voluntas Dei sit mutabilis
Articulus VIII: Utrum voluntas Dei necessitatem rebus volitis imponat
Articulus IX: Utrum voluntas Dei sit malorum
Articulus X: Utrum Deus habeat liberum arbitrium
Articulus XI: Utrum sit distinguenda in Deo voluntas signi
Articulus XII: Utrum convenienter circa divinam voluntatem ponantur quinque signa
Quaestio XX: De amore Dei
Articulus I: Utrum amor sit in Deo
Articulus II: Utrum Deus omnia amet
Articulus III: Utrum Deus aequaliter diligat omnia
Articulus IV: An Deus semper magis diligat meliora
Quaestio XXI: De iustitia et misericordia Dei
Articulus I: Utrum in Deo sit iustitia
Articulus II: Utrum iustitia Dei sit veritas
Articulus III: Utrum misericordia competat Deo
Articulus IV: Utrum in omnibus operibus Dei sit misericordia et iustitia
Quaestio XXII: De providentia Dei
Articulus I: Utrum providentia Deo conveniat
Articulus II: Utrum omnia sint subiecta divinae providentiae
Articulus III: Utrum Deus immediate omnibus provideat
Articulus IV: Utrum providentia rebus provisis necessitatem imponat
Quaestio XXIII: De praedestinatione
Articulus I: Utrum homines praedestinentur a Deo
Articulus II: Utrum praedestinatio aliquid ponat in praedestinato
Articulus III: Utrum Deus aliquem hominem reprobet
Articulus IV: Utrum praedestinati eligantur a Deo
Articulus V: Utrum praescientia meritorum sit causa praedestinationis
Articulus VI: Utrum praedestinatio sit certa
Articulus VII: Utrum numerus praedestinatorum sit certus
Articulus VIII: Utrum praedestinatio possit iuvari precibus sanctorum
Quaestio XXIV: De libro vitae
Articulus I: Utrum liber vitae sit idem quod praedestinatio
Articulus II: Utrum liber vitae sit solum respectu vitae gloriae praedestinatorum
Articulus III: Utrum aliquis deleatur de libro vitae
Quaestio XXV: De divina potentia
Articulus I: Utrum in Deo sit potentia
Articulus II: Utrum potentia Dei sit infinita
Articulus III: Utrum Deus sit omnipotens
En el título, ly omnipotens puede distribuirse de dos maneras: a saber, como toda potencia; y como todo lo posible. No se pregunta aquí si es omnipotente, es decir, si posee toda potencia: puesto que ya en el primer artículo se determinó que en Dios no hay ninguna potencia pasiva. Sino que se pregunta si es omnipotente, es decir, si puede todas las cosas.
II. En el cuerpo, hace dos cosas principalmente: primero, dice qué es aquí lo cierto y lo ambiguo; segundo, resuelve la ambigüedad, allí: Pero si alguien etc.1
III. En cuanto a lo primero, dice dos cosas. Primero, que la parte afirmativa de la cuestión es confesada por todos. Segundo, que la definición de la omnipotencia, la cual debería ser el medio propio para inferir la conclusión confesada, es difícil: porque se duda respecto a qué se distribuye el término todo, cuando se dice que Dios puede todas las cosas.
IV. En cuanto a según, dice tres cosas. Primero, que «ly» todo distribuye lo posible en sentido absoluto. Segundo, que lo posible en sentido absoluto denomina todo aquello que tiene razón de ente, en acto o en potencia, ahí: Pero hay que considerar. Tercero, excluye de semejante distribución y denominación solo aquello que implica contradicción, ahí: Nada se opone, etc.
Lo primero de esto, a saber, que todo distribuye lo posible absolutamente, se prueba distinguiendo posible de dos modos, a saber, según alguna potencia, o absolutamente, a partir del libro V de la Metafísica; y destruyendo que no puede entenderse de lo posible del primer modo. Porque ni respecto de la potencia creada, puesto que la potencia divina excedería el objeto dado; ni respecto de la potencia increada, puesto que habría círculo en una explicación de este tipo. E infiere, por el lugar tomado de la división, que se entiende de lo posible en el segundo modo: explicando qué significa tal posible, a saber, que consiste en la habitud de los términos, etc.
En segundo lugar, es decir, que lo posible en sentido absoluto denomina todo lo que puede ser, se prueba así. Todo agente actúa produciendo algo semejante a sí mismo; por tanto, a cada potencia activa le corresponde, como objeto propio, lo posible según aquel acto que es la razón de su agir; por tanto, a la potencia activa de Dios le corresponde lo posible según la razón del ens. – La primera consecuencia se manifiesta en la potencia calefactoria y en su objeto. La segunda, en cambio, se prueba así: porque el esse de Dios, que para Él es razón de agir, es un esse que posee previamente en sí toda la perfección del esse, pero no es tal o cual esse, perteneciente a cualquier género que sea.
Pero lo tercero de lo dicho encierra dos cosas. La primera es: todo lo que no implica contradicción queda comprendido bajo la omnipotencia. La segunda es: todo lo que implica contradicción no queda comprendido bajo la omnipotencia. – Y en primer lugar se prueba ambas cosas a la vez, así. Nada se opone a la razón de ente excepto el no ente: luego nada repugna a lo posible en sentido absoluto, excepto lo que implica en sí mismo ser y no ser a la vez: luego solo lo que implica contradicción no tiene razón de posible: luego lo que implica no queda comprendido, y lo que no implica queda comprendido bajo la omnipotencia. – Después enseña el modo honesto de hablar acerca de lo excluido de la omnipotencia. Y finalmente muestra que esta exclusión no va contra la autoridad angélica, como claramente se ve en el texto.
V. En torno a la asignación antes mencionada del objeto de la potencia divina surge una duda. Porque si todo lo posible en sentido absoluto, todo ente y todo lo que no implica contradicción queda comprendido bajo la omnipotencia, el mismo Dios quedará comprendido bajo su propia omnipotencia: puesto que que Dios exista es de número de estas cosas, como es evidente.
Ad esto, y cosas semejantes, debe decirse que, puesto que el discurso presente trata de la omnipotencia productiva, cuando decimos todo lo posible, todo ente, todo lo que no implica contradicción, se sobreentiende siempre lo eficazmente causable. Pues así quedan excluidos tanto las cosas divinas como los pecados, y cuanto pertenece a potencias pasivas e imperfectas, de tal manera.
VI. En torno a la prueba del segundo2, surge una duda: pues no parece inferir suficientemente lo pretendido. En efecto, a partir de que la potencia activa de Dios se funda sobre el esse infinito y universalmente perfecto, debió inferirse, luego el objeto de la potencia activa de Dios es posible ser infinita y universalmente perfecto; así como de la potencia calefactoria se infiere que es calefactible. Lo cual no se hace en el texto: sino que se infiere, luego su objeto es posible ser, sin otra prueba.
A esto se dice que, como resulta claro del artículo precedente3, esta es la diferencia entre la causa unívoca y la equívoca: que a la causa unívoca corresponde algún objeto adecuado en el efecto, pero a la equívoca no. Y por ello, puesto que el esse de Dios tiene dos condiciones respecto del asunto propuesto, a saber, la elevación por encima de los géneros y la universalidad de la perfección, y no puede fingirse ningún causable con estas condiciones en lo singular, se sigue que debe tomarse en lo universal. Tal es el esse: pues no está determinado a ningún género determinado, y se extiende a todos los modos de las perfecciones. Y por eso, con suficiente sutileza, en el texto se asignó como objeto proporcional, a semejanza de las potencias unívocas, todo aquello que puede tener razón de ente.
VII. En torno a la prueba de la tercera conclusión4, surge una duda: pues parece haberse omitido el no-ente. En efecto, a partir de que nada se opone al ente excepto el no-ente, debía inferirse que, por tanto, el no-ente se opone absolutamente a lo posible, porque se opone al ente; y no debía inferirse solamente que por tanto, todo lo que implica simultáneamente ente y no-ente repugna a lo posible. — Ni puede decirse a este respecto que ambas cosas quedaron implícitamente inferidas. Pues, como es patente en el texto, se infirió que solo lo que implica contradicción repugna a lo posible; consta, en efecto, que los no-entes sin implicación de contradicción se encuentran dados. De ahí que quede la ambigüedad de cómo, habiéndose omitido aquello, se haya saltado al ente y al no-ente simultáneamente.
Así se dice que, como es claro en V Metafísica5 y en II Física6, la misma causa activa es del objeto y de su opuesto; de modo diverso, sin embargo, porque haciendo, causa el objeto propio, mientras que no haciendo, el opuesto; como se ve en el navegante en el mismo lugar. Y así no había duda alguna de que el no-ente cae bajo la potencia activa de Dios, cuyo objeto propio asignado es el ente: pues es necesario que aquella potencia, haciendo, se refiera al ente, y no haciendo, al no-ente. Y puesto que muchos no-entes son no-entes sin implicación de contradicción, como es claro en la materia contingente, se sigue que el no-ente omitido no fue tal, sino que queda comprendido entre los que no implican contradicción. Por lo cual, ningún salto se hizo en el texto: sino que, dado que solo el no-ente se opone al ente, y consta que no se le opone dividido, sino conjunto en lo mismo, sobre lo mismo, hacia lo mismo, etc., muy bien se infirió: por lo tanto lo que contiene ente y no-ente a la vez solo repugna a lo posible. Y no debía inferirse, ni podía inferirse: por lo tanto el no-ente repugna a lo posible: porque tampoco repugna al ente, salvo con aquellas condiciones constitutivas de la contradicción, como por sí es evidente.
VIII. En torno a esta posición advierte que, para el presente propósito, basta lo siguiente: que todo aquello que implica contradicción, en cuanto tal, quede excluido de la omnipotencia; y esto no debe ponerse en duda. Pero si esto o aquello implica contradicción es asunto de otra cuestión. Y asimismo, que la contradicción se implique de uno o de varios modos no importa nada. Pues todas las cosas que implican contradicción por sí mismas son verdaderamente imposibles de realizarse incluso por Dios. Y con ello queda clara la respuesta a los argumentos de Aureolo, recogidos por Capreolo, en I, dist. XLII, q. 17.
IX. En la respuesta a la cuarta objeción, advierte que por «sabiduría de este mundo» no entendemos la filosofía en sí misma, pues ella no juzga nada falso; sino que se entiende la filosofía según el uso que de ella hacen los hombres de este mundo, de cuya luz deficiente ha brotado un juicio temerario, por el cual cosas imposibles para las causas segundas fueron juzgadas absolutamente imposibles, como la Encarnación de Dios, etc.