Commentaria in Primam Partem Summae Theologiae

Tommaso de Vio Cajetan

Commentaria in Primam Partem Summae Theologiae

Tommaso de Vio Cajetan (1469–1534)

First published 1507

Cajetan's Commentaria in Primam Partem Summae Theologiae offers an article-by-article exposition of Aquinas's Prima Pars. Its discussions of sacred doctrine, analogy, divine knowledge, and creation became important reference points in the later Thomist tradition. The present digital edition follows the Latin text of the Leonine edition and includes English and Spanish translations. Coverage is currently partial.

This work is being completed — add a section.


Praefatio ad Oliverium Carrafam

In Prooemium Summae Theologiae

Quaestio I: De sacra doctrina, qualis sit, et ad quae se extendat

Articulus I: Utrum sit necessarium, praeter philosophicas disciplinas, aliam doctrinam haberi

Articulus II: Utrum sacra doctrina sit scientia

Articulus III: Utrum sacra doctrina sit una scientia

Articulus IV: Utrum sacra doctrina sit scientia practica

Articulus V: Utrum sacra doctrina sit dignior aliis scientiis

Articulus VI: Utrum haec doctrina sit sapientia

Articulus VII: Utrum deus sit subiectum huius scientiae

Articulus VIII: Utrum haec doctrina sit argumentativa

Articulus IX: Utrum sacra scriptura debeat uti metaphoris

Articulus X: Utrum sacra scriptura sub una littera habeat plures sensus

Quaestio II: De Deo, an Deus sit

Articulus I: Utrum Deum esse sit per se notum

Articulus II: Utrum Deum esse sit demonstrabile

Articulus III: Utrum Deus sit

Quaestio III: De Dei simplicitate

Articulus I: Utrum Deus sit corpus

Articulus II: Utrum in Deo sit compositio formae et materiae

Articulus III: Utrum sit idem Deus quod sua essentia vel natura

Articulus IV: Utrum in Deo sit idem essentia et esse

Articulus V: Utrum Deus sit in genere aliquo

Articulus VI: Utrum in Deo sint aliqua accidentia

Articulus VII: Utrum Deus sit omnino simplex

Articulus VIII: Utrum Deus in compositionem aliorum veniat

Quaestio IV: De Dei perfectione

Articulus I: Utrum Deus sit perfectus

Articulus II: Utrum in Deo sint perfectiones omnium rerum

Articulus III: Utrum aliqua creatura possit esse similis Deo

Quaestio V: De bono in communi

Articulus I: Utrum bonum differat secundum rem ab ente

Articulus II: Utrum bonum secundum rationem sit prius quam ens

Articulus III: Utrum omne ens sit bonum

Articulus IV: Utrum bonum habeat rationem causae finalis

Articulus V: Utrum ratio boni consistat in modo, specie et ordine

Articulus VI: Utrum convenienter dividatur bonum per honestum, utile et delectabile

Quaestio VI: De bonitate Dei

Articulus I: Utrum esse bonum Deo conveniat

Articulus II: Utrum Deus sit summum bonum

Articulus III: Utrum esse bonum per essentiam sit proprium Dei

Articulus IV: Utrum omnia sint bona bonitate divina

Quaestio VII: De infinitate Dei

Articulus I: Utrum Deus sit infinitus

Articulus II: Utrum aliquid aliud quam Deus possit esse infinitum per essentiam

Articulus III: Utrum possit esse aliquid infinitum actu secundum magnitudinem

Articulus IV: Utrum possit esse infinitum in rebus secundum multitudinem

Quaestio VIII: De existentia Dei in rebus

Articulus I: Utrum Deus sit in omnibus rebus

Articulus II: Utrum Deus sit ubique

Articulus III: Utrum Deus sit ubique per essentiam, praesentiam et potentiam

Articulus IV: Utrum esse ubique sit proprium Dei

Quaestio IX: De Dei immutabilitate

Articulus I: Utrum Deus sit omnino immutabilis

Articulus II: Utrum esse immutabile sit Dei proprium

Quaestio X: De Dei aeternitate

Articulus I: Utrum convenienter definiatur aeternitas, quod est interminabilis vitae tota simul et perfecta possessio

Articulus II: Utrum Deus sit aeternus

Articulus III: Utrum esse aeternum sit proprium Dei

Articulus IV: Utrum aeternitas differat a tempore

Articulus V: De differentia aevi et temporis

Articulus VI: Utrum sit unum aevum tantum

Quaestio XI: De unitate Dei

Articulus I: Utrum unum addat aliquid supra ens

Articulus II: Utrum unum et multa opponantur

Articulus III: Utrum Deus sit unus

Articulus IV: Utrum Deus sit maxime unus

Quaestio XII: Quomodo Deus a nobis cognoscatur

Articulus I: Utrum aliquis intellectus creatus possit Deum videre per essentiam

Articulus II: Utrum essentia Dei ab intellectu creato per aliquam similitudinem videatur

Articulus III: Utrum essentia Dei videri possit oculis corporalibus

Articulus IV: Utrum aliquis intellectus creatus per sua naturalia divinam essentiam videre possit

Articulus V: Utrum intellectus creatus ad videndum Dei essentiam aliquo creato lumine indigeat

Articulus VI: Utrum videntium essentiam Dei unus alio perfectius videat

Articulus VII: Utrum videntes Deum per essentiam ipsum comprehendant

Articulus VIII: Utrum videntes Deum per essentiam omnia in Deo videant

Articulus IX: Utrum ea quae videntur in Deo a videntibus divinam essentiam per aliquas similitudines videantur

Articulus X: Utrum videntes Deum per essentiam simul videant omnia quae in ipso vident

Articulus XI: Utrum aliquis in hac vita possit videre Deum per essentiam

Articulus XII: Utrum per rationem naturalem Deum in hac vita cognoscere possimus

Articulus XIII: Utrum per gratiam habeatur altior cognitio Dei quam ea quae habetur per rationem naturalem

Quaestio XIII: De nominibus Dei

Articulus I: Utrum aliquod nomen Deo conveniat

Articulus II: Utrum aliquod nomen dicatur de Deo substantialiter

Articulus III: Utrum aliquod nomen dicatur de Deo proprie

Articulus IV: Utrum nomina dicta de Deo sint nomina synonyma

Articulus V: Utrum ea quae de Deo dicuntur et creaturis, univoce dicantur de ipsis

Articulus VI: Utrum nomina per prius dicantur de creaturis quam de Deo

Articulus VII: Utrum nomina quae important relationem ad creaturas, dicantur de Deo ex tempore

Articulus VIII: Utrum hoc nomen *Deus* sit nomen naturae

Articulus IX: Utrum hoc nomen *Deus* sit communicabile

Articulus X: Utrum hoc nomen *Deus* univoce dicatur de Deo per participationem, secundum naturam, et secundum opinionem

Articulus XI: Utrum hoc nomen *qui est* sit maxime nomen Dei proprium

Articulus XII: Utrum propositiones affirmativae possint formari de Deo

Quaestio XIV: De scientia Dei

Articulus I: Utrum in Deo sit scientia

Articulus II: Utrum Deus intelligat se

Articulus III: Utrum Deus comprehendat seipsum

Articulus IV: Utrum ipsum intelligere Dei sit eius substantia

Articulus V: Utrum Deus cognoscat alia a se

Articulus VI: Utrum Deus cognoscat alia a se propria cognitione

Articulus VII: Utrum scientia Dei sit discursiva

Articulus VIII: Utrum scientia Dei sit causa rerum

Articulus IX: Utrum Deus habeat scientiam non entium

Articulus X: Utrum Deus cognoscat mala

Articulus XI: Utrum Deus cognoscat singularia

Articulus XII: Utrum Deus possit cognoscere infinita

Articulus XIII: Utrum scientia Dei sit futurorum contingentium

Articulus XIV: Utrum Deus cognoscat enuntiabilia

Articulus XV: Utrum scientia Dei sit variabilis

Articulus XVI: Utrum Deus de rebus habeat scientiam speculativam

Quaestio XV: De ideis

Articulus I: Utrum ideae sint

Articulus II: Utrum sint plures ideae

Articulus III: Utrum omnium quae cognoscit Deus, sint ideae

Quaestio XVI: De veritate

Articulus I: Utrum veritas sit tantum in intellectu

Articulus II: Utrum veritas sit in intellectu componente et dividente

Articulus III: Utrum verum et ens convertantur

Articulus IV: Utrum bonum secundum rationem sit prius quam verum

Articulus V: Utrum Deus sit veritas

Articulus VI: Utrum sit una sola veritas, secundum quam omnia sunt vera

Articulus VII: Utrum veritas creata sit aeterna

Articulus VIII: Utrum veritas sit imutabilis

Quaestio XVII: De falsitate

Articulus I: Utrum falsitas sit in rebus

Articulus II: Utrum in sensu sit falsitas

Articulus III: Utrum falsitas sit in intellectu

Articulus IV: Utrum verum et falsum sint contraria

Quaestio XVIII: De vita Dei

Articulus I: Utrum omnium naturalium rerum sit vivere

Articulus II: Utrum vita sit quaedam operatio

Articulus III: Utrum Deo conveniat vita

Articulus IV: Utrum omnia sint vita in Deo

Quaestio XIX: De voluntate Dei

Articulus I: Utrum in Deo sit voluntas

Articulus II: Utrum Deus velit alia a se

Articulus III: Utrum quidquid Deus vult, ex necessitate velit

Articulus IV: Utrum voluntas Dei sit causa rerum

Articulus V: Utrum voluntatis divinae sit assignare aliquam causam

Articulus VI: Utrum voluntas Dei semper impleatur

Articulus VII: Utrum voluntas Dei sit mutabilis

Articulus VIII: Utrum voluntas Dei necessitatem rebus volitis imponat

Articulus IX: Utrum voluntas Dei sit malorum

Articulus X: Utrum Deus habeat liberum arbitrium

Articulus XI: Utrum sit distinguenda in Deo voluntas signi

Articulus XII: Utrum convenienter circa divinam voluntatem ponantur quinque signa

Quaestio XX: De amore Dei

Articulus I: Utrum amor sit in Deo

Articulus II: Utrum Deus omnia amet

Articulus III: Utrum Deus aequaliter diligat omnia

Articulus IV: An Deus semper magis diligat meliora

Quaestio XXI: De iustitia et misericordia Dei

Articulus I: Utrum in Deo sit iustitia

Articulus II: Utrum iustitia Dei sit veritas

Articulus III: Utrum misericordia competat Deo

Articulus IV: Utrum in omnibus operibus Dei sit misericordia et iustitia

Quaestio XXII: De providentia Dei

Articulus I: Utrum providentia Deo conveniat

Articulus II: Utrum omnia sint subiecta divinae providentiae

Articulus III: Utrum Deus immediate omnibus provideat

Articulus IV: Utrum providentia rebus provisis necessitatem imponat

Quaestio XXIII: De praedestinatione

Articulus I: Utrum homines praedestinentur a Deo

Articulus II: Utrum praedestinatio aliquid ponat in praedestinato

Articulus III: Utrum Deus aliquem hominem reprobet

Articulus IV: Utrum praedestinati eligantur a Deo

Articulus V: Utrum praescientia meritorum sit causa praedestinationis

Articulus VI: Utrum praedestinatio sit certa

Articulus VII: Utrum numerus praedestinatorum sit certus

Articulus VIII: Utrum praedestinatio possit iuvari precibus sanctorum

Quaestio XXIV: De libro vitae

Articulus I: Utrum liber vitae sit idem quod praedestinatio

Articulus II: Utrum liber vitae sit solum respectu vitae gloriae praedestinatorum

Articulus III: Utrum aliquis deleatur de libro vitae

Quaestio XXV: De divina potentia

Articulus I: Utrum in Deo sit potentia

Articulus II: Utrum potentia Dei sit infinita

Articulus III: Utrum Deus sit omnipotens

Articulus IV: Utrum Deus possit facere quod praeterita non fuerint

Articulus V: Utrum Deus possit facere quae non facit

Articulus VI: Utrum Deus possit meliora facere ea quae facit

Quaestio XXVI: De divina beatitudine

Articulus I: Utrum beatitudo Deo competat

Articulus II: Utrum Deus dicatur beatus secundum intellectum

Articulus III: Utrum Deus sit beatitudo cuiuslibet beati

Articulus IV: Utrum in Dei beatitudine omnis beatitudo includatur

Quaestio XXVII: De processione divinarum personarum

Articulus I: Utrum processio sit in divinis

Articulus II: Utrum aliqua processio in divinis generatio DICI possit

Articulus III: Utrum sit in divinis alia processio a generatione verbi

Articulus IV: Utrum processio amoris in divinis sit generatio

Articulus V: Utrum sint plures processiones in divinis quam duae

Quaestio XXVIII: De relationibus divinis

Articulus I: Utrum in Deo sint aliquae relationes reales

Articulus II: Utrum relatio in Deo sit idem quod sua essentia

Articulus III: Utrum relationes quae sunt in Deo, realiter ab invicem distinguantur

Articulus IV: Utrum in Deo sint tantum quatuor relationes reales, scilicet paternitas, filiatio, spiratio et processio

Quaestio XXIX: De personis divinis

Articulus I: De definitione personae

Articulus II: Utrum persona sit idem quod hypostasis, subsistentia et essentia

Articulus III: Utrum nomen personae sit ponendum in divinis

Articulus IV: Utrum hoc nomen persona significet relationem

Quaestio XXX: De pluralitate personarum in divinis

Articulus I: Utrum sit ponere plures personas in divinis

Articulus II: Utrum in Deo sint plures personae quam tres

Articulus III: Utrum termini numerales ponant aliquid in divinis

Articulus IV: Utrum hoc nomen persona possit esse commune tribus personis

Quaestio XXXI: De his quae ad unitatem vel pluralitatem pertinent in divinis

Articulus I: Utrum sit Trinitas in divinis

Articulus II: Utrum Filius sit alius a patre

Articulus III: Utrum dictio exclusiva solus sit addenda termino essentiali in divinis

Articulus IV: Utrum dictio exclusiva possit adiungi termino personali

Quaestio XXXII: De divinarum personarum cognitione

Articulus I: Utrum Trinitas divinarum personarum possit per naturalem rationem cognosci

Articulus II: Utrum sint ponendae notiones in divinis

Articulus III: Utrum sint quinque notiones

Articulus IV: Utrum liceat contrarie opinari de notionibus

Quaestio XXXIII: De persona Patris

Articulus I: Utrum competat Patri esse principium

Articulus II: Utrum hoc nomen Pater sit nomen proprie divinae personae

Articulus III: Utrum hoc nomen Pater dicatur in divinis per prius secundum quod personaliter sumitur

Articulus IV: Utrum esse ingenitum sit Patri proprium

Quaestio XXXIV: De persona Filii

Articulus I: Utrum verbum in divinis sit nomen personale

Articulus II: Utrum verbum sit proprium nomen Filii

Articulus III: Utrum in nomine verbi importetur respectus ad creaturam

Quaestio XXXV: De imagine

Articulus I: Utrum imago in divinis dicatur personaliter

Articulus II: Utrum nomen imaginis sit proprium Filii

Quaestio XXXVI: De persona Spiritus Sancti

Articulus I: Utrum hoc nomen Spiritus Sanctus sit proprium nomen alicuius divinae personae

Articulus II: Utrum Spiritus Sanctus procedat a Filio

Articulus III: Utrum Spiritus Sanctus procedat a patre per Filium

Articulus IV: Utrum Pater et Filius sint unum principium Spiritus Sancti

Quaestio XXXVII: De nomine Spiritus Sancti quod est amor

Articulus I: Utrum amor sit proprium nomen Spiritus Sancti

Articulus II: Utrum Pater et Filius diligant se spiritu Sancto

Quaestio XXXVIII: De nomine Spiritus Sancti quod est donum

Articulus I: Utrum donum sit nomen personale

Articulus II: Utrum donum sit proprium nomen Spiritus Sancti

Quaestio XXXIX: De personis ad essentiam relatis

Articulus I: Utrum in divinis essentia sit idem quod persona

Articulus II: Utrum sit dicendum tres personas esse unius essentiae

Articulus III: Utrum nomina essentialia praedicentur singulariter de tribus personis

Articulus IV: Utrum nomina essentialia concreta possint supponere pro persona

Articulus V: Utrum nomina essentialia in abstracto significata possint supponere pro persona

Articulus VI: Utrum personae possint praedicari de nominibus essentialibus

Articulus VII: Utrum nomina essentialia sint approprianda personis

Articulus VIII: Utrum convenienter a sacris doctoribus sint essentialia personis attributa

Quaestio XL: De personis in comparatione ad relationes sive proprietates

Articulus I: Utrum relatio sit idem quod persona

Articulus II: Utrum personae distinguantur per relationes

Articulus III: Utrum, abstractis per intellectum relationibus a personis, adhuc remaneant hypostases

Articulus IV: Utrum actus notionales praeintelligantur proprietatibus

Quaestio XLI: De personis in comparatione ad actus notionales

Articulus I: Utrum actus notionales sint attribuendi personis

Articulus II: Utrum actus notionales sint voluntarii

Articulus III: Utrum actus notionales sint de aliquo

Articulus IV: Utrum in divinis sit potentia respectu actuum notionalium

Articulus V: Utrum potentia generandi significet relationem, et non essentiam

Articulus VI: Utrum actus notionalis ad plures personas terminari possit

Quaestio XLII: De aequalitate et similitudine divinarum personarum ad invicem

Articulus I: Utrum aequalitas locum habeat in divinis

Articulus II: Utrum persona procedens sit coaeterna suo principio, ut Filius Patri

Articulus III: Utrum in divinis personis sit ordo naturae

Articulus IV: Utrum Filius sit aequalis Patri secundum magnitudinem

Articulus V: Utrum Filius sit in patre, et e converso

Articulus VI: Utrum Filius sit aequalis Patri secundum potentiam

Quaestio XLIII: De missione divinarum personarum

Articulus I: Utrum alicui personae divinae conveniat mitti

Articulus II: Utrum missio sit aeterna, vel temporalis tantum

Articulus III: Utrum missio invisibilis divinae personae sit solum secundum donum gratiae gratum facientis

Articulus IV: Utrum Patri conveniat mitti

Articulus V: Utrum Filio conveniat invisibiliter mitti

Articulus VI: Utrum missio invisibilis fiat ad omnes qui sunt participes gratiae

Articulus VII: Utrum Spiritui Sancto conveniat visibiliter mitti

Articulus VIII: Utrum nulla persona divina mittatur nisi ab ea a qua procedit aeternaliter

Quaestio XLIV: De processione creaturarum a Deo, et de omnium entium prima causa

Articulus I: Utrum sit necessarium omne ens esse creatum a Deo

Articulus II: Utrum materia prima sit creata a Deo

Articulus III: Utrum causa exemplaris sit aliquid praeter Deum

Articulus IV: Utrum Deus sit causa finalis omnium

Quaestio XLV: De modo emanationis rerum a primo principio

Articulus I: Utrum creare sit ex nihilo aliquid facere

Articulus II: Utrum Deus possit aliquid creare

Articulus III: Utrum creatio sit aliquid in creatura

Articulus IV: Utrum creari sit proprium compositorum et subsistentium

Articulus V: Utrum solius Dei sit creare

Articulus VI: Utrum creare sit proprium alicuius personae

Articulus VII: Utrum in creaturis sit necesse inveniri vestigium Trinitatis

Articulus VIII: Utrum creatio admisceatur in operibus naturae et artis

Quaestio XLVI: De principio durationis rerum creatarum

Articulus I: Utrum universitas creaturarum semper fuerit

Articulus II: Utrum mundum incoepisse sit articulus fidei

Articulus III: Utrum creatio rerum fuerit in principio temporis

Quaestio XLVII: De distinctione rerum in communi

Articulus I: Utrum rerum multitudo et distinctio sit a Deo

Articulus II: Utrum inaequalitas rerum sit a Deo.

Articulus III: Utrum sit unus mundus tantum

Quaestio XLVIII: De distinctione rerum in speciali

Articulus I: Utrum malum sit natura quaedam

Articulus II: Utrum malum inveniatur in rebus

Articulus III: Utrum malum sit in bono sicut in subiecto

Articulus IV: Utrum malum corrumpat totum bonum

Articulus V: Utrum malum sufficienter dividatur per poenam et culpam

Articulus VI: Utrum habeat plus de ratione mali poena quam culpa

Quaestio XLIX: De causa mali

Articulus I: Utrum bonum possit esse causa mali

Articulus II: Utrum summum bonum, quod est Deus, sit causa mali

Articulus III: Utrum sit unum summum malum, quod sit causa omnis mali

Quaestio L: De substantia angelorum absolute

Articulus I: Utrum angelus sit omnino incorporeus

Articulus II: Utrum angelus sit compositus ex materia et forma

Articulus III: Utrum angeli sint in aliquo magno numero

Articulus IV: Utrum angeli differant specie

Articulus V: Utrum angeli sint incorruptibiles

Quaestio LI: De comparatione angelorum ad corpora

Articulus I: Utrum angeli habeant corpora naturaliter sibi unita

Articulus II: Utrum angeli assumant corpora

Articulus III: Utrum angeli in corporibus assumptis opera vitae exerceant

Quaestio LII: De comparatione angelorum ad loca

Articulus I: Utrum angelus sit in loco

Articulus II: Utrum angelus possit esse in pluribus locis simul

El título es claro. Hay, sin embargo, algo que notar en él: que el término possint expresa la potencia natural de los mismos ángeles y la ordinaria del mismo Dios; pues aquí no examinamos qué pueda Dios absolutamente en esta materia, sino qué contiene el orden de las cosas.

En el cuerpo del artículo hace cinco cosas: primero, responde a lo preguntado; segundo, excluye de ello cierto error; tercero, remueve cierta objeción; cuarto, infiere cuán diferentemente están en el lugar el cuerpo, el ángel y Dios; por último, resuelve los argumentos a partir de lo dicho.

II. En cuanto a lo primero, la conclusión que responde tiene tres partes, y es esta: El ángel no está en todas partes, sino en un lugar particular único. – Y se prueban cada una de las partículas. Primero, que no esté en todas partes, por la diferencia entre la virtud del ángel y la virtud divina: porque la una es finita, la otra infinita; la una es causa particular, la otra es universal de todas las cosas.

Luego se prueban juntas la segunda y la tercera partícula, a saber, que esté en un solo lugar y que esté en un lugar particular, así. El ángel no puede tener sino un efecto particular: luego no puede estar sino en un solo lugar particular. – El antecedente se prueba en cuanto a la primera parte: porque todo lo que se compara con una virtud única, se compara como uno. En cuanto a la tercera, en cambio, así: como se tiene el ente universal respecto de la virtud universal de Dios, así un ente particular respecto de la virtud del ángel; luego, etc. – La consecuencia, por su parte, se prueba: porque el ángel no está en el lugar sino por la aplicación de su virtud al lugar.

III. Acerca de esta parte se presenta una múltiple duda. Y primero, en la prueba de la segunda partícula de la conclusión: porque o bien allí se asume algo falso, o bien no se prueba lo pretendido, tanto por parte del predicado de la proposición asumida como por parte del sujeto. En efecto, cuando se dice: todo lo que se compara con alguna virtud única, se compara como uno, o bien se habla de toda virtud universalmente, o bien de alguna, a saber, creada. Si de alguna, se siguen tres inconvenientes. Primero, que se asume lo que había que probar. – Segundo, que Santo Tomás habría inferido mal, a partir de esta proposición, la proporcionalidad del ente universal con la virtud de Dios, y del ente particular con la virtud del ángel. – Tercero, que sería una restricción irrazonable, o al menos ambigua. Pues esta proposición podría quizá restringirse por dos capítulos: a saber, por la diferencia entre la virtud natural y la voluntaria; o entre la virtud finita y la infinita. Pero por ninguna de las dos razones puede restringirse. Pues el ángel es también agente por propósito: y por ello, si la proposición no vale sino de la virtud natural, no vendrá al caso. En cuanto a la razón de lo finito y lo infinito, nada hace a la unidad y pluralidad del efecto: pues la virtud natural, sea finita o infinita, está determinada a uno; la voluntaria, en cambio, sea finita o infinita, se tiene respecto de los opuestos, como consta en IX Metaphys.. Luego.

Si, en cambio, se entiende universalmente de toda virtud, surge una dificultad. Tanto porque de ello se sigue que la virtud divina está determinada a uno. Como porque de ello se sigue también que la virtud que obra por propósito está determinada a uno.

IV. Segundo, hay duda sobre de qué unidad de la virtud se habla aquí: si de la real, o de la formal, o de ambas a la vez. Si solo de la real, la instancia es manifiesta en la virtud generativa, espirativa y creativa de Dios, que son una sola realidad, y sin embargo no está determinada a uno.

Si en cambio se habla de la formal, entonces la proposición, aunque sea verdadera, no viene sin embargo al caso. Pues no es inconveniente poner en los ángeles muchas virtudes distintas solo formalmente: a saber, la virtud motriz, la virtud custodiadora, y así de las demás, según las diversas razones formales del efecto. Y así por esta razón no se probaría lo pretendido: pues podría decirse que el ángel, aunque según una sola virtud esté en un solo lugar, según varias está, sin embargo, en varios lugares. En efecto, no es inconveniente que un mismo y único agente use varias virtudes a la vez: como consta del alma, que a la vez oye y ve y ejerce las operaciones de la parte vegetativa y de la intelectiva, siendo única, según Santo Tomás.

Y por lo mismo se obtiene que no lo entiende de la real y la formal a la vez: pues este miembro se infiere del anterior, como es patente.

V. Tercero, hay duda sobre de qué unidad del efecto se habla: a saber, si de la formal o de la numeral. Si de la formal, no se sigue lo pretendido: pues de la unidad formal no se sigue la unidad numeral del efecto.

Si de la numeral, o bien se entiende de lo uno en número simplemente o en todo sentido. Y entonces esto es falso: porque así se seguiría que el ángel no podría mover a la vez dos piedrecillas discontinuas; pues los movimientos de ellas serían distintos en número, por la distinción de los sujetos, y no podrían llamarse uno en número sino acaso en cierto sentido.

O bien se entiende uno en número de cualquier modo; modo en el cual también un montón de piedras es uno. Y así parece también ser falso.

Tanto porque se seguiría que Dios no podría producir muchas cosas en número, como muchas. – Como porque entre el ángel y Dios no habría diferencia en producir a la vez uno o muchos; sino solo de más o menos. Y de modo semejante no habría diferencia entre ellos en existir en uno o en varios lugares; sino solo en mayor o menor medida. En efecto, toda virtud se determina a uno en número según esto: pero la divina a uno, es decir, a todo el universo; las demás, en cambio, a cada cosa particular. Ahora bien, esto es manifiestamente inconveniente: pues Dios puede producir a la vez muchas cosas, como muchas, y estar a la vez en muchos lugares.

– Como porque se seguiría lo opuesto de lo principalmente pretendido: que el ángel puede estar a la vez en varios lugares. Pues si tal unidad numeral es posible en el efecto del mismo ángel, dado que esta unidad no requiere continuidad, por la misma razón por la que puede mover a la vez dos piedras distantes entre sí un codo, por igual razón puede moverlas distantes diez codos; pues no es necesario, al obrar sobre ellas, obrar a la vez sobre la distancia intermedia. Y así podría mover a la vez dos piedrecillas, una en Roma y otra en Francia: y por consiguiente estaría en muchos lugares.

VI. Para la evidencia de estas dificultades, ha de saberse que un efecto puede compararse de dos modos con su causa: primero, como el objeto con la potencia; segundo, como el efecto con la causa. Por ejemplo, lo calentado se compara con la virtud calefactiva como objeto posible; y como efecto llevado a ejecución. En el primer modo se atiende a la comparación entre la razón formal del efecto y la razón de obrar de la misma causa; en el segundo modo, en cambio, se atiende al supuesto o individuo mismo del efecto, y a la operación de la causa en acto ejercido.

VII. Como, pues, la proposición asumida podría interpretarse en estos dos modos, se dice que, si esta proposición se interpreta en el primer modo, equivale a esta: de uno, en cuanto uno, no procede sino uno; la cual se entiende de la unidad formal tanto de la causa como del efecto. Y es universalmente verdadera: pues toda virtud mira a una sola razón formal en su objeto adecuado; de otro modo no sería una formalmente. – Ni de ello se sigue que la potencia racional no sea respecto de los opuestos; o que la virtud divina no pueda producir formalmente muchas cosas, sino multiplicada formalmente: pues tanto la potencia racional como la virtud divina miran per se primo a uno. Y de la potencia racional consta ciertamente por IX Metaphys., donde se dice que la potencia racional hace per se primo uno de los opuestos, y el otro per se secundo. Y de la potencia divina consta, porque mira per se primo al esse, y las demás cosas en cuanto son modos y participaciones de ser; y por eso puede producir formalmente muchas cosas bajo el ente; como también la vista puede ver muchas especies de colores, bajo un solo género sin embargo.

Y por esto se excluye la instancia sobre la multiplicación formal de la virtud angélica. Se dice, en efecto, que en el ángel hay una sola virtud operativa: pero su unidad formal no se atiende según estas razones formales específicas, sino según alguna razón genérica o análoga, bajo la cual se comprenden muchas razones formales específicas. De donde, no solo realmente, sino también formalmente, es la misma la virtud por la que el ángel custodia, preside, mueve y hace cuanto hace.

Y así esta proposición es verdadera en este sentido: pero no es así principalmente pretendida, porque intentamos concluir la unidad numeral del lugar. Dije, sin embargo, principalmente, porque secundariamente sí es así pretendida: pues, como se dice en V Metaphys., lo que es uno en número per se, es también uno en razón.

VIII. Como, pues, en el segundo sentido esta proposición es la principalmente pretendida, para su evidencia ha de saberse que, así como por parte de la causa se encuentra la usual distinción entre causa total y causas parciales, es decir, entre la causa que en su orden basta por sí sola, y las causas que requieren el concurso de varias del mismo orden, como consta de varios que tiran de una nave y de uno solo que tira de una navecilla; así, proporcionalmente, por parte del efecto puede distinguirse, de modo que uno es efecto total y otro efecto parcial. De modo que, así como se llaman causas parciales de un efecto no cualesquiera dos causas aun del mismo género, sino solo aquellas que concurren en el mismo género de causa y en el mismo orden a integrar una sola causa de aquel orden (pues el sol y un hombre no son causas parciales de Sócrates: pero los varios que tiran de la nave se llaman causas parciales del arrastre, porque convienen en integrar un único tirador perfecto, y por ello obtienen la fuerza de una sola causa total, concurriendo no obstante las causas superiores en sus órdenes); de modo semejante se llaman efectos parciales de alguna virtud, no cualesquiera dos efectos de ella, sino solo aquellos que son producidos para integrar un único efecto total. Y por ello, la razón de efecto parcial se distingue de la razón de efecto total en que aquel se hace necesariamente como parte de otro, este en cambio absolutamente. – Segundo, ha de saberse que el efecto total puede compararse con alguna virtud de tres modos: a saber, como defectivo, como excesivo y como adecuado. Por ejemplo, respecto de la virtud motriz del hombre, el móvil es triple: uno adecuado, otro excedente, y otro menor, de modo que puede mover algo mayor que él. – La tercera distinción es la del hacerse a la vez o sucesivamente.

IX. De estas tres distinciones, en efecto, se obtiene la interpretación de aquella proposición. Ha de interpretarse, en efecto, así: Todo lo que se compara como efecto total y adecuado (o casi), y a la vez, con una virtud una real y formalmente, se compara como uno en número. Y así es universalmente verdadera de toda virtud, sea finita o infinita, sea natural o libre. De donde también Santo Tomás en este artículo, inmediatamente después de esta proposición, añadió que a la virtud divina responde el ente universal, como efecto casi adecuado. – Pero adviértase que, aunque estas tres condiciones han de entenderse en aquella proposición absolutamente, la segunda, sin embargo, no es necesaria si se la restringe a la virtud angélica: porque ni siquiera dos efectos defectivos puede producir a la vez. Tampoco la tercera es necesaria si se la restringe a la virtud infinita: pues esta, todo lo que puede producir sucesivamente, puede también producirlo a la vez, a no ser que haya repugnancia por parte del efecto.

X. Ni de ello se sigue ninguno de aquellos tres inconvenientes que se adujeron al objetar. No se sigue, primero, que Dios no pueda producir muchas cosas en número como muchas: pues aquel uno en número que responde a su virtud como efecto adecuado, es compatible consigo con toda la latitud posible, tanto numeral como formal. Es, en efecto, aquel ente universal: de donde, así como con la determinación de la virtud creativa a uno formalmente, es decir, al esse, es compatible que pueda muchas cosas formalmente, según los varios modos de ser; así con la determinación de la misma virtud en acto ejercido a uno en número, es decir, al universo, es compatible esa multitud de cosas de las que surge el universo.

Ni a esta determinación obsta que Dios pueda haber producido a la vez, fuera de este universo, otro universo, o alguna otra criatura. Tanto porque este universo, y cualquier cosa, y cuantas se supongan producidas, de cualquier modo, por separado y aparte, serán necesariamente partes del ente universal; aunque no serían partes de este o de aquel universo. Por lo cual, Santo Tomás en la letra, notablemente, no asignó a la virtud divina como efecto adecuado el universo, sino el ente universal: ni dijo, todo lo que se hace por alguna virtud única etc., sino todo lo que se compara; para insinuar que hablaba del efecto adecuado o casi adecuado, el cual consta que no es, respecto de la virtud divina, cualquier ente hecho o hacedero, sino solo el ente universal. – Como porque, según se dijo en el título de la cuestión, aquí se habla de la potencia ordinaria, de la cual no puede emanar sino un solo universo, como efecto adecuado que encierra en sí muchos efectos defectivos y parciales.

XI. Tampoco se sigue el segundo inconveniente. Pues alcanzar algunos efectos parciales ocurre de dos modos: primero, según aquello solo en que convienen; segundo, según aquello también en que se distinguen. Y en esto difieren la virtud divina y la angélica: pues la angélica alcanza muchos efectos parciales según aquello solo en que se unen; la virtud divina, en cambio, alcanza en todas las partes del universo también aquello en que se distinguen. Y por eso el ángel puede hacer a la vez solo uno en número, la divina en cambio muchos: porque aquella no alcanza muchos sino como uno, esta en cambio alcanza muchos como uno y como muchos. Por lo cual Santo Tomás en la letra, insinuando ambas cosas, dijo dos cosas: la conveniencia de la virtud angélica y la divina, en que están determinadas a uno en número; y la diferencia, en que la divina está determinada a tal uno en número, de lo cual se sigue necesariamente que ella alcance muchos bajo aquel uno. De que, en efecto, se alcance el ente universal, es consecuente que se alcance la multitud, en cuanto multitud: pues es de la razón del universo tener no solo muchos como uno, sino muchos como muchos; es decir, no solo aquello en que muchos convienen, a saber, el orden, sino aquellas cosas en que se distinguen. La virtud angélica, en cambio, está determinada a un uno tal, del cual no se sigue la multitud: porque lo está al ente particular.

XII. Al tercer inconveniente, en fin, se dice que, aunque el ángel pueda mover dos piedras discontinuas como móviles parciales de un solo movimiento total, que surge de dos mociones pasivas parciales; no podría, sin embargo, moverlas como dos móviles totales, es decir, de modo que ninguno se moviera como compartícipe del otro. Como consta en quien tira de un pequeño madero y puede tirar a la vez de otro igual: este, en efecto, podría tirar de ambos a la vez, como dos móviles parciales arrastrados con la misma acción; no podría, sin embargo, mientras tira de uno, tirar con otra acción por separado de otro.

Cuánta distancia pueda mediar entre dos efectos parciales, no lo tenemos cierto. Parece necesario, sin embargo, que, así como las demás virtudes finitas naturales tienen una esfera cierta de su actividad, más allá de la cual no pueden obrar inmediatamente (ocurre, en efecto, que algo se coagule a la vez, como se dice en de Sensu et Sensato); así la virtud angélica tiene una esfera cierta de su actividad, dentro de la cual cuantas cosas mueva a la vez, las mira como existentes en un solo lugar. Ni podría mover a la vez esas mismas, si una de ellas se pusiera fuera de la esfera de su actividad. Y por eso se niega que sea la misma la razón de la pequeña y de la gran distancia de los efectos parciales entre sí. De donde no se sigue que el ángel pueda estar a la vez en diversos lugares.

XIII. Acerca de aquella proposición, a saber: al ángel puede atribuirse un lugar indivisible o divisible, mayor o menor, según aplica voluntariamente su virtud, se presenta una duda: si el ángel puede estar en un lugar divisible por pequeño que sea, o por grande que sea. Escoto, en efecto, en II Sent., dist. II, qu. VI, sostiene la parte negativa: y prueba de dos maneras que el ángel no puede estar en un lugar por pequeño que sea, aunque concede que en un lugar puntual. Primero, por la trigésima quinta del libro Primero de Euclides, donde se dice que todo lo que puede estar en uno de los iguales, puede estar también en el otro, si la figura no lo repugna. De esto, dice Escoto, se sigue que el ángel puede estar en un lugar por largo que sea: porque siempre se puede hallar un cuadrilátero más estrechamente igual a cualquier cuadrado dado.

– Segundo, por razón natural: porque se seguiría que el ángel es de virtud infinita. Se prueba la consecuencia: porque, determinada la virtud del ángel a un lugar máximo, poder aplicarla a uno menor es propio de una virtud activa de cierta magnitud; y poder aplicarla todavía a uno menor es poder más y más perfectamente, y así al infinito; luego, si puede trasladarse siempre a un lugar por pequeño que sea el siguiente, será de virtud infinita.

Santo Tomás, por su parte, sostiene en este asunto tres cosas. Primero, que puede estar en un lugar indivisible.

– Segundo, que no puede estar en un lugar por grande que sea. Porque su virtud es finita; ni puede el arbitrio de su voluntad ser eficaz sino conforme a las fuerzas de la naturaleza. – Tercero (y en esto Escoto discrepó de él), que el ángel puede estar en un lugar por pequeño que sea. Pues sin duda puede obrar en un lugar por pequeño que sea, no habiendo repugnancia alguna por parte del efecto o de la virtud etc., como es de suyo patente: el movimiento, en efecto, al menos el local, no determina para sí un lugar mínimo, como consta en VI Physic.; de donde puede ser causado por el ángel en un lugar por pequeño que sea.

XIV. A las razones de Escoto, por lo demás, puede responderse fácilmente. A la primera, ciertamente, que la proposición de Euclides no viene al caso: pues habla manifiestamente del estar en el lugar de modo conmensurativo, queriendo que todo lo conmensurable con uno de los iguales sea conmensurable con el otro, a no ser que la figura lo impida; lo cual es ridículo reducir a nuestro propósito. – Aunque podría también decirse en segundo lugar que una cosa es poder estar en un lugar por largo que sea simplemente; y otra poder estar en un lugar por largo que sea respecto de una magnitud dada: como una cosa es poder crecer al infinito simplemente; y otra poder crecer al infinito según las partes que pueden quitarse de una línea dada, como consta en III Physic.. Pues aunque un largo infinito simplemente no podría corresponder al ángel, el que sin embargo fuera infinitamente largo por las restricciones del cuadrado asignado, podría corresponder al ángel como un solo lugar: tal sería, en efecto, simplemente finito según la longitud, y nunca, hecha cualquier excrecencia, excedería una cantidad cierta. Y por ello, a no ser que la longitud se prolongara tanto que saliera de la esfera de actividad del ángel, por la misma razón por la que podría obrar en el cuadrado, podría también en el cuadrilátero. Pero si saliera de la esfera de actividad, ya se tiene la razón por la que no podría estar en él: obstaría, en efecto, la salida fuera de la esfera, así como Euclides dice que a un cuerpo obstaría la figura.

A la segunda razón se dice que es falso que sea de mayor virtud poder aplicarse a un lugar menor y aún menor: esto, en efecto, no procede de la cantidad de la virtud, sino que depende de la libertad, como dice Santo Tomás. De donde, aunque aplicarse a todo el lugar sea propio de una virtud de cierta magnitud, porque ningún efecto puede darse sin que sea de alguna virtud de cierta magnitud; aplicarse, sin embargo, a un lugar mayor o menor dentro de la propia esfera no exige, hablando per se, una virtud mayor o menor, sino la libertad de usarla.

XV. Y por esto resulta patente qué haya de sostenerse, según Santo Tomás, acerca de la otra ambigüedad que Escoto plantea al final: a saber, si el ángel, estando en un lugar, está necesariamente en un lugar tan grande determinadamente, por ejemplo de un palmo. Él mismo, en efecto, estima que ninguna de las dos partes de la cuestión produce inconveniente. Pero de lo dicho por Santo Tomás se sigue manifiesta la negativa, de modo que la afirmativa opuesta introduciría un inconveniente: porque se seguiría que la latitud del uso de la virtud angélica no sería libre, sino natural, como la aplicación del alma al cuerpo, aunque en otro género de causa.

Articulus III: Utrum plures angeli possint simul esse in eodem loco

Quaestio LIII: De motu locali angelorum

Articulus I: Utrum angelus possit moveri localiter

Articulus II: Utrum angelus transeat per medium

Articulus III: Utrum motus angeli sit in instanti

Quaestio LIV: De cognitione angelorum

Articulus I: Utrum intelligere angeli sit eius substantia

Articulus II: Utrum intelligere angeli sit eius esse

Articulus III: Utrum potentia intellectiva angeli sit eius essentia

Articulus IV: Utrum in angelo sit intellectus agens et possibilis

Articulus V: Utrum in angelis sit sola intellectiva cognitio

↑ Top of work