Commentaria in Primam Partem Summae Theologiae
Tommaso de Vio Cajetan (1469–1534)
First published 1507
Cajetan's Commentaria in Primam Partem Summae Theologiae offers an article-by-article exposition of Aquinas's Prima Pars. Its discussions of sacred doctrine, analogy, divine knowledge, and creation became important reference points in the later Thomist tradition. The present digital edition follows the Latin text of the Leonine edition and includes English and Spanish translations. Coverage is currently partial.
✦ This work is being completed — add a section.
Praefatio ad Oliverium Carrafam
In Prooemium Summae Theologiae
Quaestio I: De sacra doctrina, qualis sit, et ad quae se extendat
Articulus I: Utrum sit necessarium, praeter philosophicas disciplinas, aliam doctrinam haberi
Articulus II: Utrum sacra doctrina sit scientia
Articulus III: Utrum sacra doctrina sit una scientia
Articulus IV: Utrum sacra doctrina sit scientia practica
Articulus V: Utrum sacra doctrina sit dignior aliis scientiis
Articulus VI: Utrum haec doctrina sit sapientia
Articulus VII: Utrum deus sit subiectum huius scientiae
Articulus VIII: Utrum haec doctrina sit argumentativa
Articulus IX: Utrum sacra scriptura debeat uti metaphoris
Articulus X: Utrum sacra scriptura sub una littera habeat plures sensus
Quaestio II: De Deo, an Deus sit
Articulus I: Utrum Deum esse sit per se notum
Articulus II: Utrum Deum esse sit demonstrabile
Articulus III: Utrum Deus sit
Quaestio III: De Dei simplicitate
Articulus I: Utrum Deus sit corpus
Articulus II: Utrum in Deo sit compositio formae et materiae
Articulus III: Utrum sit idem Deus quod sua essentia vel natura
Articulus IV: Utrum in Deo sit idem essentia et esse
Articulus V: Utrum Deus sit in genere aliquo
Articulus VI: Utrum in Deo sint aliqua accidentia
Articulus VII: Utrum Deus sit omnino simplex
Articulus VIII: Utrum Deus in compositionem aliorum veniat
Quaestio IV: De Dei perfectione
Articulus I: Utrum Deus sit perfectus
Articulus II: Utrum in Deo sint perfectiones omnium rerum
Articulus III: Utrum aliqua creatura possit esse similis Deo
Quaestio V: De bono in communi
Articulus I: Utrum bonum differat secundum rem ab ente
Articulus II: Utrum bonum secundum rationem sit prius quam ens
Articulus III: Utrum omne ens sit bonum
Articulus IV: Utrum bonum habeat rationem causae finalis
Articulus V: Utrum ratio boni consistat in modo, specie et ordine
Articulus VI: Utrum convenienter dividatur bonum per honestum, utile et delectabile
Quaestio VI: De bonitate Dei
Articulus I: Utrum esse bonum Deo conveniat
Articulus II: Utrum Deus sit summum bonum
Articulus III: Utrum esse bonum per essentiam sit proprium Dei
Articulus IV: Utrum omnia sint bona bonitate divina
Quaestio VII: De infinitate Dei
Articulus I: Utrum Deus sit infinitus
Articulus II: Utrum aliquid aliud quam Deus possit esse infinitum per essentiam
Articulus III: Utrum possit esse aliquid infinitum actu secundum magnitudinem
Articulus IV: Utrum possit esse infinitum in rebus secundum multitudinem
Quaestio VIII: De existentia Dei in rebus
Articulus I: Utrum Deus sit in omnibus rebus
Articulus II: Utrum Deus sit ubique
Articulus III: Utrum Deus sit ubique per essentiam, praesentiam et potentiam
Articulus IV: Utrum esse ubique sit proprium Dei
Quaestio IX: De Dei immutabilitate
Articulus I: Utrum Deus sit omnino immutabilis
Articulus II: Utrum esse immutabile sit Dei proprium
Quaestio X: De Dei aeternitate
Articulus I: Utrum convenienter definiatur aeternitas, quod est interminabilis vitae tota simul et perfecta possessio
Articulus II: Utrum Deus sit aeternus
Articulus III: Utrum esse aeternum sit proprium Dei
Articulus IV: Utrum aeternitas differat a tempore
Articulus V: De differentia aevi et temporis
Articulus VI: Utrum sit unum aevum tantum
Quaestio XI: De unitate Dei
Articulus I: Utrum unum addat aliquid supra ens
Articulus II: Utrum unum et multa opponantur
Articulus III: Utrum Deus sit unus
Articulus IV: Utrum Deus sit maxime unus
Quaestio XII: Quomodo Deus a nobis cognoscatur
Articulus I: Utrum aliquis intellectus creatus possit Deum videre per essentiam
Articulus II: Utrum essentia Dei ab intellectu creato per aliquam similitudinem videatur
Articulus III: Utrum essentia Dei videri possit oculis corporalibus
Articulus IV: Utrum aliquis intellectus creatus per sua naturalia divinam essentiam videre possit
Articulus V: Utrum intellectus creatus ad videndum Dei essentiam aliquo creato lumine indigeat
Articulus VI: Utrum videntium essentiam Dei unus alio perfectius videat
Articulus VII: Utrum videntes Deum per essentiam ipsum comprehendant
Articulus VIII: Utrum videntes Deum per essentiam omnia in Deo videant
Articulus IX: Utrum ea quae videntur in Deo a videntibus divinam essentiam per aliquas similitudines videantur
Articulus X: Utrum videntes Deum per essentiam simul videant omnia quae in ipso vident
Articulus XI: Utrum aliquis in hac vita possit videre Deum per essentiam
Articulus XII: Utrum per rationem naturalem Deum in hac vita cognoscere possimus
Articulus XIII: Utrum per gratiam habeatur altior cognitio Dei quam ea quae habetur per rationem naturalem
Quaestio XIII: De nominibus Dei
Articulus I: Utrum aliquod nomen Deo conveniat
Articulus II: Utrum aliquod nomen dicatur de Deo substantialiter
Articulus III: Utrum aliquod nomen dicatur de Deo proprie
Articulus IV: Utrum nomina dicta de Deo sint nomina synonyma
Articulus V: Utrum ea quae de Deo dicuntur et creaturis, univoce dicantur de ipsis
Articulus VI: Utrum nomina per prius dicantur de creaturis quam de Deo
Articulus VII: Utrum nomina quae important relationem ad creaturas, dicantur de Deo ex tempore
Articulus VIII: Utrum hoc nomen *Deus* sit nomen naturae
Articulus IX: Utrum hoc nomen *Deus* sit communicabile
Articulus X: Utrum hoc nomen *Deus* univoce dicatur de Deo per participationem, secundum naturam, et secundum opinionem
Articulus XI: Utrum hoc nomen *qui est* sit maxime nomen Dei proprium
Articulus XII: Utrum propositiones affirmativae possint formari de Deo
Quaestio XIV: De scientia Dei
Articulus I: Utrum in Deo sit scientia
Articulus II: Utrum Deus intelligat se
Articulus III: Utrum Deus comprehendat seipsum
Articulus IV: Utrum ipsum intelligere Dei sit eius substantia
Articulus V: Utrum Deus cognoscat alia a se
Articulus VI: Utrum Deus cognoscat alia a se propria cognitione
Articulus VII: Utrum scientia Dei sit discursiva
Articulus VIII: Utrum scientia Dei sit causa rerum
Articulus IX: Utrum Deus habeat scientiam non entium
Articulus X: Utrum Deus cognoscat mala
Articulus XI: Utrum Deus cognoscat singularia
Articulus XII: Utrum Deus possit cognoscere infinita
Articulus XIII: Utrum scientia Dei sit futurorum contingentium
Articulus XIV: Utrum Deus cognoscat enuntiabilia
Articulus XV: Utrum scientia Dei sit variabilis
Articulus XVI: Utrum Deus de rebus habeat scientiam speculativam
Quaestio XV: De ideis
Articulus I: Utrum ideae sint
Articulus II: Utrum sint plures ideae
Articulus III: Utrum omnium quae cognoscit Deus, sint ideae
Quaestio XVI: De veritate
Articulus I: Utrum veritas sit tantum in intellectu
Articulus II: Utrum veritas sit in intellectu componente et dividente
Articulus III: Utrum verum et ens convertantur
Articulus IV: Utrum bonum secundum rationem sit prius quam verum
Articulus V: Utrum Deus sit veritas
Articulus VI: Utrum sit una sola veritas, secundum quam omnia sunt vera
Articulus VII: Utrum veritas creata sit aeterna
Articulus VIII: Utrum veritas sit imutabilis
Quaestio XVII: De falsitate
Articulus I: Utrum falsitas sit in rebus
Articulus II: Utrum in sensu sit falsitas
Articulus III: Utrum falsitas sit in intellectu
Articulus IV: Utrum verum et falsum sint contraria
En el título, "contraria" se toma propiamente, según la contrariedad se distingue frente a las demás especies de oposición.
En el cuerpo de una única conclusión, en respuesta a la cuestión planteada, afirmativamente: Lo verdadero y lo falso son contrarios. – Se prueba así. Lo falso es decir o parecer que el ens no es, o que lo que no es ens es: luego lo falso significa una aprehensión inadecuada respecto de la cosa: luego lo falso pone algo, y determina para sí un sujeto: luego no se opone a lo verdadero ni contradictoriamente ni privativamente, sino contrariamente.
El antecedente se prueba a partir de la Metafísica IV, texto 27. La primera consecuencia es evidente, y se confirma por la significación de lo verdadero, puesto que, en efecto, postula una aceptación adecuada de la cosa. La segunda, en cambio, es evidente por sí misma: porque la aceptación difforme es algo. La última, sin embargo, se prueba a partir de la diferencia entre los opuestos contradictoria, privativa y contrariamente: porque, en efecto, en aquella uno de los opuestos es pura negación sin sujeto; en la segunda, negación en el sujeto; en la tercera, posición en el sujeto.
II. Adviértase aquí que la letra supone que lo verdadero y lo falso se oponen, como si fuera por sí notorio; y solo busca y determina el modo de la oposición. Y por eso la tercera consecuencia no sufre ninguna calumnia. – La confirmación también de la primera consecuencia a partir de la significación de lo verdadero es sumamente eficaz, si se cree lo que se dice en el libro IV de la Metafísica 1: pues allí no se pone ninguna disparidad en cuanto al significar algo positivo, y sin embargo ambos son definidos. Lo verdadero, en efecto, dice Aristóteles, es que el ente sea y que el no ente no sea; pero lo falso es que el ente no sea y que el no ente sea. De donde, por la misma razón por la cual lo verdadero significa algo positivo, a saber, la enunciación conforme al ente y al no ente, lo falso significa la enunciación disforme respecto de ambos; y no significa la negación de la conformidad, como creyeron aquellos citados en la letra.
III. En torno a la primera consecuencia, es decir, que lo falso pone una aprehensión inadecuada de la cosa 2, advierte que puede entenderse de dos maneras. De un modo, que lo falso signifique formalmente la aprehensión disforme, como negro significa el color congregativo. De otro modo, que ponga formalmente la relación de disformidad y fundamentalmente la aprehensión; así como desemejante significa la relación y pone la cualidad. Del primer modo no puede entenderse: pues se seguiría que uno de los contrarios, tomado formalmente, pasaría al otro: lo cual no es inteligible. En efecto, no puede percibirse que la blancura se convierta en negrura, sino que la cosa que es blanca se mude en negra. Pero es evidente la consecuencia a partir de las Categorías 3, donde se dice que un mismo discurso, numéricamente idéntico, admite lo verdadero y lo falso. Si, en efecto, una misma enunciación es ahora verdadera y ahora falsa, y tanto lo verdadero como lo falso significan formalmente la enunciación, es necesario que uno de los contrarios reciba formalmente al otro. Por eso, del hecho mismo de que un mismo discurso, numéricamente idéntico, sea ahora verdadero y ahora falso, es evidente que lo verdadero y lo falso significan algo en el discurso, y no la enunciación misma. En señal de ello, cuando debía subsumirse en el texto que lo falso significa algo positivo en cierto sujeto, no se añadió nada más, sino que lo falso pone una aprehensión inadecuada, para que entiendas que la inadecuación es significada en la aprehensión.
IV. Sin embargo, en torno a esto debe advertirse que, así como lo semejante y lo disímil se oponen contrariamente, y puede darse su contrariedad de dos maneras, a saber, por razón del fundamento, como cuando algo blanco, semejante a otro blanco, se muda en negro, que es disímil de lo blanco; y por razón del término, si a saber el término se mudara en negro; así también lo verdadero se opone contrariamente a lo falso, y puede ello acontecer de dos maneras. Por parte del término, cuando un mismo enunciado pasa de verdadero a falso por la mutación de la cosa significada, como es patente en materia contingente. Pero por parte del fundamento, cuando los fundamentos mismos son contrarios. Ahora bien, el fundamento de la verdad y de la falsedad, como resulta claro por lo dicho 4, es la enunciación, o sea, la aceptación del entendimiento. Y de las enunciaciones, como se prueba en el libro II del Perihermeneias 5, la contrariedad se encuentra primeramente entre la afirmativa y la negativa de lo mismo acerca de lo mismo etc., de las cuales una debe ser verdadera y la otra falsa. Por tanto, de primero a último, el entendimiento se muda de verdadero en falso por parte del fundamento, cuando pasa de la enunciación de una parte de la contradicción a la otra. Pero puesto que la mutación por parte del término en lo verdadero y lo falso, o no es verdadera contrariedad (porque sin mutación de sí mismo el enunciado pasa de uno a otro); o si se acepta como contrariedad verdadera, cual puede haber entre relativos, no tiene razón de contrariedad por la mutación del término (pues la mutación del término acontece tanto de contrario en contrario como de afirmación en negación, o al revés); mientras que la mutación de verdadero en falso por parte del fundamento tiene razón de contrariedad por la mutación entre los fundamentos (porque ciertamente la mutación del entendimiento de opinión afirmativa en negativa, o al revés, es verdaderamente entre contrarios); y, lo que es más, de la contrariedad de los fundamentos nace la contrariedad de lo verdadero y lo falso según el término (pues precisamente por eso este enunciado, Sócrates está sentado, al levantándose él se dice que recibe otro contrario, a saber, lo falso, porque es contrario a aquel que es verdadero, a saber, Sócrates no está sentado: pues si no hubiera contrariedad entre los mismos enunciados, la mutación de verdadero en falso no tendría razón de verdadera contrariedad): por eso en el texto no se hace mención sino de la contrariedad innata por parte del fundamento. Y con razón: porque vemos que la naturaleza de la relación sigue máximamente la naturaleza del fundamento, ya que o es idéntica con él, o es como una pasión natural suya.
V. En la respuesta a lo segundo, obsérvese que allí usa ampliamente el vocablo de contrariedad, en cuanto que, evidentemente, contiene también la oposición privativa; como se ve en el bien y el mal tomados trascendentalmente, y por las palabras subsiguientes, es decir, así como toda privación se funda en el sujeto, así todo mal etc. Hizo esto el Autor no por descuido, sino porque, en cuanto a la fuerza del argumento, es idéntico el juicio sobre los contrarios y los privativamente opuestos, quiso insinuar que la respuesta propia debe ser también la misma, ya se opongan contrariamente o privativamente. Y por eso enseñó a extender el nombre de contrariedad.