Commentaria in Primam Partem Summae Theologiae
Tommaso de Vio Cajetan (1469–1534)
First published 1507
Cajetan's Commentaria in Primam Partem Summae Theologiae offers an article-by-article exposition of Aquinas's Prima Pars. Its discussions of sacred doctrine, analogy, divine knowledge, and creation became important reference points in the later Thomist tradition. The present digital edition follows the Latin text of the Leonine edition and includes English and Spanish translations. Coverage is currently partial.
✦ This work is being completed — add a section.
Praefatio ad Oliverium Carrafam
In Prooemium Summae Theologiae
Quaestio I: De sacra doctrina, qualis sit, et ad quae se extendat
Articulus I: Utrum sit necessarium, praeter philosophicas disciplinas, aliam doctrinam haberi
Articulus II: Utrum sacra doctrina sit scientia
Articulus III: Utrum sacra doctrina sit una scientia
Articulus IV: Utrum sacra doctrina sit scientia practica
Articulus V: Utrum sacra doctrina sit dignior aliis scientiis
Articulus VI: Utrum haec doctrina sit sapientia
Articulus VII: Utrum deus sit subiectum huius scientiae
Articulus VIII: Utrum haec doctrina sit argumentativa
Articulus IX: Utrum sacra scriptura debeat uti metaphoris
Articulus X: Utrum sacra scriptura sub una littera habeat plures sensus
Quaestio II: De Deo, an Deus sit
Articulus I: Utrum Deum esse sit per se notum
Articulus II: Utrum Deum esse sit demonstrabile
Articulus III: Utrum Deus sit
Quaestio III: De Dei simplicitate
Articulus I: Utrum Deus sit corpus
Articulus II: Utrum in Deo sit compositio formae et materiae
Articulus III: Utrum sit idem Deus quod sua essentia vel natura
Articulus IV: Utrum in Deo sit idem essentia et esse
Articulus V: Utrum Deus sit in genere aliquo
Articulus VI: Utrum in Deo sint aliqua accidentia
Articulus VII: Utrum Deus sit omnino simplex
Articulus VIII: Utrum Deus in compositionem aliorum veniat
Quaestio IV: De Dei perfectione
Articulus I: Utrum Deus sit perfectus
Articulus II: Utrum in Deo sint perfectiones omnium rerum
Articulus III: Utrum aliqua creatura possit esse similis Deo
Quaestio V: De bono in communi
Articulus I: Utrum bonum differat secundum rem ab ente
Articulus II: Utrum bonum secundum rationem sit prius quam ens
Articulus III: Utrum omne ens sit bonum
Articulus IV: Utrum bonum habeat rationem causae finalis
Articulus V: Utrum ratio boni consistat in modo, specie et ordine
Articulus VI: Utrum convenienter dividatur bonum per honestum, utile et delectabile
Quaestio VI: De bonitate Dei
Articulus I: Utrum esse bonum Deo conveniat
Articulus II: Utrum Deus sit summum bonum
Articulus III: Utrum esse bonum per essentiam sit proprium Dei
Articulus IV: Utrum omnia sint bona bonitate divina
Quaestio VII: De infinitate Dei
Articulus I: Utrum Deus sit infinitus
Articulus II: Utrum aliquid aliud quam Deus possit esse infinitum per essentiam
Articulus III: Utrum possit esse aliquid infinitum actu secundum magnitudinem
Articulus IV: Utrum possit esse infinitum in rebus secundum multitudinem
Quaestio VIII: De existentia Dei in rebus
Articulus I: Utrum Deus sit in omnibus rebus
Articulus II: Utrum Deus sit ubique
Articulus III: Utrum Deus sit ubique per essentiam, praesentiam et potentiam
Articulus IV: Utrum esse ubique sit proprium Dei
Quaestio IX: De Dei immutabilitate
Articulus I: Utrum Deus sit omnino immutabilis
Articulus II: Utrum esse immutabile sit Dei proprium
Quaestio X: De Dei aeternitate
Articulus I: Utrum convenienter definiatur aeternitas, quod est interminabilis vitae tota simul et perfecta possessio
Articulus II: Utrum Deus sit aeternus
Articulus III: Utrum esse aeternum sit proprium Dei
Articulus IV: Utrum aeternitas differat a tempore
Articulus V: De differentia aevi et temporis
Articulus VI: Utrum sit unum aevum tantum
Quaestio XI: De unitate Dei
Articulus I: Utrum unum addat aliquid supra ens
Articulus II: Utrum unum et multa opponantur
Articulus III: Utrum Deus sit unus
Articulus IV: Utrum Deus sit maxime unus
Quaestio XII: Quomodo Deus a nobis cognoscatur
Articulus I: Utrum aliquis intellectus creatus possit Deum videre per essentiam
Articulus II: Utrum essentia Dei ab intellectu creato per aliquam similitudinem videatur
Articulus III: Utrum essentia Dei videri possit oculis corporalibus
Articulus IV: Utrum aliquis intellectus creatus per sua naturalia divinam essentiam videre possit
Articulus V: Utrum intellectus creatus ad videndum Dei essentiam aliquo creato lumine indigeat
Articulus VI: Utrum videntium essentiam Dei unus alio perfectius videat
Articulus VII: Utrum videntes Deum per essentiam ipsum comprehendant
Articulus VIII: Utrum videntes Deum per essentiam omnia in Deo videant
Articulus IX: Utrum ea quae videntur in Deo a videntibus divinam essentiam per aliquas similitudines videantur
Articulus X: Utrum videntes Deum per essentiam simul videant omnia quae in ipso vident
Articulus XI: Utrum aliquis in hac vita possit videre Deum per essentiam
Articulus XII: Utrum per rationem naturalem Deum in hac vita cognoscere possimus
Articulus XIII: Utrum per gratiam habeatur altior cognitio Dei quam ea quae habetur per rationem naturalem
Quaestio XIII: De nominibus Dei
Articulus I: Utrum aliquod nomen Deo conveniat
Articulus II: Utrum aliquod nomen dicatur de Deo substantialiter
Articulus III: Utrum aliquod nomen dicatur de Deo proprie
Articulus IV: Utrum nomina dicta de Deo sint nomina synonyma
Articulus V: Utrum ea quae de Deo dicuntur et creaturis, univoce dicantur de ipsis
Articulus VI: Utrum nomina per prius dicantur de creaturis quam de Deo
Articulus VII: Utrum nomina quae important relationem ad creaturas, dicantur de Deo ex tempore
Articulus VIII: Utrum hoc nomen *Deus* sit nomen naturae
Articulus IX: Utrum hoc nomen *Deus* sit communicabile
Articulus X: Utrum hoc nomen *Deus* univoce dicatur de Deo per participationem, secundum naturam, et secundum opinionem
Articulus XI: Utrum hoc nomen *qui est* sit maxime nomen Dei proprium
Articulus XII: Utrum propositiones affirmativae possint formari de Deo
Quaestio XIV: De scientia Dei
Articulus I: Utrum in Deo sit scientia
Articulus II: Utrum Deus intelligat se
Articulus III: Utrum Deus comprehendat seipsum
Articulus IV: Utrum ipsum intelligere Dei sit eius substantia
Articulus V: Utrum Deus cognoscat alia a se
Articulus VI: Utrum Deus cognoscat alia a se propria cognitione
Articulus VII: Utrum scientia Dei sit discursiva
Articulus VIII: Utrum scientia Dei sit causa rerum
Articulus IX: Utrum Deus habeat scientiam non entium
Articulus X: Utrum Deus cognoscat mala
Articulus XI: Utrum Deus cognoscat singularia
Articulus XII: Utrum Deus possit cognoscere infinita
Articulus XIII: Utrum scientia Dei sit futurorum contingentium
Articulus XIV: Utrum Deus cognoscat enuntiabilia
Articulus XV: Utrum scientia Dei sit variabilis
Articulus XVI: Utrum Deus de rebus habeat scientiam speculativam
Quaestio XV: De ideis
Articulus I: Utrum ideae sint
Articulus II: Utrum sint plures ideae
Articulus III: Utrum omnium quae cognoscit Deus, sint ideae
Quaestio XVI: De veritate
Articulus I: Utrum veritas sit tantum in intellectu
Articulus II: Utrum veritas sit in intellectu componente et dividente
Articulus III: Utrum verum et ens convertantur
Articulus IV: Utrum bonum secundum rationem sit prius quam verum
Articulus V: Utrum Deus sit veritas
Articulus VI: Utrum sit una sola veritas, secundum quam omnia sunt vera
Articulus VII: Utrum veritas creata sit aeterna
Articulus VIII: Utrum veritas sit imutabilis
Quaestio XVII: De falsitate
Articulus I: Utrum falsitas sit in rebus
Articulus II: Utrum in sensu sit falsitas
Articulus III: Utrum falsitas sit in intellectu
Articulus IV: Utrum verum et falsum sint contraria
Quaestio XVIII: De vita Dei
Articulus I: Utrum omnium naturalium rerum sit vivere
Articulus II: Utrum vita sit quaedam operatio
Articulus III: Utrum Deo conveniat vita
Articulus IV: Utrum omnia sint vita in Deo
Quaestio XIX: De voluntate Dei
Articulus I: Utrum in Deo sit voluntas
Articulus II: Utrum Deus velit alia a se
Articulus III: Utrum quidquid Deus vult, ex necessitate velit
Articulus IV: Utrum voluntas Dei sit causa rerum
Articulus V: Utrum voluntatis divinae sit assignare aliquam causam
Articulus VI: Utrum voluntas Dei semper impleatur
Articulus VII: Utrum voluntas Dei sit mutabilis
Articulus VIII: Utrum voluntas Dei necessitatem rebus volitis imponat
Articulus IX: Utrum voluntas Dei sit malorum
Articulus X: Utrum Deus habeat liberum arbitrium
Articulus XI: Utrum sit distinguenda in Deo voluntas signi
Articulus XII: Utrum convenienter circa divinam voluntatem ponantur quinque signa
Quaestio XX: De amore Dei
Articulus I: Utrum amor sit in Deo
Articulus II: Utrum Deus omnia amet
Articulus III: Utrum Deus aequaliter diligat omnia
Articulus IV: An Deus semper magis diligat meliora
Quaestio XXI: De iustitia et misericordia Dei
Articulus I: Utrum in Deo sit iustitia
Articulus II: Utrum iustitia Dei sit veritas
Articulus III: Utrum misericordia competat Deo
Articulus IV: Utrum in omnibus operibus Dei sit misericordia et iustitia
Quaestio XXII: De providentia Dei
Articulus I: Utrum providentia Deo conveniat
Articulus II: Utrum omnia sint subiecta divinae providentiae
Articulus III: Utrum Deus immediate omnibus provideat
Articulus IV: Utrum providentia rebus provisis necessitatem imponat
Quaestio XXIII: De praedestinatione
Articulus I: Utrum homines praedestinentur a Deo
Articulus II: Utrum praedestinatio aliquid ponat in praedestinato
Articulus III: Utrum Deus aliquem hominem reprobet
Articulus IV: Utrum praedestinati eligantur a Deo
Articulus V: Utrum praescientia meritorum sit causa praedestinationis
Articulus VI: Utrum praedestinatio sit certa
Articulus VII: Utrum numerus praedestinatorum sit certus
Articulus VIII: Utrum praedestinatio possit iuvari precibus sanctorum
Quaestio XXIV: De libro vitae
Articulus I: Utrum liber vitae sit idem quod praedestinatio
Articulus II: Utrum liber vitae sit solum respectu vitae gloriae praedestinatorum
Articulus III: Utrum aliquis deleatur de libro vitae
Quaestio XXV: De divina potentia
Articulus I: Utrum in Deo sit potentia
Articulus II: Utrum potentia Dei sit infinita
Articulus III: Utrum Deus sit omnipotens
Articulus IV: Utrum Deus possit facere quod praeterita non fuerint
Articulus V: Utrum Deus possit facere quae non facit
Articulus VI: Utrum Deus possit meliora facere ea quae facit
Quaestio XXVI: De divina beatitudine
Articulus I: Utrum beatitudo Deo competat
Articulus II: Utrum Deus dicatur beatus secundum intellectum
Articulus III: Utrum Deus sit beatitudo cuiuslibet beati
Articulus IV: Utrum in Dei beatitudine omnis beatitudo includatur
Quaestio XXVII: De processione divinarum personarum
Articulus I: Utrum processio sit in divinis
Articulus II: Utrum aliqua processio in divinis generatio DICI possit
Articulus III: Utrum sit in divinis alia processio a generatione verbi
Articulus IV: Utrum processio amoris in divinis sit generatio
Articulus V: Utrum sint plures processiones in divinis quam duae
Quaestio XXVIII: De relationibus divinis
Articulus I: Utrum in Deo sint aliquae relationes reales
Articulus II: Utrum relatio in Deo sit idem quod sua essentia
Articulus III: Utrum relationes quae sunt in Deo, realiter ab invicem distinguantur
Articulus IV: Utrum in Deo sint tantum quatuor relationes reales, scilicet paternitas, filiatio, spiratio et processio
Quaestio XXIX: De personis divinis
Articulus I: De definitione personae
Articulus II: Utrum persona sit idem quod hypostasis, subsistentia et essentia
Articulus III: Utrum nomen personae sit ponendum in divinis
Articulus IV: Utrum hoc nomen persona significet relationem
Quaestio XXX: De pluralitate personarum in divinis
Articulus I: Utrum sit ponere plures personas in divinis
Articulus II: Utrum in Deo sint plures personae quam tres
Articulus III: Utrum termini numerales ponant aliquid in divinis
Articulus IV: Utrum hoc nomen persona possit esse commune tribus personis
Quaestio XXXI: De his quae ad unitatem vel pluralitatem pertinent in divinis
Articulus I: Utrum sit Trinitas in divinis
Articulus II: Utrum Filius sit alius a patre
Articulus III: Utrum dictio exclusiva solus sit addenda termino essentiali in divinis
Articulus IV: Utrum dictio exclusiva possit adiungi termino personali
Quaestio XXXII: De divinarum personarum cognitione
Articulus I: Utrum Trinitas divinarum personarum possit per naturalem rationem cognosci
Articulus II: Utrum sint ponendae notiones in divinis
Articulus III: Utrum sint quinque notiones
Articulus IV: Utrum liceat contrarie opinari de notionibus
Quaestio XXXIII: De persona Patris
Articulus I: Utrum competat Patri esse principium
Articulus II: Utrum hoc nomen Pater sit nomen proprie divinae personae
Articulus III: Utrum hoc nomen Pater dicatur in divinis per prius secundum quod personaliter sumitur
Articulus IV: Utrum esse ingenitum sit Patri proprium
Quaestio XXXIV: De persona Filii
Articulus I: Utrum verbum in divinis sit nomen personale
Articulus II: Utrum verbum sit proprium nomen Filii
Articulus III: Utrum in nomine verbi importetur respectus ad creaturam
Quaestio XXXV: De imagine
Articulus I: Utrum imago in divinis dicatur personaliter
Articulus II: Utrum nomen imaginis sit proprium Filii
Quaestio XXXVI: De persona Spiritus Sancti
Articulus I: Utrum hoc nomen Spiritus Sanctus sit proprium nomen alicuius divinae personae
Articulus II: Utrum Spiritus Sanctus procedat a Filio
Articulus III: Utrum Spiritus Sanctus procedat a patre per Filium
Articulus IV: Utrum Pater et Filius sint unum principium Spiritus Sancti
Quaestio XXXVII: De nomine Spiritus Sancti quod est amor
Articulus I: Utrum amor sit proprium nomen Spiritus Sancti
Articulus II: Utrum Pater et Filius diligant se spiritu Sancto
Quaestio XXXVIII: De nomine Spiritus Sancti quod est donum
Articulus I: Utrum donum sit nomen personale
Articulus II: Utrum donum sit proprium nomen Spiritus Sancti
Quaestio XXXIX: De personis ad essentiam relatis
Articulus I: Utrum in divinis essentia sit idem quod persona
Articulus II: Utrum sit dicendum tres personas esse unius essentiae
Articulus III: Utrum nomina essentialia praedicentur singulariter de tribus personis
Articulus IV: Utrum nomina essentialia concreta possint supponere pro persona
Articulus V: Utrum nomina essentialia in abstracto significata possint supponere pro persona
Articulus VI: Utrum personae possint praedicari de nominibus essentialibus
Articulus VII: Utrum nomina essentialia sint approprianda personis
Articulus VIII: Utrum convenienter a sacris doctoribus sint essentialia personis attributa
Quaestio XL: De personis in comparatione ad relationes sive proprietates
Articulus I: Utrum relatio sit idem quod persona
Articulus II: Utrum personae distinguantur per relationes
Articulus III: Utrum, abstractis per intellectum relationibus a personis, adhuc remaneant hypostases
Articulus IV: Utrum actus notionales praeintelligantur proprietatibus
Quaestio XLI: De personis in comparatione ad actus notionales
Articulus I: Utrum actus notionales sint attribuendi personis
Articulus II: Utrum actus notionales sint voluntarii
Articulus III: Utrum actus notionales sint de aliquo
Articulus IV: Utrum in divinis sit potentia respectu actuum notionalium
Articulus V: Utrum potentia generandi significet relationem, et non essentiam
Articulus VI: Utrum actus notionalis ad plures personas terminari possit
Quaestio XLII: De aequalitate et similitudine divinarum personarum ad invicem
Articulus I: Utrum aequalitas locum habeat in divinis
Articulus II: Utrum persona procedens sit coaeterna suo principio, ut Filius Patri
Articulus III: Utrum in divinis personis sit ordo naturae
Articulus IV: Utrum Filius sit aequalis Patri secundum magnitudinem
Articulus V: Utrum Filius sit in patre, et e converso
Articulus VI: Utrum Filius sit aequalis Patri secundum potentiam
Quaestio XLIII: De missione divinarum personarum
Articulus I: Utrum alicui personae divinae conveniat mitti
Articulus II: Utrum missio sit aeterna, vel temporalis tantum
Articulus III: Utrum missio invisibilis divinae personae sit solum secundum donum gratiae gratum facientis
Articulus IV: Utrum Patri conveniat mitti
Articulus V: Utrum Filio conveniat invisibiliter mitti
Articulus VI: Utrum missio invisibilis fiat ad omnes qui sunt participes gratiae
Articulus VII: Utrum Spiritui Sancto conveniat visibiliter mitti
Articulus VIII: Utrum nulla persona divina mittatur nisi ab ea a qua procedit aeternaliter
Quaestio XLIV: De processione creaturarum a Deo, et de omnium entium prima causa
Articulus I: Utrum sit necessarium omne ens esse creatum a Deo
Articulus II: Utrum materia prima sit creata a Deo
Articulus III: Utrum causa exemplaris sit aliquid praeter Deum
Articulus IV: Utrum Deus sit causa finalis omnium
Quaestio XLV: De modo emanationis rerum a primo principio
Articulus I: Utrum creare sit ex nihilo aliquid facere
Articulus II: Utrum Deus possit aliquid creare
Articulus III: Utrum creatio sit aliquid in creatura
Articulus IV: Utrum creari sit proprium compositorum et subsistentium
Articulus V: Utrum solius Dei sit creare
Articulus VI: Utrum creare sit proprium alicuius personae
Articulus VII: Utrum in creaturis sit necesse inveniri vestigium Trinitatis
Articulus VIII: Utrum creatio admisceatur in operibus naturae et artis
Quaestio XLVI: De principio durationis rerum creatarum
Articulus I: Utrum universitas creaturarum semper fuerit
Articulus II: Utrum mundum incoepisse sit articulus fidei
Articulus III: Utrum creatio rerum fuerit in principio temporis
Quaestio XLVII: De distinctione rerum in communi
Articulus I: Utrum rerum multitudo et distinctio sit a Deo
Articulus II: Utrum inaequalitas rerum sit a Deo.
Articulus III: Utrum sit unus mundus tantum
Quaestio XLVIII: De distinctione rerum in speciali
Articulus I: Utrum malum sit natura quaedam
Articulus II: Utrum malum inveniatur in rebus
Articulus III: Utrum malum sit in bono sicut in subiecto
Articulus IV: Utrum malum corrumpat totum bonum
Articulus V: Utrum malum sufficienter dividatur per poenam et culpam
Articulus VI: Utrum habeat plus de ratione mali poena quam culpa
Quaestio XLIX: De causa mali
Articulus I: Utrum bonum possit esse causa mali
Articulus II: Utrum summum bonum, quod est Deus, sit causa mali
Articulus III: Utrum sit unum summum malum, quod sit causa omnis mali
Quaestio L: De substantia angelorum absolute
Articulus I: Utrum angelus sit omnino incorporeus
Articulus II: Utrum angelus sit compositus ex materia et forma
Articulus III: Utrum angeli sint in aliquo magno numero
Articulus IV: Utrum angeli differant specie
Articulus V: Utrum angeli sint incorruptibiles
Quaestio LI: De comparatione angelorum ad corpora
Articulus I: Utrum angeli habeant corpora naturaliter sibi unita
Articulus II: Utrum angeli assumant corpora
Articulus III: Utrum angeli in corporibus assumptis opera vitae exerceant
Quaestio LII: De comparatione angelorum ad loca
Articulus I: Utrum angelus sit in loco
Articulus II: Utrum angelus possit esse in pluribus locis simul
Articulus III: Utrum plures angeli possint simul esse in eodem loco
El título es claro por lo dicho antes1: pues se pregunta directamente por lo posible según la potencia de las cosas.
En el cuerpo del artículo responde a lo preguntado con una única conclusión: Varios ángeles no pueden estar a la vez en un mismo lugar. – Se prueba así. Es imposible que dos causas totales e inmediatas sean a la vez causa del mismo efecto: luego es imposible que varios ángeles estén a la vez en el mismo lugar.
El antecedente se prueba por inducción, tanto en las causas eficientes como en las formales. Luego, con aquella partícula total, o perfecta, se excluye la instancia de varios que arrastran inmediatamente una nave. – La consecuencia, en cambio, se prueba por esto: que el ángel esté en un lugar no es otra cosa que contenerlo perfecta e inmediatamente en el género de la causa eficiente.
II. Acerca de esta conclusión, adviértase que puede entenderse de dos modos: a saber, de la potencia natural y de la potencia lógica. Y si se entiende de la potencia lógica, tiene muchas instancias. Primero, porque no aparece contradicción alguna en que varios ángeles sean ligados por virtud divina a un mismo y único lugar: más aún, de hecho acaso sucede así con varias almas de condenados de demérito enteramente igual. – Segundo, porque la confusión de las operaciones, aunque sea un inconveniente que se sigue de que los ángeles estén en el mismo lugar, no consta sin embargo que sea del todo imposible2. – Tercero, porque que dos cuerpos estén a la vez en el mismo lugar no es imposible de este modo; aunque, si no lo tuviéramos por fe, diríamos que implica contradicción.
Si en cambio se entiende de la potencia natural, se oponen tres cosas. La primera es el medio asumido por Santo Tomás. Pues aquella proposición, es imposible que dos causas completas e inmediatas del mismo orden lo sean a la vez de lo mismo, se verifica de lo imposible lógico: porque se funda en que de otro modo se seguirían dos contradictorios, a saber, que lo mismo dependería y no dependería a la vez de su causa per se. La secuela es patente: porque, dada la dualidad de causas per se, por una parte se sigue luego el efecto depende de ambas, porque se ponen como causas per se de aquello en el ser o en el hacerse; por otra parte, se sigue luego el efecto no depende de ninguna. La secuela es patente: porque no depende de aquella excluida la cual no por eso dejaría de ser o de hacerse; pero aunque se excluya cualquiera de ellas, el efecto sería o se haría; luego no depende de ninguna. Luego implica contradicción. – La segunda es que no es inconveniente que en un mismo y único lugar, según las mismas partes, se produzcan a la vez dos efectos de razones diversas por agentes de razones diversas: en efecto, una y la misma cosa, según la misma parte, puede ser hecha caliente por un agente, hecha blanca por otro y hecha dulce por otro. Luego también naturalmente podrán estar a la vez varios ángeles en el mismo lugar. – La tercera es que, según esto, la presencia del orden no parece ser razón suficiente de existir en un lugar: puesto que varios ángeles pueden estar presentes así a un mismo y único lugar, ya que de ello no se sigue confusión de las operaciones.
III. A esto se responde brevemente, a mi juicio, que la conclusión ha de entenderse no de la potencia lógica, sino de la potencia natural. Ahora bien, me mueve a ello lo que toca al medio asumido por Santo Tomás: pues aquel medio solo tiene lugar en el modo natural en que el ángel está en un lugar, a saber, por su operación; mientras que consta que los demonios son localizados por padecer más bien que por obrar. – Me mueve también la conclusión propuesta en la letra: pues formó una proposición categórica de inesse, a saber, que dos ángeles no están a la vez en el mismo lugar; y no una modal de lo posible. – Me mueve en tercer lugar la costumbre de Santo Tomás, que siempre solía determinar a partir de lo propio, y acerca de lo propio, de la cosa de que se trata. Pues buscamos aquí, como dijimos en el título3, qué comporta el orden de las cosas, no qué puede la potencia de Dios.
IV. Por tanto, hay que responder a las instancias en contrario4. Y a la primera se responde de dos modos. Primero, que, puesto que tales dos causas se comportan como causas de la misma razón distintas solo en número, como es patente, se dice que ahí no hay contradicción. En parte porque no parece que todos concedan que este efecto sea per se de esta causa; porque podría darse este efecto, y no por esta causa, como dicen. En parte porque, concedida la perseidad, no se sigue contradicción, sino superfluidad: pues no se sigue que dependa de ambas y de ninguna, sino que depende de ambas en cuanto se unen; con lo cual se compadece que ambas sean falsas, depende de ambas, y no depende de ninguna. Esto se declara y resulta patente si se finge que dos cuerpos luminosos de la misma razón y virtud están igualmente próximos a un medio que, según todo él, es primeramente iluminable de modo perfecto, es decir, en grado sumo, por cualquiera de ellos. Y para que no se niegue esta ficción, ni sea desemejante del caso propuesto, pónganse por la potencia de Dios aquellos dos luminosos en el mismo lugar. Entonces pregúntese: ¿será iluminado el medio por uno o por ambos?, etc.: pues este es precisamente el caso de que disputamos. Por tanto, como tal ficción no implica contradicción, sino que de potencia absoluta de Dios podría ponerse en el ser, se sigue que poner dos causas totales, etc., no es un imposible lógico, sino físico. Por lo cual, en tal caso, aquellos dos luminosos se comportarían como partes de un solo luminoso, que excede en el doble, o más, con su actividad a la potencia pasiva a la que se aproxima: de donde consta que el efecto dependería no de las partes divididamente, sino en cuanto se unen en uno. Y así, en el caso propuesto, dependería de dos agentes no en cuanto son dos, sino en cuanto se unen: sin embargo serían dos. – Segundo se dice que una cosa es que varios ángeles estén a la vez en el mismo lugar, y otra que estén naturalmente a la vez en el mismo lugar: lo primero, en efecto, no implica contradicción, dado que lo segundo implicaría contradicción, por la razón aducida. Y así podría sostenerse, según esta distinción, una y otra parte. Por lo cual Santo Tomás asumió la conclusión ciertamente de inesse, pero la mayor de lo imposible: lógico, ciertamente, al hablar de tales causas en cuanto son varias; físico, en cambio, al hablar de las mismas causas varias, pero no en cuanto varias.
A la segunda instancia se dice que, puesto que el ángel está per se en el lugar como operante en lo operado, del mismo modo que ocurre que lo operado sea diverso real y formalmente y sin embargo uno en cuanto al sujeto; así no es inconveniente que varios ángeles estén en el mismo lugar materialmente, pero no formalmente.
A la tercera se dice que, así como naturalmente no puede suceder que dos agentes naturales perfectos y del mismo orden, etc., estén igualmente próximos de modo inmediato a un mismo y único paciente según la misma razón; así es naturalmente imposible que dos Inteligencias estén presentes a un mismo y único lugar según la misma potencia pasiva. Y la razón en ambos casos es que tanto la naturaleza como el entendimiento aborrecen las superfluidades, como ociosas. Por tanto, tampoco por esto se impide que la presencia del orden sea razón suficiente para localizar al ángel5.
V. Acerca de la prueba de la consecuencia6, ocurre una duda: porque la proposición asumida, a saber, el ángel está en el lugar a modo de continente perfecto, no parece necesaria. Pues la perfección de la causalidad o bien es una condición necesariamente requerida para que el ángel esté en un lugar, o bien es una condición que necesariamente la acompaña: pero ninguna de las dos cosas puede decirse: luego, etc. En efecto, que no se requiera necesariamente es patente por dos cosas. Primero, por los varios que arrastran una nave, de cada uno de los cuales, excluida la corporeidad, se diría que está allí. Segundo, por lo que Santo Tomás dijo arriba7, que el ángel está en el lugar por la aplicación de su virtud de cualquier modo inmediatamente. – Que, en cambio, no la acompañe necesariamente, es patente porque los ángeles son de virtud finita; y pueden producir inmediatamente en el lugar un efecto de la misma razón. De estas dos cosas se sigue manifiestamente que es posible que haya de producirse algún efecto, por ejemplo el movimiento local de una mole que ha de ser sacudida, para el cual se requieran las virtudes motrices de varios ángeles.
VI. A esto hay que decir que, puesto que la presente cuestión es sobre la potencia natural, y no lógica, basta que aquella proposición sea necesaria con necesidad física, es decir, en la mayoría de los casos. Y puesto que estas cosas están remotísimas de los sentidos, basta que esta proposición nos sea conocida por medios razonables, como es patente por II Sobre el cielo8 y XII Metafísica9 Es, en efecto, conforme a la razón que cada ángel obtenga entre las causas tanta dignidad que esté libre de esta imperfección que es ser causa parcial: pues se cree que la naturaleza ha otorgado esta dignidad a todos los astros; cuánto más a las causas inmateriales, de las cuales la mínima excede incomparablemente a toda causa corporal. – A esto se añade que los ángeles buenos, sostenidos por la virtud divina, se aplican a estos lugares: y por eso Santo Tomás dijo que bastan para todas las cosas a las que son enviados, en I Sent., dist. XXXVII10.
Por tanto, a las razones en contrario no es necesario responder de otro modo. Pues confesamos que aquella proposición no es necesaria con necesidad lógica, sino física. Y, además, que esa su necesidad no nos es conocida sino probablemente. Y por eso podría sostenerse, si alguna vez se halla dicho por los Santos o por Doctores ilustres que varios ángeles están en el mismo lugar, lo cual Ricardo11 parece pensar.