Commentaria in Primam Partem Summae Theologiae

Tommaso de Vio Cajetan

Commentaria in Primam Partem Summae Theologiae

Tommaso de Vio Cajetan (1469–1534)

First published 1507

Cajetan's Commentaria in Primam Partem Summae Theologiae offers an article-by-article exposition of Aquinas's Prima Pars. Its discussions of sacred doctrine, analogy, divine knowledge, and creation became important reference points in the later Thomist tradition. The present digital edition follows the Latin text of the Leonine edition and includes English and Spanish translations. Coverage is currently partial.

This work is being completed — add a section.


Praefatio ad Oliverium Carrafam

In Prooemium Summae Theologiae

Quaestio I: De sacra doctrina, qualis sit, et ad quae se extendat

Articulus I: Utrum sit necessarium, praeter philosophicas disciplinas, aliam doctrinam haberi

Articulus II: Utrum sacra doctrina sit scientia

Articulus III: Utrum sacra doctrina sit una scientia

Articulus IV: Utrum sacra doctrina sit scientia practica

Articulus V: Utrum sacra doctrina sit dignior aliis scientiis

Articulus VI: Utrum haec doctrina sit sapientia

Articulus VII: Utrum deus sit subiectum huius scientiae

Articulus VIII: Utrum haec doctrina sit argumentativa

Articulus IX: Utrum sacra scriptura debeat uti metaphoris

Articulus X: Utrum sacra scriptura sub una littera habeat plures sensus

Quaestio II: De Deo, an Deus sit

Articulus I: Utrum Deum esse sit per se notum

Articulus II: Utrum Deum esse sit demonstrabile

Articulus III: Utrum Deus sit

Quaestio III: De Dei simplicitate

Articulus I: Utrum Deus sit corpus

Articulus II: Utrum in Deo sit compositio formae et materiae

Articulus III: Utrum sit idem Deus quod sua essentia vel natura

Articulus IV: Utrum in Deo sit idem essentia et esse

Articulus V: Utrum Deus sit in genere aliquo

Articulus VI: Utrum in Deo sint aliqua accidentia

Articulus VII: Utrum Deus sit omnino simplex

Articulus VIII: Utrum Deus in compositionem aliorum veniat

Quaestio IV: De Dei perfectione

Articulus I: Utrum Deus sit perfectus

Articulus II: Utrum in Deo sint perfectiones omnium rerum

Articulus III: Utrum aliqua creatura possit esse similis Deo

Quaestio V: De bono in communi

Articulus I: Utrum bonum differat secundum rem ab ente

Articulus II: Utrum bonum secundum rationem sit prius quam ens

Articulus III: Utrum omne ens sit bonum

Articulus IV: Utrum bonum habeat rationem causae finalis

Articulus V: Utrum ratio boni consistat in modo, specie et ordine

Articulus VI: Utrum convenienter dividatur bonum per honestum, utile et delectabile

Quaestio VI: De bonitate Dei

Articulus I: Utrum esse bonum Deo conveniat

Articulus II: Utrum Deus sit summum bonum

Articulus III: Utrum esse bonum per essentiam sit proprium Dei

Articulus IV: Utrum omnia sint bona bonitate divina

Quaestio VII: De infinitate Dei

Articulus I: Utrum Deus sit infinitus

Articulus II: Utrum aliquid aliud quam Deus possit esse infinitum per essentiam

Articulus III: Utrum possit esse aliquid infinitum actu secundum magnitudinem

Articulus IV: Utrum possit esse infinitum in rebus secundum multitudinem

Quaestio VIII: De existentia Dei in rebus

Articulus I: Utrum Deus sit in omnibus rebus

Articulus II: Utrum Deus sit ubique

Articulus III: Utrum Deus sit ubique per essentiam, praesentiam et potentiam

Articulus IV: Utrum esse ubique sit proprium Dei

Quaestio IX: De Dei immutabilitate

Articulus I: Utrum Deus sit omnino immutabilis

Articulus II: Utrum esse immutabile sit Dei proprium

Quaestio X: De Dei aeternitate

Articulus I: Utrum convenienter definiatur aeternitas, quod est interminabilis vitae tota simul et perfecta possessio

Articulus II: Utrum Deus sit aeternus

Articulus III: Utrum esse aeternum sit proprium Dei

Articulus IV: Utrum aeternitas differat a tempore

Articulus V: De differentia aevi et temporis

Articulus VI: Utrum sit unum aevum tantum

Quaestio XI: De unitate Dei

Articulus I: Utrum unum addat aliquid supra ens

Articulus II: Utrum unum et multa opponantur

Articulus III: Utrum Deus sit unus

Articulus IV: Utrum Deus sit maxime unus

Quaestio XII: Quomodo Deus a nobis cognoscatur

Articulus I: Utrum aliquis intellectus creatus possit Deum videre per essentiam

Articulus II: Utrum essentia Dei ab intellectu creato per aliquam similitudinem videatur

Articulus III: Utrum essentia Dei videri possit oculis corporalibus

Articulus IV: Utrum aliquis intellectus creatus per sua naturalia divinam essentiam videre possit

Articulus V: Utrum intellectus creatus ad videndum Dei essentiam aliquo creato lumine indigeat

Articulus VI: Utrum videntium essentiam Dei unus alio perfectius videat

Articulus VII: Utrum videntes Deum per essentiam ipsum comprehendant

Articulus VIII: Utrum videntes Deum per essentiam omnia in Deo videant

Articulus IX: Utrum ea quae videntur in Deo a videntibus divinam essentiam per aliquas similitudines videantur

Articulus X: Utrum videntes Deum per essentiam simul videant omnia quae in ipso vident

Articulus XI: Utrum aliquis in hac vita possit videre Deum per essentiam

Articulus XII: Utrum per rationem naturalem Deum in hac vita cognoscere possimus

Articulus XIII: Utrum per gratiam habeatur altior cognitio Dei quam ea quae habetur per rationem naturalem

Quaestio XIII: De nominibus Dei

Articulus I: Utrum aliquod nomen Deo conveniat

Articulus II: Utrum aliquod nomen dicatur de Deo substantialiter

Articulus III: Utrum aliquod nomen dicatur de Deo proprie

Articulus IV: Utrum nomina dicta de Deo sint nomina synonyma

Articulus V: Utrum ea quae de Deo dicuntur et creaturis, univoce dicantur de ipsis

Articulus VI: Utrum nomina per prius dicantur de creaturis quam de Deo

Articulus VII: Utrum nomina quae important relationem ad creaturas, dicantur de Deo ex tempore

Articulus VIII: Utrum hoc nomen *Deus* sit nomen naturae

Articulus IX: Utrum hoc nomen *Deus* sit communicabile

Articulus X: Utrum hoc nomen *Deus* univoce dicatur de Deo per participationem, secundum naturam, et secundum opinionem

Articulus XI: Utrum hoc nomen *qui est* sit maxime nomen Dei proprium

Articulus XII: Utrum propositiones affirmativae possint formari de Deo

Quaestio XIV: De scientia Dei

Articulus I: Utrum in Deo sit scientia

Articulus II: Utrum Deus intelligat se

Articulus III: Utrum Deus comprehendat seipsum

Articulus IV: Utrum ipsum intelligere Dei sit eius substantia

Articulus V: Utrum Deus cognoscat alia a se

Articulus VI: Utrum Deus cognoscat alia a se propria cognitione

Articulus VII: Utrum scientia Dei sit discursiva

Articulus VIII: Utrum scientia Dei sit causa rerum

Articulus IX: Utrum Deus habeat scientiam non entium

Articulus X: Utrum Deus cognoscat mala

Articulus XI: Utrum Deus cognoscat singularia

Articulus XII: Utrum Deus possit cognoscere infinita

Articulus XIII: Utrum scientia Dei sit futurorum contingentium

Articulus XIV: Utrum Deus cognoscat enuntiabilia

Articulus XV: Utrum scientia Dei sit variabilis

Articulus XVI: Utrum Deus de rebus habeat scientiam speculativam

Quaestio XV: De ideis

Articulus I: Utrum ideae sint

Articulus II: Utrum sint plures ideae

Articulus III: Utrum omnium quae cognoscit Deus, sint ideae

Quaestio XVI: De veritate

Articulus I: Utrum veritas sit tantum in intellectu

Articulus II: Utrum veritas sit in intellectu componente et dividente

Articulus III: Utrum verum et ens convertantur

Articulus IV: Utrum bonum secundum rationem sit prius quam verum

Articulus V: Utrum Deus sit veritas

Articulus VI: Utrum sit una sola veritas, secundum quam omnia sunt vera

Articulus VII: Utrum veritas creata sit aeterna

Articulus VIII: Utrum veritas sit imutabilis

Quaestio XVII: De falsitate

Articulus I: Utrum falsitas sit in rebus

Articulus II: Utrum in sensu sit falsitas

Articulus III: Utrum falsitas sit in intellectu

Articulus IV: Utrum verum et falsum sint contraria

Quaestio XVIII: De vita Dei

Articulus I: Utrum omnium naturalium rerum sit vivere

Articulus II: Utrum vita sit quaedam operatio

Articulus III: Utrum Deo conveniat vita

Articulus IV: Utrum omnia sint vita in Deo

Quaestio XIX: De voluntate Dei

Articulus I: Utrum in Deo sit voluntas

Articulus II: Utrum Deus velit alia a se

Articulus III: Utrum quidquid Deus vult, ex necessitate velit

Articulus IV: Utrum voluntas Dei sit causa rerum

Articulus V: Utrum voluntatis divinae sit assignare aliquam causam

Articulus VI: Utrum voluntas Dei semper impleatur

Articulus VII: Utrum voluntas Dei sit mutabilis

Articulus VIII: Utrum voluntas Dei necessitatem rebus volitis imponat

Articulus IX: Utrum voluntas Dei sit malorum

Articulus X: Utrum Deus habeat liberum arbitrium

Articulus XI: Utrum sit distinguenda in Deo voluntas signi

Articulus XII: Utrum convenienter circa divinam voluntatem ponantur quinque signa

Quaestio XX: De amore Dei

Articulus I: Utrum amor sit in Deo

Articulus II: Utrum Deus omnia amet

Articulus III: Utrum Deus aequaliter diligat omnia

Articulus IV: An Deus semper magis diligat meliora

Quaestio XXI: De iustitia et misericordia Dei

Articulus I: Utrum in Deo sit iustitia

Articulus II: Utrum iustitia Dei sit veritas

Articulus III: Utrum misericordia competat Deo

Articulus IV: Utrum in omnibus operibus Dei sit misericordia et iustitia

Quaestio XXII: De providentia Dei

Articulus I: Utrum providentia Deo conveniat

Articulus II: Utrum omnia sint subiecta divinae providentiae

Articulus III: Utrum Deus immediate omnibus provideat

Articulus IV: Utrum providentia rebus provisis necessitatem imponat

Quaestio XXIII: De praedestinatione

Articulus I: Utrum homines praedestinentur a Deo

Articulus II: Utrum praedestinatio aliquid ponat in praedestinato

Articulus III: Utrum Deus aliquem hominem reprobet

Articulus IV: Utrum praedestinati eligantur a Deo

Articulus V: Utrum praescientia meritorum sit causa praedestinationis

Articulus VI: Utrum praedestinatio sit certa

Articulus VII: Utrum numerus praedestinatorum sit certus

Articulus VIII: Utrum praedestinatio possit iuvari precibus sanctorum

Quaestio XXIV: De libro vitae

Articulus I: Utrum liber vitae sit idem quod praedestinatio

Articulus II: Utrum liber vitae sit solum respectu vitae gloriae praedestinatorum

Articulus III: Utrum aliquis deleatur de libro vitae

Quaestio XXV: De divina potentia

Articulus I: Utrum in Deo sit potentia

Articulus II: Utrum potentia Dei sit infinita

Articulus III: Utrum Deus sit omnipotens

Articulus IV: Utrum Deus possit facere quod praeterita non fuerint

Articulus V: Utrum Deus possit facere quae non facit

Articulus VI: Utrum Deus possit meliora facere ea quae facit

Quaestio XXVI: De divina beatitudine

Articulus I: Utrum beatitudo Deo competat

Articulus II: Utrum Deus dicatur beatus secundum intellectum

Articulus III: Utrum Deus sit beatitudo cuiuslibet beati

Articulus IV: Utrum in Dei beatitudine omnis beatitudo includatur

Quaestio XXVII: De processione divinarum personarum

Articulus I: Utrum processio sit in divinis

Articulus II: Utrum aliqua processio in divinis generatio DICI possit

Articulus III: Utrum sit in divinis alia processio a generatione verbi

Articulus IV: Utrum processio amoris in divinis sit generatio

Articulus V: Utrum sint plures processiones in divinis quam duae

Quaestio XXVIII: De relationibus divinis

Articulus I: Utrum in Deo sint aliquae relationes reales

Articulus II: Utrum relatio in Deo sit idem quod sua essentia

Articulus III: Utrum relationes quae sunt in Deo, realiter ab invicem distinguantur

Articulus IV: Utrum in Deo sint tantum quatuor relationes reales, scilicet paternitas, filiatio, spiratio et processio

Quaestio XXIX: De personis divinis

Articulus I: De definitione personae

Articulus II: Utrum persona sit idem quod hypostasis, subsistentia et essentia

Articulus III: Utrum nomen personae sit ponendum in divinis

Articulus IV: Utrum hoc nomen persona significet relationem

Quaestio XXX: De pluralitate personarum in divinis

Articulus I: Utrum sit ponere plures personas in divinis

Articulus II: Utrum in Deo sint plures personae quam tres

Articulus III: Utrum termini numerales ponant aliquid in divinis

Articulus IV: Utrum hoc nomen persona possit esse commune tribus personis

Quaestio XXXI: De his quae ad unitatem vel pluralitatem pertinent in divinis

Articulus I: Utrum sit Trinitas in divinis

Articulus II: Utrum Filius sit alius a patre

Articulus III: Utrum dictio exclusiva solus sit addenda termino essentiali in divinis

Articulus IV: Utrum dictio exclusiva possit adiungi termino personali

Quaestio XXXII: De divinarum personarum cognitione

Articulus I: Utrum Trinitas divinarum personarum possit per naturalem rationem cognosci

Articulus II: Utrum sint ponendae notiones in divinis

Articulus III: Utrum sint quinque notiones

Articulus IV: Utrum liceat contrarie opinari de notionibus

Quaestio XXXIII: De persona Patris

Articulus I: Utrum competat Patri esse principium

Articulus II: Utrum hoc nomen Pater sit nomen proprie divinae personae

Articulus III: Utrum hoc nomen Pater dicatur in divinis per prius secundum quod personaliter sumitur

Articulus IV: Utrum esse ingenitum sit Patri proprium

Quaestio XXXIV: De persona Filii

Articulus I: Utrum verbum in divinis sit nomen personale

Articulus II: Utrum verbum sit proprium nomen Filii

Articulus III: Utrum in nomine verbi importetur respectus ad creaturam

Quaestio XXXV: De imagine

Articulus I: Utrum imago in divinis dicatur personaliter

Articulus II: Utrum nomen imaginis sit proprium Filii

Quaestio XXXVI: De persona Spiritus Sancti

Articulus I: Utrum hoc nomen Spiritus Sanctus sit proprium nomen alicuius divinae personae

Articulus II: Utrum Spiritus Sanctus procedat a Filio

Articulus III: Utrum Spiritus Sanctus procedat a patre per Filium

Articulus IV: Utrum Pater et Filius sint unum principium Spiritus Sancti

Quaestio XXXVII: De nomine Spiritus Sancti quod est amor

Articulus I: Utrum amor sit proprium nomen Spiritus Sancti

Articulus II: Utrum Pater et Filius diligant se spiritu Sancto

Quaestio XXXVIII: De nomine Spiritus Sancti quod est donum

Articulus I: Utrum donum sit nomen personale

Articulus II: Utrum donum sit proprium nomen Spiritus Sancti

Quaestio XXXIX: De personis ad essentiam relatis

Articulus I: Utrum in divinis essentia sit idem quod persona

Articulus II: Utrum sit dicendum tres personas esse unius essentiae

Articulus III: Utrum nomina essentialia praedicentur singulariter de tribus personis

Articulus IV: Utrum nomina essentialia concreta possint supponere pro persona

Articulus V: Utrum nomina essentialia in abstracto significata possint supponere pro persona

Articulus VI: Utrum personae possint praedicari de nominibus essentialibus

Articulus VII: Utrum nomina essentialia sint approprianda personis

Articulus VIII: Utrum convenienter a sacris doctoribus sint essentialia personis attributa

Quaestio XL: De personis in comparatione ad relationes sive proprietates

Articulus I: Utrum relatio sit idem quod persona

Articulus II: Utrum personae distinguantur per relationes

Articulus III: Utrum, abstractis per intellectum relationibus a personis, adhuc remaneant hypostases

Articulus IV: Utrum actus notionales praeintelligantur proprietatibus

Quaestio XLI: De personis in comparatione ad actus notionales

Articulus I: Utrum actus notionales sint attribuendi personis

Articulus II: Utrum actus notionales sint voluntarii

Articulus III: Utrum actus notionales sint de aliquo

Articulus IV: Utrum in divinis sit potentia respectu actuum notionalium

Articulus V: Utrum potentia generandi significet relationem, et non essentiam

Articulus VI: Utrum actus notionalis ad plures personas terminari possit

Quaestio XLII: De aequalitate et similitudine divinarum personarum ad invicem

Articulus I: Utrum aequalitas locum habeat in divinis

Articulus II: Utrum persona procedens sit coaeterna suo principio, ut Filius Patri

Articulus III: Utrum in divinis personis sit ordo naturae

Articulus IV: Utrum Filius sit aequalis Patri secundum magnitudinem

Articulus V: Utrum Filius sit in patre, et e converso

Articulus VI: Utrum Filius sit aequalis Patri secundum potentiam

Quaestio XLIII: De missione divinarum personarum

Articulus I: Utrum alicui personae divinae conveniat mitti

Articulus II: Utrum missio sit aeterna, vel temporalis tantum

Articulus III: Utrum missio invisibilis divinae personae sit solum secundum donum gratiae gratum facientis

Articulus IV: Utrum Patri conveniat mitti

Articulus V: Utrum Filio conveniat invisibiliter mitti

Articulus VI: Utrum missio invisibilis fiat ad omnes qui sunt participes gratiae

Articulus VII: Utrum Spiritui Sancto conveniat visibiliter mitti

Articulus VIII: Utrum nulla persona divina mittatur nisi ab ea a qua procedit aeternaliter

Quaestio XLIV: De processione creaturarum a Deo, et de omnium entium prima causa

Articulus I: Utrum sit necessarium omne ens esse creatum a Deo

Articulus II: Utrum materia prima sit creata a Deo

Articulus III: Utrum causa exemplaris sit aliquid praeter Deum

Articulus IV: Utrum Deus sit causa finalis omnium

Quaestio XLV: De modo emanationis rerum a primo principio

Articulus I: Utrum creare sit ex nihilo aliquid facere

Articulus II: Utrum Deus possit aliquid creare

Articulus III: Utrum creatio sit aliquid in creatura

Articulus IV: Utrum creari sit proprium compositorum et subsistentium

Articulus V: Utrum solius Dei sit creare

Articulus VI: Utrum creare sit proprium alicuius personae

Articulus VII: Utrum in creaturis sit necesse inveniri vestigium Trinitatis

Articulus VIII: Utrum creatio admisceatur in operibus naturae et artis

Quaestio XLVI: De principio durationis rerum creatarum

Articulus I: Utrum universitas creaturarum semper fuerit

Articulus II: Utrum mundum incoepisse sit articulus fidei

Articulus III: Utrum creatio rerum fuerit in principio temporis

Quaestio XLVII: De distinctione rerum in communi

Articulus I: Utrum rerum multitudo et distinctio sit a Deo

Articulus II: Utrum inaequalitas rerum sit a Deo.

Articulus III: Utrum sit unus mundus tantum

Quaestio XLVIII: De distinctione rerum in speciali

Articulus I: Utrum malum sit natura quaedam

Articulus II: Utrum malum inveniatur in rebus

Articulus III: Utrum malum sit in bono sicut in subiecto

Articulus IV: Utrum malum corrumpat totum bonum

Articulus V: Utrum malum sufficienter dividatur per poenam et culpam

Articulus VI: Utrum habeat plus de ratione mali poena quam culpa

Quaestio XLIX: De causa mali

Articulus I: Utrum bonum possit esse causa mali

Articulus II: Utrum summum bonum, quod est Deus, sit causa mali

Articulus III: Utrum sit unum summum malum, quod sit causa omnis mali

Quaestio L: De substantia angelorum absolute

Articulus I: Utrum angelus sit omnino incorporeus

Articulus II: Utrum angelus sit compositus ex materia et forma

Articulus III: Utrum angeli sint in aliquo magno numero

Articulus IV: Utrum angeli differant specie

Articulus V: Utrum angeli sint incorruptibiles

Quaestio LI: De comparatione angelorum ad corpora

Articulus I: Utrum angeli habeant corpora naturaliter sibi unita

Articulus II: Utrum angeli assumant corpora

Articulus III: Utrum angeli in corporibus assumptis opera vitae exerceant

Quaestio LII: De comparatione angelorum ad loca

Articulus I: Utrum angelus sit in loco

Articulus II: Utrum angelus possit esse in pluribus locis simul

Articulus III: Utrum plures angeli possint simul esse in eodem loco

Quaestio LIII: De motu locali angelorum

Articulus I: Utrum angelus possit moveri localiter

El título es claro. – En el cuerpo del artículo hace principalmente dos cosas. Primero, propone la conclusión respondiente, que tiene dos partes, a saber: El ángel puede moverse localmente, pero equívocamente respecto del cuerpo. Segundo, la declara y prueba a la vez, en cuanto a tres puntos: el primero es que el movimiento no compete al cuerpo y al ángel por la misma razón; el segundo, qué sea el movimiento mismo del ángel; el tercero, cuál sea.

II. En cuanto al primero, induce esta razón. El cuerpo está en el lugar como contenido y conmensurado: luego su movimiento es necesariamente según la exigencia del lugar: y por ello, de su continuidad proviene la continuidad del movimiento, y de lo anterior y lo posterior de éste proviene lo anterior y lo posterior en el movimiento. El ángel, en cambio, está en el lugar como continente del lugar, no conmensurado con él: luego su movimiento no es necesariamente según la exigencia del lugar, ni continuo. – Lo asumido es patente por lo dicho en la cuestión precedente y por VI Física

III. Quedan sin embargo aquí dos dudas. La primera es que Santo Tomás en este proceso argumenta de la destrucción del antecedente a la destrucción del consecuente; y por ello parece proceder sofísticamente. – La segunda es si es verdadera aquella proposición causal, que la continuidad redunda desde la magnitud o el espacio en el movimiento por el hecho de que el móvil se conmensura con aquella magnitud. De esto depende, en efecto, la solución de una múltiple cuestión: a saber, si lo indivisible puede moverse como sujeto de un verdadero movimiento local continuo; y si la sola divisibilidad del espacio es razón suficiente de la continuidad del movimiento, etc. Y puesto que esta duda es propia de VI Física, por eso ha de discutirse allí, si el Señor lo concede; donde se examinarán la opinión y las razones de Escoto sobre esto, en II Sent., dist. II, qu. IX.

Pero a la primera duda, por ahora, ha de decirse que el proceso de Santo Tomás se funda en aquella regla transmitida en I Analíticos Posteriores: si la afirmación es causa de la afirmación, la negación es causa de la negación; la cual vale en las causas propias, como supone que es la que aquí asume.

IV. En cuanto al segundo, pretende esto: El movimiento del ángel es el contacto virtual de lugares diversos sucesivamente. – Y se declara en cuanto a dos cosas. Que sea contacto: porque estar en un lugar no es otra cosa que tocar virtualmente el lugar. Y que sea de lugares diversos: porque no puede estar a la vez en varios lugares, y por ello es necesario que se toquen lugares diversos sucesivamente. Pero como ocurre que se toquen lugares diversos no a la vez, mediando un reposo intermedio, y entonces tales contactos no se llamarían movimiento del ángel; por eso se añade el término sucesivamente, es decir, teniéndose inmediata y consecutivamente.

V. En cuanto al tercero, pretende esto: El movimiento del ángel puede ser continuo y no continuo. – Y se declaran ambas partes: porque puede, abandonando todo el lugar a la vez, trasladarse a otro; y puede, abandonando poco a poco uno, adquirir ocupando continuamente una parte de otro.

VI. Acerca de lo dicho, adviértase diligentemente que la mente de Santo Tomás siente expresamente, y sin duda alguna, que el movimiento local, hablando con propiedad, no conviene a las sustancias espirituales: sino que, así como se dice abusiva y equívocamente, usando los nombres como lo hace la mayoría, que las sustancias espirituales están en un lugar, así también que se mueven localmente. De ahí que el que se muevan no es ser sujeto de movimiento, como tampoco el ser localizadas es ser sujeto del ubi; sino tocar virtualmente, en el género de la causa eficiente, lugares diversos.

Y de esto resulta patente, primero, que fue vano el trabajo de Escoto, en el lugar alegado, para probar que el ángel puede moverse verdaderamente de modo local, porque es susceptivo de algún género, y no indeterminado ni ilimitado, etc. Supone, en efecto, lo que nunca probó, a saber, que el ángel es susceptivo del ubi definitivo según la sustancia, como se dijo en la cuestión precedente. – Resulta patente, segundo, que no parece consonante la sentencia de quienes o bien atribuyen a Santo Tomás que las sustancias espirituales se mueven localmente con verdadero movimiento local; o bien, sospechando esto de su mente, lo afirman como verdadero; y, lo que es más, se glorían de entender a Santo Tomás.

VII. Acerca de la continuidad del movimiento del ángel, ocurre una duda: si hay allí una sola operación o varias. Pues si es una, por ella estará en un solo lugar: y así se movería y no se movería a la vez; porque estaría en lugares diversos a causa del movimiento, y estaría en un solo lugar a causa de la unidad de la operación. – Se sigue también que el movimiento angélico estaría mal definido por la diversidad de contactos: pues la unidad de la operación implica la unidad del contacto.

Si en cambio hay allí necesariamente varias operaciones, se sigue que no hay movimiento continuo. – Y se seguiría también que el ángel no podría mantener o continuar la misma operación de un lugar a otro: lo cual, sin embargo, el hombre puede.

VIII. A esto se dice que, cuando se dice que el ángel se mueve con movimiento continuo, ocurre que intervenga tanto una sola operación como varias. Para evidenciarlo, han de notarse dos distinciones. La primera es esta. Puede entenderse de dos modos que el ángel se aplica continuamente a lugares diversos: del primer modo, de suerte que el lugar y el paciente se acompañen en cuanto a unidad y diversidad; del otro modo, de suerte que con la diversidad de lugares haya unidad del paciente. Un tercer modo, en efecto, a saber, que con la diversidad de pacientes haya unidad de lugar, no viene al caso: porque allí no interviene el cambio local, del que ahora hablamos. – La segunda distinción es que el que la operación sea una o varias ocurre de dos modos: de un modo, según que sale del operante; de otro modo, según que termina en el paciente. Y esto de dos maneras: a saber, o bien en orden a algo extrínseco al paciente mismo; o bien según el paciente mismo.

De esto, en efecto, resulta patente, primero, que, ya se diga que el ángel se mueve porque lleva la misma piedra de un lugar a otro, ya porque mueve continuamente una gran masa de agua poco a poco, parte tras parte, interviene siempre diversidad de contacto y de operación de parte del paciente; o bien en orden a lo extrínseco solamente, a saber, la magnitud o el espacio, como cuando lleva la piedra; o bien en orden a lo extrínseco y según el paciente mismo, como cuando mueve el agua del modo dicho. Que concurra, en cambio, en esta continuidad diversidad de operación de parte del operante, no veo que sea necesario ni imposible: basta, en efecto, para salvar la descripción del movimiento angélico, tal diversidad de contactos de parte del paciente. – Ni se sigue de la unidad de la operación que por ella no alcance continuamente lugares diversos: como de la unidad del cuerpo localizado no se sigue que esté siempre en el mismo lugar. Sino que, así como cuando se mueve un cuerpo, en cualquier parte del tiempo, y en cualesquiera instantes, está en lugares diversos (de otro modo estaría en reposo); y sin embargo en cada instante está en un lugar que le es adecuado: así el ángel que opera con una operación una de su parte, pero múltiple de parte del paciente, simplemente o en cierto respecto, en cualquier instante mira a un solo lugar; sin embargo, en cada una de las partes del tiempo, y en cualesquiera dos instantes, alcanza lugares diversos.

IX. En la respuesta a lo primero, ocurre una duda, por el hecho de que Santo Tomás parece contrario a sí mismo y a la verdad, cuando dice que el ángel puede decirse que se mueve mientras está en el término a quo o ad quem. Pues en I Sent., dist. XXXVII, qu. IV, art. 1, ad 3, dice que el ángel no se mueve en ninguno de los dos términos, sino en la sucesión del uno al otro. Y la razón es que el movimiento del ángel no se compone de movimientos, sino más bien de mutatis esse; y por ello, las partes de su movimiento no son movimientos, y en consecuencia no se mueve en ninguno de los dos términos. – Y se confirma. Porque el movimiento del ángel se compara con el ser en los términos como el número con las unidades, según Santo Tomás: y en consecuencia, así como no puede decirse que el número es, existiendo solo una unidad, así tampoco que el ángel se mueve, existiendo solo un término. Y así, como el movimiento continuo no existe al sobrevenir su término, así tampoco el movimiento del ángel: lo contrario de lo cual se dice aquí.

X. Para la solución de esta dificultad han de atenderse dos cosas. La primera es que los términos del movimiento angélico son de la naturaleza de los cambios instantáneos en cuanto a esto, que en ellos se halla a la vez el hacerse y el haber sido hecho, como se dice en VI Física. De suerte que cualquier término del movimiento angélico puede distinguirse en hacerse y haber sido hecho: y en cuanto contiene en sí el haber sido hecho, se verifica la negativa, a saber, que en él el ángel no se mueve; en cuanto, en cambio, contiene en sí el hacerse, se verifica la afirmativa, a saber, que en él el ángel se mueve. Y con razón, porque el término a quo del movimiento angélico no tiene razón de parte del movimiento, ni razón de término a quo, sino en respecto al término sucesivo; y a la inversa respecto del término ad quem: según tales respectos, sin embargo, se atiende la sucesión de los términos, y, en consecuencia, el movimiento angélico.

– Lo segundo que ha de atenderse es que, siendo el movimiento del género de lo sucesivo, y no de lo permanente, el movimiento angélico se comporta no como número permanente, sino como número sucesivo. Ahora bien, consta que el número sucesivo existe suficientemente si está en la sucesión de sus unidades. De ahí que no requiere que las unidades de que se compone existan a la vez, sino que existan en acto sucesivo. – Y de esto resulta patente la respuesta a las objeciones.

Ni me atribuyas que en el lugar del término a quo he dicho que hay respecto al término ad quem, cuando el ángel, dejando la piedra en la que estuvo, se haya aplicado al cielo empíreo.

Sino que de mis palabras toma más bien que en el ángel mismo que opera acerca de un término hay un acto mezclado de potencia, en cuanto que, operando acerca de aquél, operará inmediatamente acerca de otro. Y de modo semejante la operación acerca del término ad quem tiene necesariamente dos cosas: a saber, suceder a la precedente, terminando la dicha potencia; y aquello que es absolutamente: y a veces una tercera, a saber, la potencia mezclada para la operación sucesiva.

Articulus II: Utrum angelus transeat per medium

Articulus III: Utrum motus angeli sit in instanti

Quaestio LIV: De cognitione angelorum

Articulus I: Utrum intelligere angeli sit eius substantia

Articulus II: Utrum intelligere angeli sit eius esse

Articulus III: Utrum potentia intellectiva angeli sit eius essentia

Articulus IV: Utrum in angelo sit intellectus agens et possibilis

Articulus V: Utrum in angelis sit sola intellectiva cognitio

↑ Top of work