Commentaria in Primam Partem Summae Theologiae
Tommaso de Vio Cajetan (1469–1534)
First published 1507
Cajetan's Commentaria in Primam Partem Summae Theologiae offers an article-by-article exposition of Aquinas's Prima Pars. Its discussions of sacred doctrine, analogy, divine knowledge, and creation became important reference points in the later Thomist tradition. The present digital edition follows the Latin text of the Leonine edition and includes English and Spanish translations. Coverage is currently partial.
✦ This work is being completed — add a section.
Praefatio ad Oliverium Carrafam
In Prooemium Summae Theologiae
Quaestio I: De sacra doctrina, qualis sit, et ad quae se extendat
Articulus I: Utrum sit necessarium, praeter philosophicas disciplinas, aliam doctrinam haberi
Articulus II: Utrum sacra doctrina sit scientia
Articulus III: Utrum sacra doctrina sit una scientia
Articulus IV: Utrum sacra doctrina sit scientia practica
Articulus V: Utrum sacra doctrina sit dignior aliis scientiis
Articulus VI: Utrum haec doctrina sit sapientia
Articulus VII: Utrum deus sit subiectum huius scientiae
Articulus VIII: Utrum haec doctrina sit argumentativa
Articulus IX: Utrum sacra scriptura debeat uti metaphoris
Articulus X: Utrum sacra scriptura sub una littera habeat plures sensus
Quaestio II: De Deo, an Deus sit
Articulus I: Utrum Deum esse sit per se notum
Articulus II: Utrum Deum esse sit demonstrabile
Articulus III: Utrum Deus sit
Quaestio III: De Dei simplicitate
Articulus I: Utrum Deus sit corpus
Articulus II: Utrum in Deo sit compositio formae et materiae
Articulus III: Utrum sit idem Deus quod sua essentia vel natura
Articulus IV: Utrum in Deo sit idem essentia et esse
Articulus V: Utrum Deus sit in genere aliquo
Articulus VI: Utrum in Deo sint aliqua accidentia
Articulus VII: Utrum Deus sit omnino simplex
Articulus VIII: Utrum Deus in compositionem aliorum veniat
Quaestio IV: De Dei perfectione
Articulus I: Utrum Deus sit perfectus
Articulus II: Utrum in Deo sint perfectiones omnium rerum
Articulus III: Utrum aliqua creatura possit esse similis Deo
Quaestio V: De bono in communi
Articulus I: Utrum bonum differat secundum rem ab ente
Articulus II: Utrum bonum secundum rationem sit prius quam ens
Articulus III: Utrum omne ens sit bonum
Articulus IV: Utrum bonum habeat rationem causae finalis
Articulus V: Utrum ratio boni consistat in modo, specie et ordine
Articulus VI: Utrum convenienter dividatur bonum per honestum, utile et delectabile
Quaestio VI: De bonitate Dei
Articulus I: Utrum esse bonum Deo conveniat
Articulus II: Utrum Deus sit summum bonum
Articulus III: Utrum esse bonum per essentiam sit proprium Dei
Articulus IV: Utrum omnia sint bona bonitate divina
Quaestio VII: De infinitate Dei
Articulus I: Utrum Deus sit infinitus
Articulus II: Utrum aliquid aliud quam Deus possit esse infinitum per essentiam
Articulus III: Utrum possit esse aliquid infinitum actu secundum magnitudinem
Articulus IV: Utrum possit esse infinitum in rebus secundum multitudinem
Quaestio VIII: De existentia Dei in rebus
Articulus I: Utrum Deus sit in omnibus rebus
Articulus II: Utrum Deus sit ubique
Articulus III: Utrum Deus sit ubique per essentiam, praesentiam et potentiam
Articulus IV: Utrum esse ubique sit proprium Dei
Quaestio IX: De Dei immutabilitate
Articulus I: Utrum Deus sit omnino immutabilis
Articulus II: Utrum esse immutabile sit Dei proprium
Quaestio X: De Dei aeternitate
Articulus I: Utrum convenienter definiatur aeternitas, quod est interminabilis vitae tota simul et perfecta possessio
Articulus II: Utrum Deus sit aeternus
Articulus III: Utrum esse aeternum sit proprium Dei
Articulus IV: Utrum aeternitas differat a tempore
Articulus V: De differentia aevi et temporis
Articulus VI: Utrum sit unum aevum tantum
Quaestio XI: De unitate Dei
Articulus I: Utrum unum addat aliquid supra ens
Articulus II: Utrum unum et multa opponantur
Articulus III: Utrum Deus sit unus
Articulus IV: Utrum Deus sit maxime unus
Quaestio XII: Quomodo Deus a nobis cognoscatur
Articulus I: Utrum aliquis intellectus creatus possit Deum videre per essentiam
Articulus II: Utrum essentia Dei ab intellectu creato per aliquam similitudinem videatur
Articulus III: Utrum essentia Dei videri possit oculis corporalibus
Articulus IV: Utrum aliquis intellectus creatus per sua naturalia divinam essentiam videre possit
Articulus V: Utrum intellectus creatus ad videndum Dei essentiam aliquo creato lumine indigeat
Articulus VI: Utrum videntium essentiam Dei unus alio perfectius videat
Articulus VII: Utrum videntes Deum per essentiam ipsum comprehendant
Articulus VIII: Utrum videntes Deum per essentiam omnia in Deo videant
Articulus IX: Utrum ea quae videntur in Deo a videntibus divinam essentiam per aliquas similitudines videantur
Articulus X: Utrum videntes Deum per essentiam simul videant omnia quae in ipso vident
Articulus XI: Utrum aliquis in hac vita possit videre Deum per essentiam
Articulus XII: Utrum per rationem naturalem Deum in hac vita cognoscere possimus
Articulus XIII: Utrum per gratiam habeatur altior cognitio Dei quam ea quae habetur per rationem naturalem
Quaestio XIII: De nominibus Dei
Articulus I: Utrum aliquod nomen Deo conveniat
Articulus II: Utrum aliquod nomen dicatur de Deo substantialiter
Articulus III: Utrum aliquod nomen dicatur de Deo proprie
Articulus IV: Utrum nomina dicta de Deo sint nomina synonyma
Articulus V: Utrum ea quae de Deo dicuntur et creaturis, univoce dicantur de ipsis
Articulus VI: Utrum nomina per prius dicantur de creaturis quam de Deo
Articulus VII: Utrum nomina quae important relationem ad creaturas, dicantur de Deo ex tempore
Articulus VIII: Utrum hoc nomen *Deus* sit nomen naturae
Articulus IX: Utrum hoc nomen *Deus* sit communicabile
Articulus X: Utrum hoc nomen *Deus* univoce dicatur de Deo per participationem, secundum naturam, et secundum opinionem
Articulus XI: Utrum hoc nomen *qui est* sit maxime nomen Dei proprium
Articulus XII: Utrum propositiones affirmativae possint formari de Deo
Quaestio XIV: De scientia Dei
Articulus I: Utrum in Deo sit scientia
Articulus II: Utrum Deus intelligat se
Articulus III: Utrum Deus comprehendat seipsum
Articulus IV: Utrum ipsum intelligere Dei sit eius substantia
Articulus V: Utrum Deus cognoscat alia a se
Articulus VI: Utrum Deus cognoscat alia a se propria cognitione
Articulus VII: Utrum scientia Dei sit discursiva
Articulus VIII: Utrum scientia Dei sit causa rerum
Articulus IX: Utrum Deus habeat scientiam non entium
Articulus X: Utrum Deus cognoscat mala
Articulus XI: Utrum Deus cognoscat singularia
Articulus XII: Utrum Deus possit cognoscere infinita
Articulus XIII: Utrum scientia Dei sit futurorum contingentium
Articulus XIV: Utrum Deus cognoscat enuntiabilia
Articulus XV: Utrum scientia Dei sit variabilis
Articulus XVI: Utrum Deus de rebus habeat scientiam speculativam
Quaestio XV: De ideis
Articulus I: Utrum ideae sint
Articulus II: Utrum sint plures ideae
Articulus III: Utrum omnium quae cognoscit Deus, sint ideae
Quaestio XVI: De veritate
Articulus I: Utrum veritas sit tantum in intellectu
Articulus II: Utrum veritas sit in intellectu componente et dividente
Articulus III: Utrum verum et ens convertantur
Articulus IV: Utrum bonum secundum rationem sit prius quam verum
Articulus V: Utrum Deus sit veritas
Articulus VI: Utrum sit una sola veritas, secundum quam omnia sunt vera
Articulus VII: Utrum veritas creata sit aeterna
Articulus VIII: Utrum veritas sit imutabilis
Quaestio XVII: De falsitate
Articulus I: Utrum falsitas sit in rebus
Articulus II: Utrum in sensu sit falsitas
Articulus III: Utrum falsitas sit in intellectu
Articulus IV: Utrum verum et falsum sint contraria
Quaestio XVIII: De vita Dei
Articulus I: Utrum omnium naturalium rerum sit vivere
Articulus II: Utrum vita sit quaedam operatio
Articulus III: Utrum Deo conveniat vita
Articulus IV: Utrum omnia sint vita in Deo
Quaestio XIX: De voluntate Dei
Articulus I: Utrum in Deo sit voluntas
Articulus II: Utrum Deus velit alia a se
Articulus III: Utrum quidquid Deus vult, ex necessitate velit
Articulus IV: Utrum voluntas Dei sit causa rerum
Articulus V: Utrum voluntatis divinae sit assignare aliquam causam
Articulus VI: Utrum voluntas Dei semper impleatur
Articulus VII: Utrum voluntas Dei sit mutabilis
Articulus VIII: Utrum voluntas Dei necessitatem rebus volitis imponat
Articulus IX: Utrum voluntas Dei sit malorum
Articulus X: Utrum Deus habeat liberum arbitrium
Articulus XI: Utrum sit distinguenda in Deo voluntas signi
Articulus XII: Utrum convenienter circa divinam voluntatem ponantur quinque signa
Quaestio XX: De amore Dei
Articulus I: Utrum amor sit in Deo
Articulus II: Utrum Deus omnia amet
Articulus III: Utrum Deus aequaliter diligat omnia
Articulus IV: An Deus semper magis diligat meliora
Quaestio XXI: De iustitia et misericordia Dei
Articulus I: Utrum in Deo sit iustitia
Articulus II: Utrum iustitia Dei sit veritas
Articulus III: Utrum misericordia competat Deo
Articulus IV: Utrum in omnibus operibus Dei sit misericordia et iustitia
Quaestio XXII: De providentia Dei
Articulus I: Utrum providentia Deo conveniat
Articulus II: Utrum omnia sint subiecta divinae providentiae
Articulus III: Utrum Deus immediate omnibus provideat
Articulus IV: Utrum providentia rebus provisis necessitatem imponat
Quaestio XXIII: De praedestinatione
Articulus I: Utrum homines praedestinentur a Deo
Articulus II: Utrum praedestinatio aliquid ponat in praedestinato
Articulus III: Utrum Deus aliquem hominem reprobet
Articulus IV: Utrum praedestinati eligantur a Deo
Articulus V: Utrum praescientia meritorum sit causa praedestinationis
Articulus VI: Utrum praedestinatio sit certa
Articulus VII: Utrum numerus praedestinatorum sit certus
Articulus VIII: Utrum praedestinatio possit iuvari precibus sanctorum
Quaestio XXIV: De libro vitae
Articulus I: Utrum liber vitae sit idem quod praedestinatio
Articulus II: Utrum liber vitae sit solum respectu vitae gloriae praedestinatorum
Articulus III: Utrum aliquis deleatur de libro vitae
Quaestio XXV: De divina potentia
Articulus I: Utrum in Deo sit potentia
En el título, la potencia significa el principio de la operación hacia lo externo, es decir, de aquello que pasa hacia fuera; extendiendo el nombre de operación tanto a la acción como a la pasión.
II. En el cuerpo se responde a la cuestión con una única distinción y dos conclusiones mixtas, según los dos miembros de la distinción. La distinción es: la potencia es doble, a saber, activa y pasiva. La primera conclusión es: la potencia pasiva de ningún modo está en Dios. La segunda es: la potencia activa está en Dios en el más alto grado.
Se prueba esta segunda. Todo aquello que, en cuanto está en acto y es perfecto, es principio activo; luego a Dios le conviene en grado sumo ser principio activo; luego en Él existe en grado sumo la potencia activa. — La primera consecuencia se prueba por el hecho de que Dios es acto puro y universalmente perfecto. La segunda, porque la razón de principio activo conviene a la potencia activa, como se ve por su definición en V y IX Metafísica, etc.
Lo primero se prueba del mismo modo por la negación de los opuestos. Cada cosa padece en cuanto que es deficiente e imperfecta: luego a Dios no conviene de ningún modo padecer: luego tampoco potencia pasiva. — La consecuencia se prueba del mismo modo: porque, ciertamente, en Dios no hay imperfección, etc.
III. En respuesta a la segunda y la tercera, se presentan palabras muy difíciles de discutir. Pues tres cosas se dicen de la acción, en cuanto se distingue contra el efecto. La primera es que la acción, si es distinta de la potencia activa, es más noble que la misma potencia. La segunda es que la acción en las criaturas principia de la potencia. La tercera es que la acción así se comporta respecto de la potencia activa, que si se transfiere a Dios, es necesario que la acción misma sea la esencia divina. Todas estas cosas, en efecto, se sostienen con claridad en el texto.
Pero la razón de la ardua duda es esta. La acción transitiva, por ejemplo, el mover, en cuanto se distingue del efecto, o solo significa el movimiento desde esto, o algo distinto. Si solo significa el movimiento desde esto, es necesario que lo que aquí se dice se verifique, o bien de la sola relación desde esto, o bien del solo movimiento, o bien de todo el compuesto, a saber, el movimiento desde esto. Pero de ninguno de estos se verifican la primera y la tercera afirmaciones. Pues nada de esto es más noble que la potencia activa del motor de Saturno. Y, lo que apremia más, nada de esto es aquello que deba identificarse con la sustancia divina, si suponemos que Dios mueve algún cuerpo sin todo medio (lo cual consta que no es imposible). Entonces, en efecto, cualquiera puede ver manifiestamente que el movimiento no debe identificarse con la sustancia divina; y asimismo que la relación no debe identificarse con ella, aunque1 sería necesario que ella no fuera real de parte de Dios, como resulta patente de lo dicho anteriormente 2; y consecuentemente tampoco que el movimiento desde esto deba identificarse con esa misma esencia divina. — Si, en cambio, significa algo distinto, todo se derrumba en lo enseñado en el libro III Física 3. Parece derrumbarse también la opinión que dice que la acción está subjetivamente en el paciente; opinión que, sin embargo, parece tomada de Aristóteles, en el mismo lugar, y en el libro III Del alma 4.
IV. Para decirlo aquí, me parece que, según santo Tomás, la acción transitoria, además del movimiento y de la relación, dice algo subjetivamente en el agente. Esto se prueba y se manifiesta5. Se prueba, en efecto, con una única razón ya apuntada6, que convence a mi entendimiento, sosteniendo ambas vías expuestas en la respuesta a la cuarta objeción. La acción transitoria significa algo existente subjetivamente en el agente creado, pero identificado realmente con la sustancia en el agente increado; mientras que el movimiento aparte de esto, como solo implica movimiento y relación, no significa nada semejante: luego el movimiento aparte de esto, del modo expuesto, no es toda la acción transitoria. — La mayor se encuentra también en el libro II Contra Gentiles, capítulo IX, última razón; y, en cuanto a la segunda parte, se halla en mil lugares donde se trata de la creación, de la gubernación y de cualesquiera otras acciones y potencias divinas ad extra, como aquí también resulta evidente. — La menor, en cambio, se muestra resolutivamente. Es cierto, en efecto, que, moviendo Dios o un ángel, en ninguno de los dos habría movimiento. La relación, sin embargo, aunque existiría en el ángel, en Dios no existiría de ningún modo real: porque ni por inhesión, como es patente; ni por identidad, como se prueba manifiestamente en el libro II Contra Gentiles, capítulo XII, al principio.
V. Y si se respondiera a este argumento que la mayor es verdadera no por una sola, sino por diversas raíces; porque, en cuanto a los agentes creados, es verdadera en razón de la relación, que debe existir subjetivamente en el agente; mientras que en cuanto al agente increado, es verdadera en razón de la acción inmanente, que es lo único que la acción transitoria pone en Dios, además del hecho y de la relación: si así se dijera, digo (principalmente a causa de la autoridad de santo Tomás en II Contra Gentiles, capítulo XXIII, cuarta razón), se evitaría con sutileza, pero no suficientemente.
Para evidencia de esto, sabe que, como dice el texto en este artículo, en la respuesta al cuarto argumento, la potencia activa se sostiene en Dios de dos maneras: de un modo, como si fuera una potencia ejecutiva del entendimiento y de la voluntad; de otro modo, como si fuera la misma voluntad deliberada etc., eficaz respecto de los efectos. Y si aquí se admite este segundo modo (que quizá es más verdadero), no habría en esta materia ninguna estrechez derivada de la naturaleza de la acción transitiva: pues, en verdad de la cosa, entonces no se pondría en Dios ninguna acción transitiva, sino solo inmanente, dotada de eficacia respecto de las transitivas, conforme a aquello del 7: Dijo, y fueron hechas. Y por este camino parece haber seguido santo Tomás en la autoridad alegada, y en el capítulo XXXV, donde niega expresamente una acción media. — Pero si se sostiene el primer modo, entonces la dificultad planteada tiene fuerza. Y no basta con la respuesta dada, que recurre a las acciones inmanentes, conforme al otro modo de hablar. Pues es necesario que, si se pone en Dios una potencia como medio, también se ponga en él una acción transitiva; y consecuentemente identificada con su sustancia, como aquí aparece, y como se dice expresamente en II Contra Gentiles, capítulo IX, mientras se afirma la misma razón acerca de la identificación de las operaciones intelectuales y de las demás con la sustancia divina. Y puesto que, como es patente en el texto, santo Tomás sostiene ambos caminos, se sigue que su mente y su doctrina no quedan suficientemente salvadas recurriendo a las acciones inmanentes. Y así queda que la mayor asumida, tomada de una misma raíz en todo agente al cual conviene verdaderamente acción transitiva, sea verdadera; de lo contrario no sería formal. Y como ni por razón de la relación, ni por razón del movimiento se verifica universalmente, queda que la acción transitiva significa otra cosa en el agente. — Las palabras aducidas en contrario del capítulo XXIII, y del XXXV, y otras semejantes, pueden interpretarse en el sentido de que proceden según aquel camino: pues aquel Opus parece valerse de todos los caminos para su intento.
VI. Se declara, sin embargo, que esto permaneció oculto también en III Física y en lugares semejantes, a partir de su correlato, a saber, la pasión, de la cual se dice proporcionalmente que es movimiento en esto; así como de la acción, que es movimiento desde esto. Pues así como consta que en la pasión hay tres cosas, a saber, el movimiento, la relación de inherencia del mismo movimiento al sujeto, y el fundamento de esa relación, que es esencialmente pasión (ya sea que esto sea la actuación pasiva del sujeto, ya sea el esse de la forma fluyente en cuanto actuante el sujeto, ya sea cualquier otra cosa); así, por el lado de la acción, no solo se significa el movimiento y la relación, sino que la partícula desde significa antes la misma esencia de la acción, a saber, la operación en el agente para perfeccionar otra cosa. Pero como carecemos de vocablos propios, usamos los nombres de las relaciones, es decir, las preposiciones desde y en, para significar lo oculto, como sucede a menudo.
Y así todos los textos concuerdan. Con estos, en efecto, se sostiene que el acto de la acción transitiva y de la pasión es el mismo: porque la acción de este tipo, como tal, existe a fin de perfeccionar al que padece. Y por eso, en razón de aquel acto, la perfección del paciente y el estar en el paciente, etc., se dice que es la misma acción. — Ni parece necesario decir aquí más cosas, pues bastan para el propósito presente.