Commentaria in Primam Partem Summae Theologiae
Tommaso de Vio Cajetan (1469–1534)
First published 1507
Cajetan's Commentaria in Primam Partem Summae Theologiae offers an article-by-article exposition of Aquinas's Prima Pars. Its discussions of sacred doctrine, analogy, divine knowledge, and creation became important reference points in the later Thomist tradition. The present digital edition follows the Latin text of the Leonine edition and includes English and Spanish translations. Coverage is currently partial.
✦ This work is being completed — add a section.
Praefatio ad Oliverium Carrafam
In Prooemium Summae Theologiae
Quaestio I: De sacra doctrina, qualis sit, et ad quae se extendat
Articulus I: Utrum sit necessarium, praeter philosophicas disciplinas, aliam doctrinam haberi
Articulus II: Utrum sacra doctrina sit scientia
Articulus III: Utrum sacra doctrina sit una scientia
Articulus IV: Utrum sacra doctrina sit scientia practica
Articulus V: Utrum sacra doctrina sit dignior aliis scientiis
Articulus VI: Utrum haec doctrina sit sapientia
Articulus VII: Utrum deus sit subiectum huius scientiae
Articulus VIII: Utrum haec doctrina sit argumentativa
Articulus IX: Utrum sacra scriptura debeat uti metaphoris
Articulus X: Utrum sacra scriptura sub una littera habeat plures sensus
Quaestio II: De Deo, an Deus sit
Articulus I: Utrum Deum esse sit per se notum
Articulus II: Utrum Deum esse sit demonstrabile
Articulus III: Utrum Deus sit
Quaestio III: De Dei simplicitate
Articulus I: Utrum Deus sit corpus
Articulus II: Utrum in Deo sit compositio formae et materiae
Articulus III: Utrum sit idem Deus quod sua essentia vel natura
Articulus IV: Utrum in Deo sit idem essentia et esse
Articulus V: Utrum Deus sit in genere aliquo
Articulus VI: Utrum in Deo sint aliqua accidentia
Articulus VII: Utrum Deus sit omnino simplex
Articulus VIII: Utrum Deus in compositionem aliorum veniat
Quaestio IV: De Dei perfectione
Articulus I: Utrum Deus sit perfectus
Articulus II: Utrum in Deo sint perfectiones omnium rerum
Articulus III: Utrum aliqua creatura possit esse similis Deo
Quaestio V: De bono in communi
Articulus I: Utrum bonum differat secundum rem ab ente
Articulus II: Utrum bonum secundum rationem sit prius quam ens
Articulus III: Utrum omne ens sit bonum
Articulus IV: Utrum bonum habeat rationem causae finalis
Articulus V: Utrum ratio boni consistat in modo, specie et ordine
Articulus VI: Utrum convenienter dividatur bonum per honestum, utile et delectabile
Quaestio VI: De bonitate Dei
Articulus I: Utrum esse bonum Deo conveniat
Articulus II: Utrum Deus sit summum bonum
Articulus III: Utrum esse bonum per essentiam sit proprium Dei
Articulus IV: Utrum omnia sint bona bonitate divina
Quaestio VII: De infinitate Dei
Articulus I: Utrum Deus sit infinitus
Articulus II: Utrum aliquid aliud quam Deus possit esse infinitum per essentiam
Articulus III: Utrum possit esse aliquid infinitum actu secundum magnitudinem
Articulus IV: Utrum possit esse infinitum in rebus secundum multitudinem
Quaestio VIII: De existentia Dei in rebus
Articulus I: Utrum Deus sit in omnibus rebus
Articulus II: Utrum Deus sit ubique
Articulus III: Utrum Deus sit ubique per essentiam, praesentiam et potentiam
Articulus IV: Utrum esse ubique sit proprium Dei
Quaestio IX: De Dei immutabilitate
Articulus I: Utrum Deus sit omnino immutabilis
Articulus II: Utrum esse immutabile sit Dei proprium
Quaestio X: De Dei aeternitate
Articulus I: Utrum convenienter definiatur aeternitas, quod est interminabilis vitae tota simul et perfecta possessio
Articulus II: Utrum Deus sit aeternus
Articulus III: Utrum esse aeternum sit proprium Dei
Articulus IV: Utrum aeternitas differat a tempore
Articulus V: De differentia aevi et temporis
Articulus VI: Utrum sit unum aevum tantum
Quaestio XI: De unitate Dei
Articulus I: Utrum unum addat aliquid supra ens
Articulus II: Utrum unum et multa opponantur
Articulus III: Utrum Deus sit unus
Articulus IV: Utrum Deus sit maxime unus
Quaestio XII: Quomodo Deus a nobis cognoscatur
Articulus I: Utrum aliquis intellectus creatus possit Deum videre per essentiam
Articulus II: Utrum essentia Dei ab intellectu creato per aliquam similitudinem videatur
Articulus III: Utrum essentia Dei videri possit oculis corporalibus
Articulus IV: Utrum aliquis intellectus creatus per sua naturalia divinam essentiam videre possit
Articulus V: Utrum intellectus creatus ad videndum Dei essentiam aliquo creato lumine indigeat
Articulus VI: Utrum videntium essentiam Dei unus alio perfectius videat
Articulus VII: Utrum videntes Deum per essentiam ipsum comprehendant
Articulus VIII: Utrum videntes Deum per essentiam omnia in Deo videant
Articulus IX: Utrum ea quae videntur in Deo a videntibus divinam essentiam per aliquas similitudines videantur
Articulus X: Utrum videntes Deum per essentiam simul videant omnia quae in ipso vident
Articulus XI: Utrum aliquis in hac vita possit videre Deum per essentiam
Articulus XII: Utrum per rationem naturalem Deum in hac vita cognoscere possimus
Articulus XIII: Utrum per gratiam habeatur altior cognitio Dei quam ea quae habetur per rationem naturalem
Quaestio XIII: De nominibus Dei
Articulus I: Utrum aliquod nomen Deo conveniat
Articulus II: Utrum aliquod nomen dicatur de Deo substantialiter
Articulus III: Utrum aliquod nomen dicatur de Deo proprie
Articulus IV: Utrum nomina dicta de Deo sint nomina synonyma
Articulus V: Utrum ea quae de Deo dicuntur et creaturis, univoce dicantur de ipsis
Articulus VI: Utrum nomina per prius dicantur de creaturis quam de Deo
Articulus VII: Utrum nomina quae important relationem ad creaturas, dicantur de Deo ex tempore
Articulus VIII: Utrum hoc nomen *Deus* sit nomen naturae
Articulus IX: Utrum hoc nomen *Deus* sit communicabile
Articulus X: Utrum hoc nomen *Deus* univoce dicatur de Deo per participationem, secundum naturam, et secundum opinionem
Articulus XI: Utrum hoc nomen *qui est* sit maxime nomen Dei proprium
Articulus XII: Utrum propositiones affirmativae possint formari de Deo
Quaestio XIV: De scientia Dei
Articulus I: Utrum in Deo sit scientia
Articulus II: Utrum Deus intelligat se
Articulus III: Utrum Deus comprehendat seipsum
Articulus IV: Utrum ipsum intelligere Dei sit eius substantia
Articulus V: Utrum Deus cognoscat alia a se
Articulus VI: Utrum Deus cognoscat alia a se propria cognitione
Articulus VII: Utrum scientia Dei sit discursiva
Articulus VIII: Utrum scientia Dei sit causa rerum
Articulus IX: Utrum Deus habeat scientiam non entium
Articulus X: Utrum Deus cognoscat mala
Articulus XI: Utrum Deus cognoscat singularia
Articulus XII: Utrum Deus possit cognoscere infinita
Articulus XIII: Utrum scientia Dei sit futurorum contingentium
Articulus XIV: Utrum Deus cognoscat enuntiabilia
Articulus XV: Utrum scientia Dei sit variabilis
Articulus XVI: Utrum Deus de rebus habeat scientiam speculativam
Quaestio XV: De ideis
Articulus I: Utrum ideae sint
Articulus II: Utrum sint plures ideae
Articulus III: Utrum omnium quae cognoscit Deus, sint ideae
Quaestio XVI: De veritate
Articulus I: Utrum veritas sit tantum in intellectu
Articulus II: Utrum veritas sit in intellectu componente et dividente
Articulus III: Utrum verum et ens convertantur
Articulus IV: Utrum bonum secundum rationem sit prius quam verum
Articulus V: Utrum Deus sit veritas
Articulus VI: Utrum sit una sola veritas, secundum quam omnia sunt vera
Articulus VII: Utrum veritas creata sit aeterna
Articulus VIII: Utrum veritas sit imutabilis
Quaestio XVII: De falsitate
Articulus I: Utrum falsitas sit in rebus
Articulus II: Utrum in sensu sit falsitas
Articulus III: Utrum falsitas sit in intellectu
Articulus IV: Utrum verum et falsum sint contraria
Quaestio XVIII: De vita Dei
Articulus I: Utrum omnium naturalium rerum sit vivere
Articulus II: Utrum vita sit quaedam operatio
Articulus III: Utrum Deo conveniat vita
Articulus IV: Utrum omnia sint vita in Deo
Quaestio XIX: De voluntate Dei
Articulus I: Utrum in Deo sit voluntas
Articulus II: Utrum Deus velit alia a se
Articulus III: Utrum quidquid Deus vult, ex necessitate velit
Articulus IV: Utrum voluntas Dei sit causa rerum
Articulus V: Utrum voluntatis divinae sit assignare aliquam causam
Articulus VI: Utrum voluntas Dei semper impleatur
Articulus VII: Utrum voluntas Dei sit mutabilis
Articulus VIII: Utrum voluntas Dei necessitatem rebus volitis imponat
Articulus IX: Utrum voluntas Dei sit malorum
Articulus X: Utrum Deus habeat liberum arbitrium
Articulus XI: Utrum sit distinguenda in Deo voluntas signi
Articulus XII: Utrum convenienter circa divinam voluntatem ponantur quinque signa
Quaestio XX: De amore Dei
Articulus I: Utrum amor sit in Deo
Articulus II: Utrum Deus omnia amet
Articulus III: Utrum Deus aequaliter diligat omnia
Articulus IV: An Deus semper magis diligat meliora
Quaestio XXI: De iustitia et misericordia Dei
Articulus I: Utrum in Deo sit iustitia
Articulus II: Utrum iustitia Dei sit veritas
Articulus III: Utrum misericordia competat Deo
Articulus IV: Utrum in omnibus operibus Dei sit misericordia et iustitia
Quaestio XXII: De providentia Dei
Articulus I: Utrum providentia Deo conveniat
Articulus II: Utrum omnia sint subiecta divinae providentiae
Articulus III: Utrum Deus immediate omnibus provideat
Articulus IV: Utrum providentia rebus provisis necessitatem imponat
Quaestio XXIII: De praedestinatione
Articulus I: Utrum homines praedestinentur a Deo
Articulus II: Utrum praedestinatio aliquid ponat in praedestinato
Articulus III: Utrum Deus aliquem hominem reprobet
Articulus IV: Utrum praedestinati eligantur a Deo
Articulus V: Utrum praescientia meritorum sit causa praedestinationis
Articulus VI: Utrum praedestinatio sit certa
Articulus VII: Utrum numerus praedestinatorum sit certus
Articulus VIII: Utrum praedestinatio possit iuvari precibus sanctorum
Quaestio XXIV: De libro vitae
Articulus I: Utrum liber vitae sit idem quod praedestinatio
Articulus II: Utrum liber vitae sit solum respectu vitae gloriae praedestinatorum
Articulus III: Utrum aliquis deleatur de libro vitae
Quaestio XXV: De divina potentia
Articulus I: Utrum in Deo sit potentia
Articulus II: Utrum potentia Dei sit infinita
Articulus III: Utrum Deus sit omnipotens
Articulus IV: Utrum Deus possit facere quod praeterita non fuerint
Articulus V: Utrum Deus possit facere quae non facit
Articulus VI: Utrum Deus possit meliora facere ea quae facit
Quaestio XXVI: De divina beatitudine
Articulus I: Utrum beatitudo Deo competat
Articulus II: Utrum Deus dicatur beatus secundum intellectum
Articulus III: Utrum Deus sit beatitudo cuiuslibet beati
Articulus IV: Utrum in Dei beatitudine omnis beatitudo includatur
Quaestio XXVII: De processione divinarum personarum
Articulus I: Utrum processio sit in divinis
Articulus II: Utrum aliqua processio in divinis generatio DICI possit
Articulus III: Utrum sit in divinis alia processio a generatione verbi
Articulus IV: Utrum processio amoris in divinis sit generatio
Articulus V: Utrum sint plures processiones in divinis quam duae
Quaestio XXVIII: De relationibus divinis
Articulus I: Utrum in Deo sint aliquae relationes reales
Articulus II: Utrum relatio in Deo sit idem quod sua essentia
Articulus III: Utrum relationes quae sunt in Deo, realiter ab invicem distinguantur
Articulus IV: Utrum in Deo sint tantum quatuor relationes reales, scilicet paternitas, filiatio, spiratio et processio
Quaestio XXIX: De personis divinis
Articulus I: De definitione personae
Articulus II: Utrum persona sit idem quod hypostasis, subsistentia et essentia
Articulus III: Utrum nomen personae sit ponendum in divinis
Articulus IV: Utrum hoc nomen persona significet relationem
Quaestio XXX: De pluralitate personarum in divinis
Articulus I: Utrum sit ponere plures personas in divinis
Articulus II: Utrum in Deo sint plures personae quam tres
Articulus III: Utrum termini numerales ponant aliquid in divinis
Articulus IV: Utrum hoc nomen persona possit esse commune tribus personis
Quaestio XXXI: De his quae ad unitatem vel pluralitatem pertinent in divinis
Articulus I: Utrum sit Trinitas in divinis
Articulus II: Utrum Filius sit alius a patre
Articulus III: Utrum dictio exclusiva solus sit addenda termino essentiali in divinis
Articulus IV: Utrum dictio exclusiva possit adiungi termino personali
Quaestio XXXII: De divinarum personarum cognitione
Articulus I: Utrum Trinitas divinarum personarum possit per naturalem rationem cognosci
Articulus II: Utrum sint ponendae notiones in divinis
Articulus III: Utrum sint quinque notiones
Articulus IV: Utrum liceat contrarie opinari de notionibus
Quaestio XXXIII: De persona Patris
Articulus I: Utrum competat Patri esse principium
Articulus II: Utrum hoc nomen Pater sit nomen proprie divinae personae
Articulus III: Utrum hoc nomen Pater dicatur in divinis per prius secundum quod personaliter sumitur
Articulus IV: Utrum esse ingenitum sit Patri proprium
Quaestio XXXIV: De persona Filii
Articulus I: Utrum verbum in divinis sit nomen personale
Articulus II: Utrum verbum sit proprium nomen Filii
Articulus III: Utrum in nomine verbi importetur respectus ad creaturam
Quaestio XXXV: De imagine
Articulus I: Utrum imago in divinis dicatur personaliter
Articulus II: Utrum nomen imaginis sit proprium Filii
Quaestio XXXVI: De persona Spiritus Sancti
Articulus I: Utrum hoc nomen Spiritus Sanctus sit proprium nomen alicuius divinae personae
Articulus II: Utrum Spiritus Sanctus procedat a Filio
Articulus III: Utrum Spiritus Sanctus procedat a patre per Filium
Articulus IV: Utrum Pater et Filius sint unum principium Spiritus Sancti
Quaestio XXXVII: De nomine Spiritus Sancti quod est amor
Articulus I: Utrum amor sit proprium nomen Spiritus Sancti
Articulus II: Utrum Pater et Filius diligant se spiritu Sancto
Quaestio XXXVIII: De nomine Spiritus Sancti quod est donum
Articulus I: Utrum donum sit nomen personale
Articulus II: Utrum donum sit proprium nomen Spiritus Sancti
Quaestio XXXIX: De personis ad essentiam relatis
Articulus I: Utrum in divinis essentia sit idem quod persona
Articulus II: Utrum sit dicendum tres personas esse unius essentiae
Articulus III: Utrum nomina essentialia praedicentur singulariter de tribus personis
Articulus IV: Utrum nomina essentialia concreta possint supponere pro persona
Articulus V: Utrum nomina essentialia in abstracto significata possint supponere pro persona
Articulus VI: Utrum personae possint praedicari de nominibus essentialibus
Articulus VII: Utrum nomina essentialia sint approprianda personis
Articulus VIII: Utrum convenienter a sacris doctoribus sint essentialia personis attributa
Quaestio XL: De personis in comparatione ad relationes sive proprietates
Articulus I: Utrum relatio sit idem quod persona
Articulus II: Utrum personae distinguantur per relationes
Articulus III: Utrum, abstractis per intellectum relationibus a personis, adhuc remaneant hypostases
Articulus IV: Utrum actus notionales praeintelligantur proprietatibus
Quaestio XLI: De personis in comparatione ad actus notionales
Articulus I: Utrum actus notionales sint attribuendi personis
Articulus II: Utrum actus notionales sint voluntarii
Articulus III: Utrum actus notionales sint de aliquo
Articulus IV: Utrum in divinis sit potentia respectu actuum notionalium
Articulus V: Utrum potentia generandi significet relationem, et non essentiam
Articulus VI: Utrum actus notionalis ad plures personas terminari possit
Quaestio XLII: De aequalitate et similitudine divinarum personarum ad invicem
Articulus I: Utrum aequalitas locum habeat in divinis
Articulus II: Utrum persona procedens sit coaeterna suo principio, ut Filius Patri
Articulus III: Utrum in divinis personis sit ordo naturae
Articulus IV: Utrum Filius sit aequalis Patri secundum magnitudinem
Articulus V: Utrum Filius sit in patre, et e converso
Articulus VI: Utrum Filius sit aequalis Patri secundum potentiam
Quaestio XLIII: De missione divinarum personarum
Articulus I: Utrum alicui personae divinae conveniat mitti
Articulus II: Utrum missio sit aeterna, vel temporalis tantum
Articulus III: Utrum missio invisibilis divinae personae sit solum secundum donum gratiae gratum facientis
Articulus IV: Utrum Patri conveniat mitti
Articulus V: Utrum Filio conveniat invisibiliter mitti
Articulus VI: Utrum missio invisibilis fiat ad omnes qui sunt participes gratiae
Articulus VII: Utrum Spiritui Sancto conveniat visibiliter mitti
Articulus VIII: Utrum nulla persona divina mittatur nisi ab ea a qua procedit aeternaliter
Quaestio XLIV: De processione creaturarum a Deo, et de omnium entium prima causa
Articulus I: Utrum sit necessarium omne ens esse creatum a Deo
Articulus II: Utrum materia prima sit creata a Deo
Articulus III: Utrum causa exemplaris sit aliquid praeter Deum
Articulus IV: Utrum Deus sit causa finalis omnium
Quaestio XLV: De modo emanationis rerum a primo principio
Articulus I: Utrum creare sit ex nihilo aliquid facere
Articulus II: Utrum Deus possit aliquid creare
Articulus III: Utrum creatio sit aliquid in creatura
Articulus IV: Utrum creari sit proprium compositorum et subsistentium
Articulus V: Utrum solius Dei sit creare
Articulus VI: Utrum creare sit proprium alicuius personae
Articulus VII: Utrum in creaturis sit necesse inveniri vestigium Trinitatis
Articulus VIII: Utrum creatio admisceatur in operibus naturae et artis
Quaestio XLVI: De principio durationis rerum creatarum
Articulus I: Utrum universitas creaturarum semper fuerit
Articulus II: Utrum mundum incoepisse sit articulus fidei
Articulus III: Utrum creatio rerum fuerit in principio temporis
Quaestio XLVII: De distinctione rerum in communi
Articulus I: Utrum rerum multitudo et distinctio sit a Deo
Articulus II: Utrum inaequalitas rerum sit a Deo.
Articulus III: Utrum sit unus mundus tantum
Quaestio XLVIII: De distinctione rerum in speciali
Articulus I: Utrum malum sit natura quaedam
Articulus II: Utrum malum inveniatur in rebus
Articulus III: Utrum malum sit in bono sicut in subiecto
Articulus IV: Utrum malum corrumpat totum bonum
Articulus V: Utrum malum sufficienter dividatur per poenam et culpam
Articulus VI: Utrum habeat plus de ratione mali poena quam culpa
Quaestio XLIX: De causa mali
Articulus I: Utrum bonum possit esse causa mali
Articulus II: Utrum summum bonum, quod est Deus, sit causa mali
Articulus III: Utrum sit unum summum malum, quod sit causa omnis mali
Quaestio L: De substantia angelorum absolute
Articulus I: Utrum angelus sit omnino incorporeus
Articulus II: Utrum angelus sit compositus ex materia et forma
Articulus III: Utrum angeli sint in aliquo magno numero
Articulus IV: Utrum angeli differant specie
Articulus V: Utrum angeli sint incorruptibiles
Quaestio LI: De comparatione angelorum ad corpora
Articulus I: Utrum angeli habeant corpora naturaliter sibi unita
El título es claro. – En el cuerpo del artículo hay una sola conclusión respondiente, a saber: Los ángeles no tienen cuerpos naturalmente unidos a ellos. – Se prueba así. Se dan algunas sustancias intelectuales perfectas, que no necesitan recibir la ciencia de los sentidos: luego se dan sustancias intelectuales separadas de los cuerpos. A tales llamamos ángeles. Luego.
El antecedente se prueba. Porque en cualquier género en que se encuentra algo imperfecto, es necesario que preexista lo perfecto; ahora bien, en el género sustancial intelectual se encuentra alguna imperfecta, necesitada de los sentidos para la adquisición de la ciencia, porque está en potencia en el género de lo inteligible, como es patente en el alma humana: luego, etc.
La consecuencia, en cambio, se prueba así. En el antecedente hemos asumido dos cosas, a saber, el término sustancias intelectuales y el término perfectas sin necesidad etc. Y por eso se prueba primero que, en cuanto sustancias intelectuales, no les conviene unirse a un cuerpo; después se prueba que tampoco lo tienen en cuanto tales sustancias. Lo primero, pues, se prueba así. Entender no es acto del cuerpo, ni de una virtud corpórea: luego estar unido a un cuerpo no es de la razón de la sustancia intelectual en cuanto tal: así pues, no conviene a toda sustancia intelectual. Esta última consecuencia se prueba porque lo que le acontece accidentalmente a una naturaleza no se encuentra universalmente en ella. Y se aclara con el ejemplo de las alas respecto del animal. – Lo segundo, en cambio, se prueba así. A la sustancia intelectual le acontece unirse a un cuerpo por la imperfección y la necesidad de ciencia, como es patente en el alma del hombre; pero esta no se encuentra en las sustancias perfectas: luego.
II. Acerca del antecedente y de su prueba, se presenta una triple duda. En primer lugar, en efecto, se duda sobre los términos asumidos, a saber, perfecto e imperfecto, es decir, cómo se toman en aquella prueba, cuando se dice: En cualquier género en que se encuentra lo imperfecto, es necesario que en el mismo preexista lo perfecto. Pues esta proposición se funda o bien en aquel principio: el acto es naturalmente anterior a la potencia. Y no es así. Porque la verdad de aquel principio no se asegura sino por esto: que lo que está en potencia es necesario que sea reducido a acto por lo que está en acto; lo cual no tiene lugar en el caso propuesto. En efecto, de este principio no puede concluirse sino alguna sustancia intelectual que esté en acto de modo que reduzca al acto a nuestra alma, que está en potencia: tal es el entendimiento agente, sea lo que sea. – O bien se funda en aquel otro principio, a saber: de las diferencias de un mismo género, es necesario que una se tenga como hábito y perfección, y la otra como privación e imperfección. Y esto tampoco basta para lo propuesto. Porque de ello no puede concluirse otra cosa sino que se da alguna sustancia intelectual más perfecta que el alma humana según la naturaleza de su especie; pero si aquella especie más perfecta tiene una ciencia completa infundida desde sí misma o no, de este principio no se concluye suficientemente, porque cabe que exista una especie más perfecta y que, sin embargo, no tenga la ciencia de tal modo.
Y esto se confirma por la naturaleza sensitiva. En ella, puesto que se encuentra la naturaleza sensitiva imperfecta en los animales imperfectos, se sigue que se den animales más perfectos, es decir, que tengan virtudes sensitivas más perfectas. Sin embargo, de ello no se sigue que se den animales que tengan especies sensibles congénitas, ya interiores ya exteriores. Así, pues, será en el caso propuesto.
III. En segundo lugar se duda acerca de otro término asumido allí mismo, a saber, el término en el mismo género1. Pues el género se toma o bien estrictamente. Y no es así: porque se seguiría que esta razón no valdría sino bajo la suposición de que los ángeles están en un género; lo cual no es concedido por todos, y más aún, parece discrepar de los peripatéticos2. – O bien se toma el género por coordinación, según la costumbre con que solemos decir en el género de los entes, y en el género de los inteligibles, etc. Y si se toma así, no se concluye lo intentado, aunque se asuma algo verdadero. Pues se dirá que aquella sustancia intelectual perfecta, que es necesario que preexista en el género de los inteligibles, es Dios glorioso; y por esto se infirió mal: a tales llamamos ángeles.
IV. En tercer lugar, acerca del antecedente mismo ocurre una dudita. Pues se dice en número plural que hay algunas sustancias intelectuales etc.; y sin embargo, de la prueba aducida no puede inferirse sino en número singular: luego hay alguna sustancia intelectual perfecta etc. Parece, pues, que aquel antecedente fue mal concluido.
V. Para la evidencia de estas dudas, hay que notar que la fuerza de la razón asumida para probar el antecedente consiste en esto: que siempre que se da alguna naturaleza distinguible por varios modos o diferencias esenciales, es necesario que, si se encuentra según el modo o la diferencia más imperfecta, se encuentre también según la más perfecta. Y la razón de esto es múltiple. En parte, porque, siendo ambas posibles, la naturaleza no está más solícita de lo imperfecto que de lo perfecto. En parte, porque lo más imperfecto es en razón de lo más perfecto. En parte, porque los miembros que dividen una naturaleza susceptible de pluralidad o bien son simultáneos en la naturaleza, como es patente de las diferencias que dividen conjuntamente el género, según los Postpredicamentos3; o bien uno se tiene como anterior y el otro como posterior, como sucede en la división del análogo; y así también lo posterior infiere lo anterior.
VI. Sentado esto, se dice a la primera duda4 que aquí se toma la proposición según el segundo fundamento. Y a la objeción en contrario se responde de dos maneras. Primero, que, puesto que estas dos cosas, a saber, una naturaleza intelectual más perfecta que toda el alma humana, y una naturaleza intelectual tan perfecta que no necesita adquirir la ciencia de las cosas sensibles, se convierten recíprocamente, por eso Santo Tomás, tras concluir eficazmente el antecedente, lo dejó como cosa constante. – Y esta convertibilidad se declara por lo que se dirá más abajo, cuando se manifieste en la qu. LXX5 que el alma intelectiva, por razón del entender mismo, solo en el hombre necesita del cuerpo. Y puede también colegirse de lo dicho por Aristóteles en el III Sobre el alma, al final6. Y puede probarse por razón; pero no quiero insistir ahora.
En segundo lugar se dice que, dado que por encima del alma del hombre hubiese algunas sustancias intelectuales que no tuviesen ciencia infundida por la naturaleza, aun así la razón concluye lo intentado. Porque tener ciencia congénita es un modo posible según la naturaleza de la sustancia intelectual, y es perfecto: luego, si se dan modos imperfectos de tener la naturaleza intelectual, debe encontrarse un modo perfecto de tener la misma; y por ello, se darán sustancias intelectuales que no necesitan la adquisición de la ciencia.
Y por esto resulta patente la respuesta a la confirmación. Porque no es semejante la razón en la naturaleza intelectual y en la sensitiva respecto de esto: a saber, que en la naturaleza intelectual el modo de tenerla con plenitud de virtud y de especies desde lo intrínseco es un modo posible en la naturaleza; mientras que el modo de tener la naturaleza sensitiva tan perfecta que tenga también especies sensibles infundidas es un modo imposible en la naturaleza. Y por eso la razón procede en la naturaleza intelectual, pero no en la sensible.
VII. A la segunda duda7 se dice que, de cualquier modo que se tome el género, se concluye lo intentado. En parte, porque Dios no está comprendido en la coordinación de las sustancias intelectuales: pues no es parte del universo, sino bien separado del mismo, como se dice en el XII de la Metafísica, texto LII8. En parte, porque, restringiendo la menor, a saber, en el género de las sustancias intelectuales creadas, se sigue no obstante lo propuesto, como resulta patente a quien lo recorre.
VIII. A la tercera duda9 se dice que Santo Tomás usó el número plural no por la fuerza de esta razón precisamente, sino por esta razón junto con lo dicho antes, en la cuestión precedente10, acerca del número de las sustancias intelectuales.
IX. Acerca de la prueba de aquella consecuencia, a saber, Acontece accidentalmente, luego no conviene universalmente11, puede dudarse, porque no parece necesaria. Pues cabe que algo acontezca accidentalmente a una cosa y, sin embargo, convenga a todas: nada impide, en efecto, que el color, o cualquier otra cosa, acontezca accidentalmente al animal y, sin embargo, se encuentre en todo animal.
X. A esto se dice brevemente que los accidentes (es decir, los predicados accidentales) están en un doble orden. Algunos son accidentales tanto al superior como a los inferiores; otros, en cambio, son accidentales al superior, pero esenciales y constitutivos de los inferiores, o consecuentes esencialmente a los constitutivos de los inferiores; así, racional o risible respecto de animal es accidente, pero respecto de hombre es esencial. Así pues, cuando se dice que lo que es accidente de una naturaleza no le conviene universalmente, la proposición es verdadera y necesaria del accidente en el segundo modo; verdadera también, en la mayoría de los casos, del accidente en el primer modo. Y puesto que Santo Tomás hablaba del accidente en el segundo modo, por eso procedió no solo a partir de cosas verdaderas, sino de necesarias.
XI. Acerca de la prueba de la consecuencia en cuanto a la segunda parte12, podría dudarse, porque solo se excluye un modo en que una sustancia intelectual puede tener un cuerpo naturalmente unido, a saber, aquel que compete al alma humana. Pues alguien podría decir que se concluye insuficientemente la separación natural del cuerpo a partir de esto, a menos que se pruebe que ningún otro modo es posible. Y como Santo Tomás no lo hizo, parece haber concluido insuficientemente.
XII. A esto se dice que, hablando formalmente de la sustancia intelectual y de toda su latitud per se, es decir, de todas las sustancias intelectuales, tanto en cuanto son intelectuales como en cuanto son intelectuales de tal o cual modo, el proceder de Santo Tomás fue suficiente. Porque la operación intelectual solo se da necesitada del cuerpo de este modo, a saber, por la adquisición de la ciencia y el servicio de los fantasmas, como sucede en el hombre. Y puesto que Santo Tomás hablaba formalmente de la sustancia intelectual, por eso, excluido este único modo, pasó adelante. Y en verdad procedió sabiamente. Porque, dado que a alguna sustancia intelectual, por ejemplo el alma del cielo o de algún cuerpo aéreo, pudiera competerle por otra razón una unión natural con el cuerpo, no obstante esta razón persevera en su vigor. Porque si en la latitud de lo intelectual, recorriendo todas las diferencias de la intelectualidad en cuanto tal, no se encuentra unión con el cuerpo sino por la imperfección de la fuerza intelectual, se sigue que se encuentra antes una fuerza intelectual perfecta sin necesidad del cuerpo. Y así ha de interpretarse el proceder de Santo Tomás.
XIII. Pero contra esta respuesta, aunque sutil, puede objetarse. Porque por la fuerza de este proceder no puede inferirse que haya tales sustancias separadas de los cuerpos simplemente, sino en cuanto son intelectuales. Ahora bien, alguien diría que con esto es compatible que estén unidas a los cuerpos por otra razón, por ejemplo porque son motoras u operativas hacia fuera.
XIV. A esto se dice que opinar tal causa de la unión al cuerpo no es razonable respecto de todas las sustancias intelectuales, aunque respecto de algunas sea quizá dudoso, por su imperfección. Es necesario, en efecto, que tales sustancias sean de virtud motora tan limitada e imperfecta que no puedan aplicarse inmediatamente sino a un órgano unido según el esse, y a los demás mediante aquel. De ahí que, si la sustancia intelectual se encuentra según este grado imperfecto, es necesario que se encuentre antes según el grado perfecto, en el cual la fuerza operativa hacia fuera sea proporcional a la virtud intelectiva; es decir, que ambas estén elevadas de tal modo que ninguna necesite el auxilio de un cuerpo unido según el esse. Así pues, puesto que la intención de Santo Tomás era concluir la particular, a saber, que algunas sustancias intelectuales están separadas de los cuerpos, y no discutir la universal, a saber, si todas las sustancias intelectuales perfectas según la ciencia están separadas de los cuerpos (más aún, más abajo, en la qu. LXX13, se pondrá en duda); y puesto que por la razón misma de que se sirvió quedaba excluida esta objeción, en cuanto obstaría a aquella particular; y puesto que esta instancia está tomada de una condición exterior a la latitud de la intelectualidad en cuanto tal: por eso pudo pasarse en silencio por quien intentaba un proceder por la fuerza de la intelectualidad.
En segundo lugar puede decirse que esta instancia, aunque pueda producir ambigüedad simplemente, no puede, sin embargo, producirla estando firmes lo dicho arriba14 sobre el número de los ángeles: que tan grande es el número de tales sustancias, y que no existen para mover. Es necesario, en efecto, que su latitud se atienda no según el mover, sino según el entender.
En tercer lugar puede decirse que la intención de Santo Tomás es ciertamente concluir esta proposición especificativa, a saber, los ángeles, por cuanto depende de los méritos de su intelectualidad, están separados de los cuerpos; pero afirmar simplemente esta otra, a saber, los ángeles están separados de los cuerpos. Y esto no es vicioso. Tanto por parte del medio que usó, de lo perfecto y lo imperfecto, que por la misma razón infiere aquella proposición prejacente, como se dijo en la primera respuesta. – Como por parte de la conclusión inferida. Porque el ser intelectivo es lo principal y esencial, mientras que el ser motivo es como accidental y secundario, por cuanto conviene en razón del primero; y por ello, si lo esencial principal no exige cuerpo, y el ser unible al cuerpo sea del número de las cosas esenciales, se sigue que algunas tales sustancias existen sin necesitar cuerpos, según la segunda respuesta. – Como también por parte de lo que se dirá más abajo15, donde se tratará de ellas en cuanto motores. Pues ahora, tratándose de su sustancia, y habiendo de ponderarse lo sustancial de las cosas a partir de la operación principal, y habiendo de discutirse lo demás en sus lugares propios, basta mostrar que su operación propia y esencial conduce a poner que su sustancia puede ser tan elevada que no necesite el cuerpo. Y por ello, aquí puede decirse simplemente que están separadas de los cuerpos: en lo sustancial, en efecto, no difieren lo posible y lo necesario.