Commentaria in Primam Partem Summae Theologiae
Tommaso de Vio Cajetan (1469–1534)
First published 1507
Cajetan's Commentaria in Primam Partem Summae Theologiae offers an article-by-article exposition of Aquinas's Prima Pars. Its discussions of sacred doctrine, analogy, divine knowledge, and creation became important reference points in the later Thomist tradition. The present digital edition follows the Latin text of the Leonine edition and includes English and Spanish translations. Coverage is currently partial.
✦ This work is being completed — add a section.
Praefatio ad Oliverium Carrafam
In Prooemium Summae Theologiae
Quaestio I: De sacra doctrina, qualis sit, et ad quae se extendat
Articulus I: Utrum sit necessarium, praeter philosophicas disciplinas, aliam doctrinam haberi
Articulus II: Utrum sacra doctrina sit scientia
Articulus III: Utrum sacra doctrina sit una scientia
Articulus IV: Utrum sacra doctrina sit scientia practica
Articulus V: Utrum sacra doctrina sit dignior aliis scientiis
Articulus VI: Utrum haec doctrina sit sapientia
Articulus VII: Utrum deus sit subiectum huius scientiae
Articulus VIII: Utrum haec doctrina sit argumentativa
Articulus IX: Utrum sacra scriptura debeat uti metaphoris
Articulus X: Utrum sacra scriptura sub una littera habeat plures sensus
Quaestio II: De Deo, an Deus sit
Articulus I: Utrum Deum esse sit per se notum
Articulus II: Utrum Deum esse sit demonstrabile
Articulus III: Utrum Deus sit
Quaestio III: De Dei simplicitate
Articulus I: Utrum Deus sit corpus
Articulus II: Utrum in Deo sit compositio formae et materiae
Articulus III: Utrum sit idem Deus quod sua essentia vel natura
Articulus IV: Utrum in Deo sit idem essentia et esse
Articulus V: Utrum Deus sit in genere aliquo
Articulus VI: Utrum in Deo sint aliqua accidentia
Articulus VII: Utrum Deus sit omnino simplex
Articulus VIII: Utrum Deus in compositionem aliorum veniat
Quaestio IV: De Dei perfectione
Articulus I: Utrum Deus sit perfectus
Articulus II: Utrum in Deo sint perfectiones omnium rerum
Articulus III: Utrum aliqua creatura possit esse similis Deo
Quaestio V: De bono in communi
Articulus I: Utrum bonum differat secundum rem ab ente
Articulus II: Utrum bonum secundum rationem sit prius quam ens
Articulus III: Utrum omne ens sit bonum
Articulus IV: Utrum bonum habeat rationem causae finalis
Articulus V: Utrum ratio boni consistat in modo, specie et ordine
Articulus VI: Utrum convenienter dividatur bonum per honestum, utile et delectabile
Quaestio VI: De bonitate Dei
Articulus I: Utrum esse bonum Deo conveniat
Articulus II: Utrum Deus sit summum bonum
Articulus III: Utrum esse bonum per essentiam sit proprium Dei
Articulus IV: Utrum omnia sint bona bonitate divina
Quaestio VII: De infinitate Dei
Articulus I: Utrum Deus sit infinitus
Articulus II: Utrum aliquid aliud quam Deus possit esse infinitum per essentiam
Articulus III: Utrum possit esse aliquid infinitum actu secundum magnitudinem
Articulus IV: Utrum possit esse infinitum in rebus secundum multitudinem
Quaestio VIII: De existentia Dei in rebus
Articulus I: Utrum Deus sit in omnibus rebus
Articulus II: Utrum Deus sit ubique
Articulus III: Utrum Deus sit ubique per essentiam, praesentiam et potentiam
Articulus IV: Utrum esse ubique sit proprium Dei
Quaestio IX: De Dei immutabilitate
Articulus I: Utrum Deus sit omnino immutabilis
Articulus II: Utrum esse immutabile sit Dei proprium
Quaestio X: De Dei aeternitate
Articulus I: Utrum convenienter definiatur aeternitas, quod est interminabilis vitae tota simul et perfecta possessio
Articulus II: Utrum Deus sit aeternus
Articulus III: Utrum esse aeternum sit proprium Dei
Articulus IV: Utrum aeternitas differat a tempore
Articulus V: De differentia aevi et temporis
Articulus VI: Utrum sit unum aevum tantum
Quaestio XI: De unitate Dei
Articulus I: Utrum unum addat aliquid supra ens
Articulus II: Utrum unum et multa opponantur
Articulus III: Utrum Deus sit unus
Articulus IV: Utrum Deus sit maxime unus
Quaestio XII: Quomodo Deus a nobis cognoscatur
Articulus I: Utrum aliquis intellectus creatus possit Deum videre per essentiam
Articulus II: Utrum essentia Dei ab intellectu creato per aliquam similitudinem videatur
Articulus III: Utrum essentia Dei videri possit oculis corporalibus
Articulus IV: Utrum aliquis intellectus creatus per sua naturalia divinam essentiam videre possit
Articulus V: Utrum intellectus creatus ad videndum Dei essentiam aliquo creato lumine indigeat
Articulus VI: Utrum videntium essentiam Dei unus alio perfectius videat
Articulus VII: Utrum videntes Deum per essentiam ipsum comprehendant
Articulus VIII: Utrum videntes Deum per essentiam omnia in Deo videant
Articulus IX: Utrum ea quae videntur in Deo a videntibus divinam essentiam per aliquas similitudines videantur
Articulus X: Utrum videntes Deum per essentiam simul videant omnia quae in ipso vident
Articulus XI: Utrum aliquis in hac vita possit videre Deum per essentiam
Articulus XII: Utrum per rationem naturalem Deum in hac vita cognoscere possimus
Articulus XIII: Utrum per gratiam habeatur altior cognitio Dei quam ea quae habetur per rationem naturalem
Quaestio XIII: De nominibus Dei
Articulus I: Utrum aliquod nomen Deo conveniat
Articulus II: Utrum aliquod nomen dicatur de Deo substantialiter
Articulus III: Utrum aliquod nomen dicatur de Deo proprie
Articulus IV: Utrum nomina dicta de Deo sint nomina synonyma
Articulus V: Utrum ea quae de Deo dicuntur et creaturis, univoce dicantur de ipsis
Articulus VI: Utrum nomina per prius dicantur de creaturis quam de Deo
Articulus VII: Utrum nomina quae important relationem ad creaturas, dicantur de Deo ex tempore
Articulus VIII: Utrum hoc nomen *Deus* sit nomen naturae
Articulus IX: Utrum hoc nomen *Deus* sit communicabile
Articulus X: Utrum hoc nomen *Deus* univoce dicatur de Deo per participationem, secundum naturam, et secundum opinionem
Articulus XI: Utrum hoc nomen *qui est* sit maxime nomen Dei proprium
Articulus XII: Utrum propositiones affirmativae possint formari de Deo
Quaestio XIV: De scientia Dei
Articulus I: Utrum in Deo sit scientia
Articulus II: Utrum Deus intelligat se
Articulus III: Utrum Deus comprehendat seipsum
Articulus IV: Utrum ipsum intelligere Dei sit eius substantia
Articulus V: Utrum Deus cognoscat alia a se
Articulus VI: Utrum Deus cognoscat alia a se propria cognitione
Articulus VII: Utrum scientia Dei sit discursiva
Articulus VIII: Utrum scientia Dei sit causa rerum
Articulus IX: Utrum Deus habeat scientiam non entium
Articulus X: Utrum Deus cognoscat mala
Articulus XI: Utrum Deus cognoscat singularia
Articulus XII: Utrum Deus possit cognoscere infinita
Articulus XIII: Utrum scientia Dei sit futurorum contingentium
Articulus XIV: Utrum Deus cognoscat enuntiabilia
Articulus XV: Utrum scientia Dei sit variabilis
Articulus XVI: Utrum Deus de rebus habeat scientiam speculativam
Quaestio XV: De ideis
Articulus I: Utrum ideae sint
Articulus II: Utrum sint plures ideae
Articulus III: Utrum omnium quae cognoscit Deus, sint ideae
Quaestio XVI: De veritate
Articulus I: Utrum veritas sit tantum in intellectu
Articulus II: Utrum veritas sit in intellectu componente et dividente
Articulus III: Utrum verum et ens convertantur
Articulus IV: Utrum bonum secundum rationem sit prius quam verum
Articulus V: Utrum Deus sit veritas
Articulus VI: Utrum sit una sola veritas, secundum quam omnia sunt vera
Articulus VII: Utrum veritas creata sit aeterna
Articulus VIII: Utrum veritas sit imutabilis
Quaestio XVII: De falsitate
Articulus I: Utrum falsitas sit in rebus
Articulus II: Utrum in sensu sit falsitas
Articulus III: Utrum falsitas sit in intellectu
Articulus IV: Utrum verum et falsum sint contraria
Quaestio XVIII: De vita Dei
Articulus I: Utrum omnium naturalium rerum sit vivere
Articulus II: Utrum vita sit quaedam operatio
Articulus III: Utrum Deo conveniat vita
Articulus IV: Utrum omnia sint vita in Deo
Quaestio XIX: De voluntate Dei
Articulus I: Utrum in Deo sit voluntas
Articulus II: Utrum Deus velit alia a se
Articulus III: Utrum quidquid Deus vult, ex necessitate velit
Articulus IV: Utrum voluntas Dei sit causa rerum
Articulus V: Utrum voluntatis divinae sit assignare aliquam causam
Articulus VI: Utrum voluntas Dei semper impleatur
Articulus VII: Utrum voluntas Dei sit mutabilis
Articulus VIII: Utrum voluntas Dei necessitatem rebus volitis imponat
Articulus IX: Utrum voluntas Dei sit malorum
Articulus X: Utrum Deus habeat liberum arbitrium
Articulus XI: Utrum sit distinguenda in Deo voluntas signi
Articulus XII: Utrum convenienter circa divinam voluntatem ponantur quinque signa
Quaestio XX: De amore Dei
Articulus I: Utrum amor sit in Deo
Articulus II: Utrum Deus omnia amet
Articulus III: Utrum Deus aequaliter diligat omnia
Articulus IV: An Deus semper magis diligat meliora
Quaestio XXI: De iustitia et misericordia Dei
Articulus I: Utrum in Deo sit iustitia
Articulus II: Utrum iustitia Dei sit veritas
Articulus III: Utrum misericordia competat Deo
Articulus IV: Utrum in omnibus operibus Dei sit misericordia et iustitia
Quaestio XXII: De providentia Dei
Articulus I: Utrum providentia Deo conveniat
Articulus II: Utrum omnia sint subiecta divinae providentiae
Articulus III: Utrum Deus immediate omnibus provideat
Articulus IV: Utrum providentia rebus provisis necessitatem imponat
Quaestio XXIII: De praedestinatione
Articulus I: Utrum homines praedestinentur a Deo
Articulus II: Utrum praedestinatio aliquid ponat in praedestinato
Articulus III: Utrum Deus aliquem hominem reprobet
Articulus IV: Utrum praedestinati eligantur a Deo
Articulus V: Utrum praescientia meritorum sit causa praedestinationis
Articulus VI: Utrum praedestinatio sit certa
Articulus VII: Utrum numerus praedestinatorum sit certus
Articulus VIII: Utrum praedestinatio possit iuvari precibus sanctorum
Quaestio XXIV: De libro vitae
Articulus I: Utrum liber vitae sit idem quod praedestinatio
Articulus II: Utrum liber vitae sit solum respectu vitae gloriae praedestinatorum
Articulus III: Utrum aliquis deleatur de libro vitae
Quaestio XXV: De divina potentia
Articulus I: Utrum in Deo sit potentia
Articulus II: Utrum potentia Dei sit infinita
Articulus III: Utrum Deus sit omnipotens
Articulus IV: Utrum Deus possit facere quod praeterita non fuerint
Articulus V: Utrum Deus possit facere quae non facit
Articulus VI: Utrum Deus possit meliora facere ea quae facit
Quaestio XXVI: De divina beatitudine
Articulus I: Utrum beatitudo Deo competat
Articulus II: Utrum Deus dicatur beatus secundum intellectum
Articulus III: Utrum Deus sit beatitudo cuiuslibet beati
Articulus IV: Utrum in Dei beatitudine omnis beatitudo includatur
Quaestio XXVII: De processione divinarum personarum
Articulus I: Utrum processio sit in divinis
Articulus II: Utrum aliqua processio in divinis generatio DICI possit
Articulus III: Utrum sit in divinis alia processio a generatione verbi
Articulus IV: Utrum processio amoris in divinis sit generatio
Articulus V: Utrum sint plures processiones in divinis quam duae
Quaestio XXVIII: De relationibus divinis
Articulus I: Utrum in Deo sint aliquae relationes reales
Articulus II: Utrum relatio in Deo sit idem quod sua essentia
Articulus III: Utrum relationes quae sunt in Deo, realiter ab invicem distinguantur
Articulus IV: Utrum in Deo sint tantum quatuor relationes reales, scilicet paternitas, filiatio, spiratio et processio
Quaestio XXIX: De personis divinis
Articulus I: De definitione personae
Articulus II: Utrum persona sit idem quod hypostasis, subsistentia et essentia
Articulus III: Utrum nomen personae sit ponendum in divinis
Articulus IV: Utrum hoc nomen persona significet relationem
Quaestio XXX: De pluralitate personarum in divinis
Articulus I: Utrum sit ponere plures personas in divinis
Articulus II: Utrum in Deo sint plures personae quam tres
Articulus III: Utrum termini numerales ponant aliquid in divinis
Articulus IV: Utrum hoc nomen persona possit esse commune tribus personis
Quaestio XXXI: De his quae ad unitatem vel pluralitatem pertinent in divinis
Articulus I: Utrum sit Trinitas in divinis
Articulus II: Utrum Filius sit alius a patre
Articulus III: Utrum dictio exclusiva solus sit addenda termino essentiali in divinis
Articulus IV: Utrum dictio exclusiva possit adiungi termino personali
Quaestio XXXII: De divinarum personarum cognitione
Articulus I: Utrum Trinitas divinarum personarum possit per naturalem rationem cognosci
Articulus II: Utrum sint ponendae notiones in divinis
Articulus III: Utrum sint quinque notiones
Articulus IV: Utrum liceat contrarie opinari de notionibus
Quaestio XXXIII: De persona Patris
Articulus I: Utrum competat Patri esse principium
Articulus II: Utrum hoc nomen Pater sit nomen proprie divinae personae
Articulus III: Utrum hoc nomen Pater dicatur in divinis per prius secundum quod personaliter sumitur
Articulus IV: Utrum esse ingenitum sit Patri proprium
Quaestio XXXIV: De persona Filii
Articulus I: Utrum verbum in divinis sit nomen personale
Articulus II: Utrum verbum sit proprium nomen Filii
Articulus III: Utrum in nomine verbi importetur respectus ad creaturam
Quaestio XXXV: De imagine
Articulus I: Utrum imago in divinis dicatur personaliter
Articulus II: Utrum nomen imaginis sit proprium Filii
Quaestio XXXVI: De persona Spiritus Sancti
Articulus I: Utrum hoc nomen Spiritus Sanctus sit proprium nomen alicuius divinae personae
Articulus II: Utrum Spiritus Sanctus procedat a Filio
Articulus III: Utrum Spiritus Sanctus procedat a patre per Filium
Articulus IV: Utrum Pater et Filius sint unum principium Spiritus Sancti
Quaestio XXXVII: De nomine Spiritus Sancti quod est amor
Articulus I: Utrum amor sit proprium nomen Spiritus Sancti
Articulus II: Utrum Pater et Filius diligant se spiritu Sancto
Quaestio XXXVIII: De nomine Spiritus Sancti quod est donum
Articulus I: Utrum donum sit nomen personale
Articulus II: Utrum donum sit proprium nomen Spiritus Sancti
Quaestio XXXIX: De personis ad essentiam relatis
Articulus I: Utrum in divinis essentia sit idem quod persona
Articulus II: Utrum sit dicendum tres personas esse unius essentiae
Articulus III: Utrum nomina essentialia praedicentur singulariter de tribus personis
Articulus IV: Utrum nomina essentialia concreta possint supponere pro persona
Articulus V: Utrum nomina essentialia in abstracto significata possint supponere pro persona
Articulus VI: Utrum personae possint praedicari de nominibus essentialibus
Articulus VII: Utrum nomina essentialia sint approprianda personis
Articulus VIII: Utrum convenienter a sacris doctoribus sint essentialia personis attributa
Quaestio XL: De personis in comparatione ad relationes sive proprietates
Articulus I: Utrum relatio sit idem quod persona
Articulus II: Utrum personae distinguantur per relationes
Articulus III: Utrum, abstractis per intellectum relationibus a personis, adhuc remaneant hypostases
Articulus IV: Utrum actus notionales praeintelligantur proprietatibus
Quaestio XLI: De personis in comparatione ad actus notionales
Articulus I: Utrum actus notionales sint attribuendi personis
Articulus II: Utrum actus notionales sint voluntarii
Articulus III: Utrum actus notionales sint de aliquo
Articulus IV: Utrum in divinis sit potentia respectu actuum notionalium
Articulus V: Utrum potentia generandi significet relationem, et non essentiam
Articulus VI: Utrum actus notionalis ad plures personas terminari possit
Quaestio XLII: De aequalitate et similitudine divinarum personarum ad invicem
Articulus I: Utrum aequalitas locum habeat in divinis
Articulus II: Utrum persona procedens sit coaeterna suo principio, ut Filius Patri
Articulus III: Utrum in divinis personis sit ordo naturae
Articulus IV: Utrum Filius sit aequalis Patri secundum magnitudinem
Articulus V: Utrum Filius sit in patre, et e converso
Articulus VI: Utrum Filius sit aequalis Patri secundum potentiam
Quaestio XLIII: De missione divinarum personarum
Articulus I: Utrum alicui personae divinae conveniat mitti
Articulus II: Utrum missio sit aeterna, vel temporalis tantum
Articulus III: Utrum missio invisibilis divinae personae sit solum secundum donum gratiae gratum facientis
Articulus IV: Utrum Patri conveniat mitti
Articulus V: Utrum Filio conveniat invisibiliter mitti
Articulus VI: Utrum missio invisibilis fiat ad omnes qui sunt participes gratiae
Articulus VII: Utrum Spiritui Sancto conveniat visibiliter mitti
Articulus VIII: Utrum nulla persona divina mittatur nisi ab ea a qua procedit aeternaliter
Quaestio XLIV: De processione creaturarum a Deo, et de omnium entium prima causa
Articulus I: Utrum sit necessarium omne ens esse creatum a Deo
Articulus II: Utrum materia prima sit creata a Deo
Articulus III: Utrum causa exemplaris sit aliquid praeter Deum
Articulus IV: Utrum Deus sit causa finalis omnium
Quaestio XLV: De modo emanationis rerum a primo principio
Articulus I: Utrum creare sit ex nihilo aliquid facere
Articulus II: Utrum Deus possit aliquid creare
Articulus III: Utrum creatio sit aliquid in creatura
Articulus IV: Utrum creari sit proprium compositorum et subsistentium
Articulus V: Utrum solius Dei sit creare
Articulus VI: Utrum creare sit proprium alicuius personae
Articulus VII: Utrum in creaturis sit necesse inveniri vestigium Trinitatis
Articulus VIII: Utrum creatio admisceatur in operibus naturae et artis
Quaestio XLVI: De principio durationis rerum creatarum
Articulus I: Utrum universitas creaturarum semper fuerit
Articulus II: Utrum mundum incoepisse sit articulus fidei
Articulus III: Utrum creatio rerum fuerit in principio temporis
Quaestio XLVII: De distinctione rerum in communi
Articulus I: Utrum rerum multitudo et distinctio sit a Deo
Articulus II: Utrum inaequalitas rerum sit a Deo.
Articulus III: Utrum sit unus mundus tantum
Quaestio XLVIII: De distinctione rerum in speciali
Articulus I: Utrum malum sit natura quaedam
Articulus II: Utrum malum inveniatur in rebus
Articulus III: Utrum malum sit in bono sicut in subiecto
Articulus IV: Utrum malum corrumpat totum bonum
Articulus V: Utrum malum sufficienter dividatur per poenam et culpam
Articulus VI: Utrum habeat plus de ratione mali poena quam culpa
Quaestio XLIX: De causa mali
Articulus I: Utrum bonum possit esse causa mali
Articulus II: Utrum summum bonum, quod est Deus, sit causa mali
Articulus III: Utrum sit unum summum malum, quod sit causa omnis mali
Quaestio L: De substantia angelorum absolute
Articulus I: Utrum angelus sit omnino incorporeus
Articulus II: Utrum angelus sit compositus ex materia et forma
Articulus III: Utrum angeli sint in aliquo magno numero
Articulus IV: Utrum angeli differant specie
Articulus V: Utrum angeli sint incorruptibiles
Quaestio LI: De comparatione angelorum ad corpora
Articulus I: Utrum angeli habeant corpora naturaliter sibi unita
Articulus II: Utrum angeli assumant corpora
Articulus III: Utrum angeli in corporibus assumptis opera vitae exerceant
Quaestio LII: De comparatione angelorum ad loca
Articulus I: Utrum angelus sit in loco
Articulus II: Utrum angelus possit esse in pluribus locis simul
Articulus III: Utrum plures angeli possint simul esse in eodem loco
Quaestio LIII: De motu locali angelorum
Articulus I: Utrum angelus possit moveri localiter
Articulus II: Utrum angelus transeat per medium
Articulus III: Utrum motus angeli sit in instanti
Quaestio LIV: De cognitione angelorum
Articulus I: Utrum intelligere angeli sit eius substantia
Articulus II: Utrum intelligere angeli sit eius esse
El título es claro. – En el cuerpo del artículo hace cuatro cosas. Primero, propone la conclusión respondiente: a saber, que ni la acción del ángel, ni la acción de alguna criatura, es su esse. – Segundo, distingue un doble género de acción: a saber, la inmanente y la transeúnte. – Tercero, prueba la conclusión propuesta en cuanto a la acción transeúnte. – Cuarto, en cuanto a la acción inmanente.
II. Y el medio asumido para probar lo de la acción transeúnte es que ella es un flujo del agente hacia el acto; pero el esse es significado, es decir, es una cosa significada, dentro del agente mismo, como lo muestra también la significación: pues el término significado pertenece por parte de la cosa, y no solo por parte del modo de significar.
En cuanto a la acción inmanente, en cambio, el medio es que la acción inmanente es infinita simpliciter, o secundum quid, es decir, en algún género; pero el esse de cada cosa es finito, y determinado a un cierto género y a una cierta especie, a saber, la de la cosa de la que es: luego no son lo mismo. – La mayor se declara distinguiendo un doble género de acción inmanente, uno perteneciente a la parte intelectiva, otro a la parte sensitiva: pues el primero es infinito simpliciter, porque su objeto se extiende a todas las cosas; el segundo, en cambio, es infinito secundum quid, porque su objeto se extiende solo a ciertas especies. Y todo es claro en la letra.
III. Acerca de esta razón, adviértase que la operación inmanente puede tomarse de dos modos: a saber, en común, por ejemplo entender, ver, etc.; y en especial, o contraída a tal o cual sujeto, por ejemplo el entender humano, el ver bovino, etc. En lo propuesto no se trata de estas en común, porque así no habría diferencia entre ellas y el esse en común: sino que se trata de ellas en cuanto están contraídas a sujetos. De modo que lo que pretende es que, porque el esse humano es de una especie cierta, mientras que el entender humano no lo es, sino que es infinito, por eso no son lo mismo.
Adviértase en segundo lugar que ser determinado, o estar en alguna especie, ocurre de dos modos: de un modo per accidens, o extrínsecamente; de otro modo per se, e intrínsecamente. En lo propuesto no se trata de la especificación extrínseca, o per accidens, porque así la razón no valdría nada, como es patente con suma facilidad para quien lo recorre: sino de la especificación intrínseca y esencial.
De modo que lo que pretende es que, porque el esse humano está esencialmente determinado a la especie del hombre, mientras que el entender humano no está esencialmente en la especie del hombre, sino que esencialmente puede ser especificado por todas las especies del ente o de lo verdadero, y por eso es infinito e indeterminado simpliciter, por eso no son lo mismo. Y lo semejante ocurre en las demás. – Y de esto resulta patente cuán conformemente a Santo Tomás hemos hablado en el artículo precedente1, al no admitir que el entender sea una especie átoma. Pues si fuera una perfección formalmente indivisible, ya estaría determinado esencialmente a una cierta especie: sobre cuyo opuesto se funda esta razón.
IV. Acerca del fundamento de esta razón hay una duda. Porque se puede creer que es doble: a saber, o este, De aquellas cosas de las que son diversas las diferencias esenciales específicas, esas son cosas diversas; o este otro, Aquellas cosas de las que una es de una especie cierta y la otra puede ser esencialmente determinada a varias especies, son cosas diversas. – Y si en verdad la primera proposición es el fundamento de esta razón, es preciso conceder que toda distinción formal y específica es real: lo cual ni lo aceptan los tomistas que sostienen que la relación es lo mismo que el fundamento; ni parece conforme a la doctrina de Santo Tomás2. Pues así como el bien se distingue formalmente del ente, así las especies del bien y las diferencias per se del bien se distinguen formalmente de las especies y diferencias del ente: y sin embargo son lo mismo realmente.
Si en cambio se dice que esta proposición es falsa, y sobre la segunda proposición se funda este proceso, vuelve de nuevo una ambigüedad semejante, y quizá mayor. Tanto porque la segunda proposición no difiere de la primera sino en un punto. Pues en la primera solo la alteridad de las diferencias específicas se enuncia como causa de la distinción real; en la segunda, en cambio, la alteridad y la pluralidad, porque a saber, por una parte hay una sola diferencia constituyente, y por la otra hay varias diferencias específicas; pues así se comportan el esse humano y el entender.
Ahora bien, parece muy difícil de dónde tiene la pluralidad de otras diferencias el que haga una distinción real respecto de la cosa de una sola otra diferencia, si la unidad de otra diferencia no basta para ello. Pues esa pluralidad no hace otra cosa sino que aquello a lo que conviene se comporte como naturaleza genérica, así como la unidad de la diferencia hace que la cosa a la que conviene se comporte como naturaleza específica: y no se ve razón alguna por la que la cosa de una especie no pueda ser lo mismo que la cosa de naturaleza genérica de otro orden, si puede ser lo mismo que la cosa de naturaleza específica de otro orden.
– Y también porque la proposición no puede ser aceptada por los mencionados tomistas. Pues la blancura es de una sola especie cierta; en cambio la relación que se pone como identificada con ella es indiferente a muchas especies, pues se divide en relación de semejanza y de desemejanza, etc. – Y se confirma. Porque a aquello a lo que no repugna la pluralidad de diferencias específicas, a eso tampoco le repugnan más tres que cuatro o diez diferencias. Y por eso, si una cosa puede ser una y, sin embargo, estar en dos especies, no menos podrá una cosa ser una y estar en todas las especies de un género.
V. A esta duda se dice que el proceso de Santo Tomás se funda directa y próximamente en la segunda proposición, pero sin la negación de la primera: de modo que el fundamento próximo es esta proposición, Lo esencialmente determinado según el esse específico no es una cosa esencialmente determinable por varios esse específicos. Esta proposición parece ser conocida por sí misma: de otro modo una misma cosa sería esencia formalmente completa con el último complemento formal, y no sería completa con el último complemento formal; lo cual implica contradictorios a la vez.
Y aunque en esto no importe si se pone la cosa como determinable por un solo esse específico o por varios, como la naturaleza genérica es especificada por varias; se siguen, sin embargo, más imposibles de la segunda que de la primera. Pues si se pone que la cosa específica de un orden es idénticamente la cosa específica de otro orden, no se sigue sino esto: que lo esencialmente determinado con la última determinación formal es esencialmente determinable por otra determinación formal; y así sería determinado en última instancia, y no determinado en última instancia.
Si en cambio se pone que la cosa específica de un orden es idénticamente la cosa genérica de otro orden, además del inconveniente dicho se siguen otros dos: a saber, que lo formalmente determinado por la última determinación sería una naturaleza formable esencialmente por muchas diferencias; y que sería dos naturalezas opuestas, porque sería lo mismo que las dos diferencias extremas que dividen esa cosa genérica. Como si la superficie fuera la naturaleza del color, se seguiría que una y la misma superficie sería blancura y negrura: porque toda superficie sería idénticamente color, y por eso esta superficie no sería solo tal color, por ejemplo blancura, sino que sería idénticamente todo color; lo cual implica contradicción. Como si alguien pusiera que el color significa algo uno en número, y sin embargo es un género.
De esto puede resultar patente que, aunque quizá ambas proposiciones sean verdaderas, para lo propuesto sin embargo no atañen por necesidad sino aquellas que hablan de la identidad y distinción entre la cosa específica y la cosa genérica de otro orden; las cuales tienen mayor evidencia.
VI. De donde, a las objeciones en contrario3 pienso que nada más hay que decir sino que el discurso presente ha de limitarse a dos o tres condiciones. La primera es que aquí hablamos de diferencias reales, es decir, que añaden alguna razón real. Y con esto se excluyen las objeciones acerca del bien, y las semejantes a ellas: pues no añaden una cosa real, sino solo una relación de razón.
– La segunda es que hablamos de la identidad per se: pues el per accidens queda excluido del arte. Y con esto se excluyen las imaginaciones de quienes hablan en el aire, fingiendo que algunas cosas son realmente lo mismo, y que una misma cosa está esencialmente determinada por la última diferencia, y es determinable por otra última diferencia de otro orden. Pues esto, hablando per se, no es inteligible. Per accidens, en cambio, dado que no implicara contradicción, con todo no parece que tal per accidens se ponga por razón alguna: pues la naturaleza, cuanto es posible, aborrece el per accidens, y tiende siempre al per se.
– La tercera condición ha de ser añadida por aquellos que sostienen que la relación es lo mismo que el fundamento: a saber, que el discurso presente es acerca de los absolutos. Pero adviertan quienes añaden esta tercera condición cómo pueden evadir los inconvenientes dichos4, y sobre todo el tercero: ya que los dichos no se han deducido por razón de la materia absoluta o respectiva, sino de las razones de la última diferencia del género y de la especie, que son comunes a los absolutos y a los respectivos.