Commentaria in Primam Partem Summae Theologiae
Tommaso de Vio Cajetan (1469–1534)
First published 1507
Cajetan's Commentaria in Primam Partem Summae Theologiae offers an article-by-article exposition of Aquinas's Prima Pars. Its discussions of sacred doctrine, analogy, divine knowledge, and creation became important reference points in the later Thomist tradition. The present digital edition follows the Latin text of the Leonine edition and includes English and Spanish translations. Coverage is currently partial.
✦ This work is being completed — add a section.
Praefatio ad Oliverium Carrafam
In Prooemium Summae Theologiae
Quaestio I: De sacra doctrina, qualis sit, et ad quae se extendat
Articulus I: Utrum sit necessarium, praeter philosophicas disciplinas, aliam doctrinam haberi
Articulus II: Utrum sacra doctrina sit scientia
Articulus III: Utrum sacra doctrina sit una scientia
Articulus IV: Utrum sacra doctrina sit scientia practica
Articulus V: Utrum sacra doctrina sit dignior aliis scientiis
Articulus VI: Utrum haec doctrina sit sapientia
Articulus VII: Utrum deus sit subiectum huius scientiae
Articulus VIII: Utrum haec doctrina sit argumentativa
Articulus IX: Utrum sacra scriptura debeat uti metaphoris
Articulus X: Utrum sacra scriptura sub una littera habeat plures sensus
Quaestio II: De Deo, an Deus sit
Articulus I: Utrum Deum esse sit per se notum
Articulus II: Utrum Deum esse sit demonstrabile
Articulus III: Utrum Deus sit
Quaestio III: De Dei simplicitate
Articulus I: Utrum Deus sit corpus
Articulus II: Utrum in Deo sit compositio formae et materiae
Articulus III: Utrum sit idem Deus quod sua essentia vel natura
Articulus IV: Utrum in Deo sit idem essentia et esse
Articulus V: Utrum Deus sit in genere aliquo
Articulus VI: Utrum in Deo sint aliqua accidentia
Articulus VII: Utrum Deus sit omnino simplex
Articulus VIII: Utrum Deus in compositionem aliorum veniat
Quaestio IV: De Dei perfectione
Articulus I: Utrum Deus sit perfectus
Articulus II: Utrum in Deo sint perfectiones omnium rerum
Articulus III: Utrum aliqua creatura possit esse similis Deo
Quaestio V: De bono in communi
Articulus I: Utrum bonum differat secundum rem ab ente
Articulus II: Utrum bonum secundum rationem sit prius quam ens
Articulus III: Utrum omne ens sit bonum
Articulus IV: Utrum bonum habeat rationem causae finalis
Articulus V: Utrum ratio boni consistat in modo, specie et ordine
Articulus VI: Utrum convenienter dividatur bonum per honestum, utile et delectabile
Quaestio VI: De bonitate Dei
Articulus I: Utrum esse bonum Deo conveniat
Articulus II: Utrum Deus sit summum bonum
Articulus III: Utrum esse bonum per essentiam sit proprium Dei
Articulus IV: Utrum omnia sint bona bonitate divina
Quaestio VII: De infinitate Dei
Articulus I: Utrum Deus sit infinitus
Articulus II: Utrum aliquid aliud quam Deus possit esse infinitum per essentiam
Articulus III: Utrum possit esse aliquid infinitum actu secundum magnitudinem
Articulus IV: Utrum possit esse infinitum in rebus secundum multitudinem
Quaestio VIII: De existentia Dei in rebus
Articulus I: Utrum Deus sit in omnibus rebus
Articulus II: Utrum Deus sit ubique
Articulus III: Utrum Deus sit ubique per essentiam, praesentiam et potentiam
Articulus IV: Utrum esse ubique sit proprium Dei
Quaestio IX: De Dei immutabilitate
Articulus I: Utrum Deus sit omnino immutabilis
Articulus II: Utrum esse immutabile sit Dei proprium
Quaestio X: De Dei aeternitate
Articulus I: Utrum convenienter definiatur aeternitas, quod est interminabilis vitae tota simul et perfecta possessio
Articulus II: Utrum Deus sit aeternus
Articulus III: Utrum esse aeternum sit proprium Dei
Articulus IV: Utrum aeternitas differat a tempore
Articulus V: De differentia aevi et temporis
Articulus VI: Utrum sit unum aevum tantum
Quaestio XI: De unitate Dei
Articulus I: Utrum unum addat aliquid supra ens
Articulus II: Utrum unum et multa opponantur
Articulus III: Utrum Deus sit unus
Articulus IV: Utrum Deus sit maxime unus
Quaestio XII: Quomodo Deus a nobis cognoscatur
Articulus I: Utrum aliquis intellectus creatus possit Deum videre per essentiam
Articulus II: Utrum essentia Dei ab intellectu creato per aliquam similitudinem videatur
Articulus III: Utrum essentia Dei videri possit oculis corporalibus
Articulus IV: Utrum aliquis intellectus creatus per sua naturalia divinam essentiam videre possit
Articulus V: Utrum intellectus creatus ad videndum Dei essentiam aliquo creato lumine indigeat
Articulus VI: Utrum videntium essentiam Dei unus alio perfectius videat
Articulus VII: Utrum videntes Deum per essentiam ipsum comprehendant
Articulus VIII: Utrum videntes Deum per essentiam omnia in Deo videant
Articulus IX: Utrum ea quae videntur in Deo a videntibus divinam essentiam per aliquas similitudines videantur
Articulus X: Utrum videntes Deum per essentiam simul videant omnia quae in ipso vident
Articulus XI: Utrum aliquis in hac vita possit videre Deum per essentiam
Articulus XII: Utrum per rationem naturalem Deum in hac vita cognoscere possimus
Articulus XIII: Utrum per gratiam habeatur altior cognitio Dei quam ea quae habetur per rationem naturalem
Quaestio XIII: De nominibus Dei
Articulus I: Utrum aliquod nomen Deo conveniat
Articulus II: Utrum aliquod nomen dicatur de Deo substantialiter
Articulus III: Utrum aliquod nomen dicatur de Deo proprie
Articulus IV: Utrum nomina dicta de Deo sint nomina synonyma
Articulus V: Utrum ea quae de Deo dicuntur et creaturis, univoce dicantur de ipsis
Articulus VI: Utrum nomina per prius dicantur de creaturis quam de Deo
Articulus VII: Utrum nomina quae important relationem ad creaturas, dicantur de Deo ex tempore
Articulus VIII: Utrum hoc nomen *Deus* sit nomen naturae
Articulus IX: Utrum hoc nomen *Deus* sit communicabile
Articulus X: Utrum hoc nomen *Deus* univoce dicatur de Deo per participationem, secundum naturam, et secundum opinionem
Articulus XI: Utrum hoc nomen *qui est* sit maxime nomen Dei proprium
Articulus XII: Utrum propositiones affirmativae possint formari de Deo
Quaestio XIV: De scientia Dei
Articulus I: Utrum in Deo sit scientia
Articulus II: Utrum Deus intelligat se
Articulus III: Utrum Deus comprehendat seipsum
Articulus IV: Utrum ipsum intelligere Dei sit eius substantia
Articulus V: Utrum Deus cognoscat alia a se
Articulus VI: Utrum Deus cognoscat alia a se propria cognitione
Articulus VII: Utrum scientia Dei sit discursiva
Articulus VIII: Utrum scientia Dei sit causa rerum
Articulus IX: Utrum Deus habeat scientiam non entium
Articulus X: Utrum Deus cognoscat mala
Articulus XI: Utrum Deus cognoscat singularia
Articulus XII: Utrum Deus possit cognoscere infinita
Articulus XIII: Utrum scientia Dei sit futurorum contingentium
Articulus XIV: Utrum Deus cognoscat enuntiabilia
Articulus XV: Utrum scientia Dei sit variabilis
Articulus XVI: Utrum Deus de rebus habeat scientiam speculativam
Quaestio XV: De ideis
Articulus I: Utrum ideae sint
Articulus II: Utrum sint plures ideae
Articulus III: Utrum omnium quae cognoscit Deus, sint ideae
Quaestio XVI: De veritate
Articulus I: Utrum veritas sit tantum in intellectu
Articulus II: Utrum veritas sit in intellectu componente et dividente
Articulus III: Utrum verum et ens convertantur
Articulus IV: Utrum bonum secundum rationem sit prius quam verum
Articulus V: Utrum Deus sit veritas
Articulus VI: Utrum sit una sola veritas, secundum quam omnia sunt vera
Articulus VII: Utrum veritas creata sit aeterna
Articulus VIII: Utrum veritas sit imutabilis
Quaestio XVII: De falsitate
Articulus I: Utrum falsitas sit in rebus
Articulus II: Utrum in sensu sit falsitas
Articulus III: Utrum falsitas sit in intellectu
Articulus IV: Utrum verum et falsum sint contraria
Quaestio XVIII: De vita Dei
Articulus I: Utrum omnium naturalium rerum sit vivere
Articulus II: Utrum vita sit quaedam operatio
Articulus III: Utrum Deo conveniat vita
Articulus IV: Utrum omnia sint vita in Deo
Quaestio XIX: De voluntate Dei
Articulus I: Utrum in Deo sit voluntas
Articulus II: Utrum Deus velit alia a se
Articulus III: Utrum quidquid Deus vult, ex necessitate velit
Articulus IV: Utrum voluntas Dei sit causa rerum
Articulus V: Utrum voluntatis divinae sit assignare aliquam causam
Articulus VI: Utrum voluntas Dei semper impleatur
Articulus VII: Utrum voluntas Dei sit mutabilis
Articulus VIII: Utrum voluntas Dei necessitatem rebus volitis imponat
Articulus IX: Utrum voluntas Dei sit malorum
Articulus X: Utrum Deus habeat liberum arbitrium
Articulus XI: Utrum sit distinguenda in Deo voluntas signi
Articulus XII: Utrum convenienter circa divinam voluntatem ponantur quinque signa
Quaestio XX: De amore Dei
Articulus I: Utrum amor sit in Deo
Articulus II: Utrum Deus omnia amet
Articulus III: Utrum Deus aequaliter diligat omnia
Articulus IV: An Deus semper magis diligat meliora
Quaestio XXI: De iustitia et misericordia Dei
Articulus I: Utrum in Deo sit iustitia
Articulus II: Utrum iustitia Dei sit veritas
Articulus III: Utrum misericordia competat Deo
Articulus IV: Utrum in omnibus operibus Dei sit misericordia et iustitia
Quaestio XXII: De providentia Dei
Articulus I: Utrum providentia Deo conveniat
Articulus II: Utrum omnia sint subiecta divinae providentiae
Articulus III: Utrum Deus immediate omnibus provideat
Articulus IV: Utrum providentia rebus provisis necessitatem imponat
Quaestio XXIII: De praedestinatione
Articulus I: Utrum homines praedestinentur a Deo
Articulus II: Utrum praedestinatio aliquid ponat in praedestinato
Articulus III: Utrum Deus aliquem hominem reprobet
Articulus IV: Utrum praedestinati eligantur a Deo
Articulus V: Utrum praescientia meritorum sit causa praedestinationis
Articulus VI: Utrum praedestinatio sit certa
Articulus VII: Utrum numerus praedestinatorum sit certus
Articulus VIII: Utrum praedestinatio possit iuvari precibus sanctorum
Quaestio XXIV: De libro vitae
Articulus I: Utrum liber vitae sit idem quod praedestinatio
Articulus II: Utrum liber vitae sit solum respectu vitae gloriae praedestinatorum
Articulus III: Utrum aliquis deleatur de libro vitae
Quaestio XXV: De divina potentia
Articulus I: Utrum in Deo sit potentia
Articulus II: Utrum potentia Dei sit infinita
Articulus III: Utrum Deus sit omnipotens
Articulus IV: Utrum Deus possit facere quod praeterita non fuerint
Articulus V: Utrum Deus possit facere quae non facit
Articulus VI: Utrum Deus possit meliora facere ea quae facit
Quaestio XXVI: De divina beatitudine
Articulus I: Utrum beatitudo Deo competat
Articulus II: Utrum Deus dicatur beatus secundum intellectum
Articulus III: Utrum Deus sit beatitudo cuiuslibet beati
Articulus IV: Utrum in Dei beatitudine omnis beatitudo includatur
Quaestio XXVII: De processione divinarum personarum
Articulus I: Utrum processio sit in divinis
Articulus II: Utrum aliqua processio in divinis generatio DICI possit
Articulus III: Utrum sit in divinis alia processio a generatione verbi
Articulus IV: Utrum processio amoris in divinis sit generatio
Articulus V: Utrum sint plures processiones in divinis quam duae
Quaestio XXVIII: De relationibus divinis
Articulus I: Utrum in Deo sint aliquae relationes reales
Articulus II: Utrum relatio in Deo sit idem quod sua essentia
Articulus III: Utrum relationes quae sunt in Deo, realiter ab invicem distinguantur
Articulus IV: Utrum in Deo sint tantum quatuor relationes reales, scilicet paternitas, filiatio, spiratio et processio
Quaestio XXIX: De personis divinis
Articulus I: De definitione personae
Articulus II: Utrum persona sit idem quod hypostasis, subsistentia et essentia
Articulus III: Utrum nomen personae sit ponendum in divinis
Articulus IV: Utrum hoc nomen persona significet relationem
Quaestio XXX: De pluralitate personarum in divinis
Articulus I: Utrum sit ponere plures personas in divinis
Articulus II: Utrum in Deo sint plures personae quam tres
Articulus III: Utrum termini numerales ponant aliquid in divinis
Articulus IV: Utrum hoc nomen persona possit esse commune tribus personis
Quaestio XXXI: De his quae ad unitatem vel pluralitatem pertinent in divinis
Articulus I: Utrum sit Trinitas in divinis
Articulus II: Utrum Filius sit alius a patre
Articulus III: Utrum dictio exclusiva solus sit addenda termino essentiali in divinis
Articulus IV: Utrum dictio exclusiva possit adiungi termino personali
Quaestio XXXII: De divinarum personarum cognitione
Articulus I: Utrum Trinitas divinarum personarum possit per naturalem rationem cognosci
Articulus II: Utrum sint ponendae notiones in divinis
Articulus III: Utrum sint quinque notiones
Articulus IV: Utrum liceat contrarie opinari de notionibus
Quaestio XXXIII: De persona Patris
Articulus I: Utrum competat Patri esse principium
Articulus II: Utrum hoc nomen Pater sit nomen proprie divinae personae
Articulus III: Utrum hoc nomen Pater dicatur in divinis per prius secundum quod personaliter sumitur
Articulus IV: Utrum esse ingenitum sit Patri proprium
Quaestio XXXIV: De persona Filii
Articulus I: Utrum verbum in divinis sit nomen personale
Articulus II: Utrum verbum sit proprium nomen Filii
Articulus III: Utrum in nomine verbi importetur respectus ad creaturam
Quaestio XXXV: De imagine
Articulus I: Utrum imago in divinis dicatur personaliter
Articulus II: Utrum nomen imaginis sit proprium Filii
Quaestio XXXVI: De persona Spiritus Sancti
Articulus I: Utrum hoc nomen Spiritus Sanctus sit proprium nomen alicuius divinae personae
Articulus II: Utrum Spiritus Sanctus procedat a Filio
Articulus III: Utrum Spiritus Sanctus procedat a patre per Filium
Articulus IV: Utrum Pater et Filius sint unum principium Spiritus Sancti
Quaestio XXXVII: De nomine Spiritus Sancti quod est amor
Articulus I: Utrum amor sit proprium nomen Spiritus Sancti
Articulus II: Utrum Pater et Filius diligant se spiritu Sancto
Quaestio XXXVIII: De nomine Spiritus Sancti quod est donum
Articulus I: Utrum donum sit nomen personale
Articulus II: Utrum donum sit proprium nomen Spiritus Sancti
Quaestio XXXIX: De personis ad essentiam relatis
Articulus I: Utrum in divinis essentia sit idem quod persona
Articulus II: Utrum sit dicendum tres personas esse unius essentiae
Articulus III: Utrum nomina essentialia praedicentur singulariter de tribus personis
Articulus IV: Utrum nomina essentialia concreta possint supponere pro persona
Articulus V: Utrum nomina essentialia in abstracto significata possint supponere pro persona
Articulus VI: Utrum personae possint praedicari de nominibus essentialibus
Articulus VII: Utrum nomina essentialia sint approprianda personis
Articulus VIII: Utrum convenienter a sacris doctoribus sint essentialia personis attributa
Quaestio XL: De personis in comparatione ad relationes sive proprietates
Articulus I: Utrum relatio sit idem quod persona
Articulus II: Utrum personae distinguantur per relationes
Articulus III: Utrum, abstractis per intellectum relationibus a personis, adhuc remaneant hypostases
Articulus IV: Utrum actus notionales praeintelligantur proprietatibus
Quaestio XLI: De personis in comparatione ad actus notionales
Articulus I: Utrum actus notionales sint attribuendi personis
Articulus II: Utrum actus notionales sint voluntarii
Articulus III: Utrum actus notionales sint de aliquo
Articulus IV: Utrum in divinis sit potentia respectu actuum notionalium
Articulus V: Utrum potentia generandi significet relationem, et non essentiam
Articulus VI: Utrum actus notionalis ad plures personas terminari possit
Quaestio XLII: De aequalitate et similitudine divinarum personarum ad invicem
Articulus I: Utrum aequalitas locum habeat in divinis
Articulus II: Utrum persona procedens sit coaeterna suo principio, ut Filius Patri
Articulus III: Utrum in divinis personis sit ordo naturae
Articulus IV: Utrum Filius sit aequalis Patri secundum magnitudinem
Articulus V: Utrum Filius sit in patre, et e converso
Articulus VI: Utrum Filius sit aequalis Patri secundum potentiam
Quaestio XLIII: De missione divinarum personarum
Articulus I: Utrum alicui personae divinae conveniat mitti
Articulus II: Utrum missio sit aeterna, vel temporalis tantum
Articulus III: Utrum missio invisibilis divinae personae sit solum secundum donum gratiae gratum facientis
Articulus IV: Utrum Patri conveniat mitti
Articulus V: Utrum Filio conveniat invisibiliter mitti
Articulus VI: Utrum missio invisibilis fiat ad omnes qui sunt participes gratiae
Articulus VII: Utrum Spiritui Sancto conveniat visibiliter mitti
Articulus VIII: Utrum nulla persona divina mittatur nisi ab ea a qua procedit aeternaliter
Quaestio XLIV: De processione creaturarum a Deo, et de omnium entium prima causa
Articulus I: Utrum sit necessarium omne ens esse creatum a Deo
Articulus II: Utrum materia prima sit creata a Deo
Articulus III: Utrum causa exemplaris sit aliquid praeter Deum
Articulus IV: Utrum Deus sit causa finalis omnium
Quaestio XLV: De modo emanationis rerum a primo principio
Articulus I: Utrum creare sit ex nihilo aliquid facere
Articulus II: Utrum Deus possit aliquid creare
Articulus III: Utrum creatio sit aliquid in creatura
Articulus IV: Utrum creari sit proprium compositorum et subsistentium
Articulus V: Utrum solius Dei sit creare
Articulus VI: Utrum creare sit proprium alicuius personae
Articulus VII: Utrum in creaturis sit necesse inveniri vestigium Trinitatis
Articulus VIII: Utrum creatio admisceatur in operibus naturae et artis
Quaestio XLVI: De principio durationis rerum creatarum
Articulus I: Utrum universitas creaturarum semper fuerit
Articulus II: Utrum mundum incoepisse sit articulus fidei
Articulus III: Utrum creatio rerum fuerit in principio temporis
Quaestio XLVII: De distinctione rerum in communi
Articulus I: Utrum rerum multitudo et distinctio sit a Deo
Articulus II: Utrum inaequalitas rerum sit a Deo.
Articulus III: Utrum sit unus mundus tantum
Quaestio XLVIII: De distinctione rerum in speciali
Articulus I: Utrum malum sit natura quaedam
Articulus II: Utrum malum inveniatur in rebus
Articulus III: Utrum malum sit in bono sicut in subiecto
Articulus IV: Utrum malum corrumpat totum bonum
Articulus V: Utrum malum sufficienter dividatur per poenam et culpam
Articulus VI: Utrum habeat plus de ratione mali poena quam culpa
Quaestio XLIX: De causa mali
Articulus I: Utrum bonum possit esse causa mali
Articulus II: Utrum summum bonum, quod est Deus, sit causa mali
Articulus III: Utrum sit unum summum malum, quod sit causa omnis mali
Quaestio L: De substantia angelorum absolute
Articulus I: Utrum angelus sit omnino incorporeus
Articulus II: Utrum angelus sit compositus ex materia et forma
Articulus III: Utrum angeli sint in aliquo magno numero
Articulus IV: Utrum angeli differant specie
Articulus V: Utrum angeli sint incorruptibiles
Quaestio LI: De comparatione angelorum ad corpora
Articulus I: Utrum angeli habeant corpora naturaliter sibi unita
Articulus II: Utrum angeli assumant corpora
Articulus III: Utrum angeli in corporibus assumptis opera vitae exerceant
Quaestio LII: De comparatione angelorum ad loca
Articulus I: Utrum angelus sit in loco
Articulus II: Utrum angelus possit esse in pluribus locis simul
Articulus III: Utrum plures angeli possint simul esse in eodem loco
Quaestio LIII: De motu locali angelorum
Articulus I: Utrum angelus possit moveri localiter
El título es claro. – En el cuerpo del artículo hace principalmente dos cosas. Primero, propone la conclusión respondiente, que tiene dos partes, a saber: El ángel puede moverse localmente, pero equívocamente respecto del cuerpo. Segundo, la declara y prueba a la vez, en cuanto a tres puntos: el primero es que el movimiento no compete al cuerpo y al ángel por la misma razón; el segundo, qué sea el movimiento mismo del ángel1; el tercero, cuál sea2.
II. En cuanto al primero, induce esta razón. El cuerpo está en el lugar como contenido y conmensurado: luego su movimiento es necesariamente según la exigencia del lugar: y por ello, de su continuidad proviene la continuidad del movimiento, y de lo anterior y lo posterior de éste proviene lo anterior y lo posterior en el movimiento. El ángel, en cambio, está en el lugar como continente del lugar, no conmensurado con él: luego su movimiento no es necesariamente según la exigencia del lugar, ni continuo. – Lo asumido es patente por lo dicho en la cuestión precedente3 y por VI Física4
III. Quedan sin embargo aquí dos dudas. La primera es que Santo Tomás en este proceso argumenta de la destrucción del antecedente a la destrucción del consecuente; y por ello parece proceder sofísticamente. – La segunda es si es verdadera aquella proposición causal, que la continuidad redunda desde la magnitud o el espacio en el movimiento por el hecho de que el móvil se conmensura con aquella magnitud. De esto depende, en efecto, la solución de una múltiple cuestión: a saber, si lo indivisible puede moverse como sujeto de un verdadero movimiento local continuo; y si la sola divisibilidad del espacio es razón suficiente de la continuidad del movimiento, etc. Y puesto que esta duda es propia de VI Física, por eso ha de discutirse allí, si el Señor lo concede; donde se examinarán la opinión y las razones de Escoto sobre esto, en II Sent., dist. II, qu. IX.
Pero a la primera duda, por ahora, ha de decirse que el proceso de Santo Tomás se funda en aquella regla transmitida en I Analíticos Posteriores5: si la afirmación es causa de la afirmación, la negación es causa de la negación; la cual vale en las causas propias, como supone que es la que aquí asume.
IV. En cuanto al segundo6, pretende esto: El movimiento del ángel es el contacto virtual de lugares diversos sucesivamente. – Y se declara en cuanto a dos cosas. Que sea contacto: porque estar en un lugar no es otra cosa que tocar virtualmente el lugar. Y que sea de lugares diversos: porque no puede estar a la vez en varios lugares, y por ello es necesario que se toquen lugares diversos sucesivamente. Pero como ocurre que se toquen lugares diversos no a la vez, mediando un reposo intermedio, y entonces tales contactos no se llamarían movimiento del ángel; por eso se añade el término sucesivamente, es decir, teniéndose inmediata y consecutivamente.
V. En cuanto al tercero7, pretende esto: El movimiento del ángel puede ser continuo y no continuo. – Y se declaran ambas partes: porque puede, abandonando todo el lugar a la vez, trasladarse a otro; y puede, abandonando poco a poco uno, adquirir ocupando continuamente una parte de otro.
VI. Acerca de lo dicho, adviértase diligentemente que la mente de Santo Tomás siente expresamente, y sin duda alguna, que el movimiento local, hablando con propiedad, no conviene a las sustancias espirituales: sino que, así como se dice abusiva y equívocamente, usando los nombres como lo hace la mayoría, que las sustancias espirituales están en un lugar, así también que se mueven localmente. De ahí que el que se muevan no es ser sujeto de movimiento, como tampoco el ser localizadas es ser sujeto del ubi; sino tocar virtualmente, en el género de la causa eficiente, lugares diversos.
Y de esto resulta patente, primero, que fue vano el trabajo de Escoto, en el lugar alegado8, para probar que el ángel puede moverse verdaderamente de modo local, porque es susceptivo de algún género, y no indeterminado ni ilimitado, etc. Supone, en efecto, lo que nunca probó, a saber, que el ángel es susceptivo del ubi definitivo según la sustancia, como se dijo en la cuestión precedente9. – Resulta patente, segundo, que no parece consonante la sentencia de quienes o bien atribuyen a Santo Tomás que las sustancias espirituales se mueven localmente con verdadero movimiento local; o bien, sospechando esto de su mente, lo afirman como verdadero; y, lo que es más, se glorían de entender a Santo Tomás.
VII. Acerca de la continuidad del movimiento del ángel, ocurre una duda: si hay allí una sola operación o varias. Pues si es una, por ella estará en un solo lugar: y así se movería y no se movería a la vez; porque estaría en lugares diversos a causa del movimiento, y estaría en un solo lugar a causa de la unidad de la operación. – Se sigue también que el movimiento angélico estaría mal definido por la diversidad de contactos: pues la unidad de la operación implica la unidad del contacto.
Si en cambio hay allí necesariamente varias operaciones, se sigue que no hay movimiento continuo. – Y se seguiría también que el ángel no podría mantener o continuar la misma operación de un lugar a otro: lo cual, sin embargo, el hombre puede.
VIII. A esto se dice que, cuando se dice que el ángel se mueve con movimiento continuo, ocurre que intervenga tanto una sola operación como varias. Para evidenciarlo, han de notarse dos distinciones. La primera es esta. Puede entenderse de dos modos que el ángel se aplica continuamente a lugares diversos: del primer modo, de suerte que el lugar y el paciente se acompañen en cuanto a unidad y diversidad; del otro modo, de suerte que con la diversidad de lugares haya unidad del paciente. Un tercer modo, en efecto, a saber, que con la diversidad de pacientes haya unidad de lugar, no viene al caso: porque allí no interviene el cambio local, del que ahora hablamos. – La segunda distinción es que el que la operación sea una o varias ocurre de dos modos: de un modo, según que sale del operante; de otro modo, según que termina en el paciente. Y esto de dos maneras: a saber, o bien en orden a algo extrínseco al paciente mismo; o bien según el paciente mismo.
De esto, en efecto, resulta patente, primero, que, ya se diga que el ángel se mueve porque lleva la misma piedra de un lugar a otro, ya porque mueve continuamente una gran masa de agua poco a poco, parte tras parte, interviene siempre diversidad de contacto y de operación de parte del paciente; o bien en orden a lo extrínseco solamente, a saber, la magnitud o el espacio, como cuando lleva la piedra; o bien en orden a lo extrínseco y según el paciente mismo, como cuando mueve el agua del modo dicho. Que concurra, en cambio, en esta continuidad diversidad de operación de parte del operante, no veo que sea necesario ni imposible: basta, en efecto, para salvar la descripción del movimiento angélico, tal diversidad de contactos de parte del paciente. – Ni se sigue de la unidad de la operación que por ella no alcance continuamente lugares diversos: como de la unidad del cuerpo localizado no se sigue que esté siempre en el mismo lugar. Sino que, así como cuando se mueve un cuerpo, en cualquier parte del tiempo, y en cualesquiera instantes, está en lugares diversos (de otro modo estaría en reposo); y sin embargo en cada instante está en un lugar que le es adecuado: así el ángel que opera con una operación una de su parte, pero múltiple de parte del paciente, simplemente o en cierto respecto, en cualquier instante mira a un solo lugar; sin embargo, en cada una de las partes del tiempo, y en cualesquiera dos instantes, alcanza lugares diversos.
IX. En la respuesta a lo primero, ocurre una duda, por el hecho de que Santo Tomás parece contrario a sí mismo y a la verdad, cuando dice que el ángel puede decirse que se mueve mientras está en el término a quo o ad quem. Pues en I Sent., dist. XXXVII, qu. IV, art. 1, ad 3, dice que el ángel no se mueve en ninguno de los dos términos, sino en la sucesión del uno al otro. Y la razón es que el movimiento del ángel no se compone de movimientos, sino más bien de mutatis esse; y por ello, las partes de su movimiento no son movimientos, y en consecuencia no se mueve en ninguno de los dos términos. – Y se confirma. Porque el movimiento del ángel se compara con el ser en los términos como el número con las unidades, según Santo Tomás10: y en consecuencia, así como no puede decirse que el número es, existiendo solo una unidad, así tampoco que el ángel se mueve, existiendo solo un término. Y así, como el movimiento continuo no existe al sobrevenir su término, así tampoco el movimiento del ángel: lo contrario de lo cual se dice aquí.
X. Para la solución de esta dificultad han de atenderse dos cosas. La primera es que los términos del movimiento angélico son de la naturaleza de los cambios instantáneos en cuanto a esto, que en ellos se halla a la vez el hacerse y el haber sido hecho, como se dice en VI Física11. De suerte que cualquier término del movimiento angélico puede distinguirse en hacerse y haber sido hecho: y en cuanto contiene en sí el haber sido hecho, se verifica la negativa, a saber, que en él el ángel no se mueve; en cuanto, en cambio, contiene en sí el hacerse, se verifica la afirmativa, a saber, que en él el ángel se mueve. Y con razón, porque el término a quo del movimiento angélico no tiene razón de parte del movimiento, ni razón de término a quo, sino en respecto al término sucesivo; y a la inversa respecto del término ad quem: según tales respectos, sin embargo, se atiende la sucesión de los términos, y, en consecuencia, el movimiento angélico.
– Lo segundo que ha de atenderse es que, siendo el movimiento del género de lo sucesivo, y no de lo permanente, el movimiento angélico se comporta no como número permanente, sino como número sucesivo. Ahora bien, consta que el número sucesivo existe suficientemente si está en la sucesión de sus unidades. De ahí que no requiere que las unidades de que se compone existan a la vez, sino que existan en acto sucesivo. – Y de esto resulta patente la respuesta a las objeciones.
Ni me atribuyas que en el lugar del término a quo he dicho que hay respecto al término ad quem, cuando el ángel, dejando la piedra en la que estuvo, se haya aplicado al cielo empíreo.
Sino que de mis palabras toma más bien que en el ángel mismo que opera acerca de un término hay un acto mezclado de potencia, en cuanto que, operando acerca de aquél, operará inmediatamente acerca de otro. Y de modo semejante la operación acerca del término ad quem tiene necesariamente dos cosas: a saber, suceder a la precedente, terminando la dicha potencia; y aquello que es absolutamente: y a veces una tercera, a saber, la potencia mezclada para la operación sucesiva.