Commentaria in Primam Partem Summae Theologiae
Tommaso de Vio Cajetan (1469–1534)
First published 1507
Cajetan's Commentaria in Primam Partem Summae Theologiae offers an article-by-article exposition of Aquinas's Prima Pars. Its discussions of sacred doctrine, analogy, divine knowledge, and creation became important reference points in the later Thomist tradition. The present digital edition follows the Latin text of the Leonine edition and includes English and Spanish translations. Coverage is currently partial.
✦ This work is being completed — add a section.
Praefatio ad Oliverium Carrafam
In Prooemium Summae Theologiae
Quaestio I: De sacra doctrina, qualis sit, et ad quae se extendat
Articulus I: Utrum sit necessarium, praeter philosophicas disciplinas, aliam doctrinam haberi
Articulus II: Utrum sacra doctrina sit scientia
Articulus III: Utrum sacra doctrina sit una scientia
Articulus IV: Utrum sacra doctrina sit scientia practica
Articulus V: Utrum sacra doctrina sit dignior aliis scientiis
Articulus VI: Utrum haec doctrina sit sapientia
Articulus VII: Utrum deus sit subiectum huius scientiae
Articulus VIII: Utrum haec doctrina sit argumentativa
Articulus IX: Utrum sacra scriptura debeat uti metaphoris
Articulus X: Utrum sacra scriptura sub una littera habeat plures sensus
Quaestio II: De Deo, an Deus sit
Articulus I: Utrum Deum esse sit per se notum
Articulus II: Utrum Deum esse sit demonstrabile
Articulus III: Utrum Deus sit
Quaestio III: De Dei simplicitate
Articulus I: Utrum Deus sit corpus
Articulus II: Utrum in Deo sit compositio formae et materiae
Articulus III: Utrum sit idem Deus quod sua essentia vel natura
Articulus IV: Utrum in Deo sit idem essentia et esse
Articulus V: Utrum Deus sit in genere aliquo
Articulus VI: Utrum in Deo sint aliqua accidentia
Articulus VII: Utrum Deus sit omnino simplex
Articulus VIII: Utrum Deus in compositionem aliorum veniat
Quaestio IV: De Dei perfectione
Articulus I: Utrum Deus sit perfectus
Articulus II: Utrum in Deo sint perfectiones omnium rerum
Articulus III: Utrum aliqua creatura possit esse similis Deo
Quaestio V: De bono in communi
Articulus I: Utrum bonum differat secundum rem ab ente
Articulus II: Utrum bonum secundum rationem sit prius quam ens
Articulus III: Utrum omne ens sit bonum
Articulus IV: Utrum bonum habeat rationem causae finalis
Articulus V: Utrum ratio boni consistat in modo, specie et ordine
Articulus VI: Utrum convenienter dividatur bonum per honestum, utile et delectabile
Quaestio VI: De bonitate Dei
Articulus I: Utrum esse bonum Deo conveniat
Articulus II: Utrum Deus sit summum bonum
Articulus III: Utrum esse bonum per essentiam sit proprium Dei
Articulus IV: Utrum omnia sint bona bonitate divina
Quaestio VII: De infinitate Dei
Articulus I: Utrum Deus sit infinitus
Articulus II: Utrum aliquid aliud quam Deus possit esse infinitum per essentiam
Articulus III: Utrum possit esse aliquid infinitum actu secundum magnitudinem
Articulus IV: Utrum possit esse infinitum in rebus secundum multitudinem
Quaestio VIII: De existentia Dei in rebus
Articulus I: Utrum Deus sit in omnibus rebus
Articulus II: Utrum Deus sit ubique
Articulus III: Utrum Deus sit ubique per essentiam, praesentiam et potentiam
Articulus IV: Utrum esse ubique sit proprium Dei
Quaestio IX: De Dei immutabilitate
Articulus I: Utrum Deus sit omnino immutabilis
Articulus II: Utrum esse immutabile sit Dei proprium
Quaestio X: De Dei aeternitate
Articulus I: Utrum convenienter definiatur aeternitas, quod est interminabilis vitae tota simul et perfecta possessio
Articulus II: Utrum Deus sit aeternus
Articulus III: Utrum esse aeternum sit proprium Dei
Articulus IV: Utrum aeternitas differat a tempore
Articulus V: De differentia aevi et temporis
Articulus VI: Utrum sit unum aevum tantum
Quaestio XI: De unitate Dei
Articulus I: Utrum unum addat aliquid supra ens
Articulus II: Utrum unum et multa opponantur
Articulus III: Utrum Deus sit unus
Articulus IV: Utrum Deus sit maxime unus
Quaestio XII: Quomodo Deus a nobis cognoscatur
Articulus I: Utrum aliquis intellectus creatus possit Deum videre per essentiam
Articulus II: Utrum essentia Dei ab intellectu creato per aliquam similitudinem videatur
Articulus III: Utrum essentia Dei videri possit oculis corporalibus
Articulus IV: Utrum aliquis intellectus creatus per sua naturalia divinam essentiam videre possit
Articulus V: Utrum intellectus creatus ad videndum Dei essentiam aliquo creato lumine indigeat
Articulus VI: Utrum videntium essentiam Dei unus alio perfectius videat
Articulus VII: Utrum videntes Deum per essentiam ipsum comprehendant
Articulus VIII: Utrum videntes Deum per essentiam omnia in Deo videant
Articulus IX: Utrum ea quae videntur in Deo a videntibus divinam essentiam per aliquas similitudines videantur
Articulus X: Utrum videntes Deum per essentiam simul videant omnia quae in ipso vident
Articulus XI: Utrum aliquis in hac vita possit videre Deum per essentiam
Articulus XII: Utrum per rationem naturalem Deum in hac vita cognoscere possimus
Articulus XIII: Utrum per gratiam habeatur altior cognitio Dei quam ea quae habetur per rationem naturalem
Quaestio XIII: De nominibus Dei
Articulus I: Utrum aliquod nomen Deo conveniat
Articulus II: Utrum aliquod nomen dicatur de Deo substantialiter
Articulus III: Utrum aliquod nomen dicatur de Deo proprie
Articulus IV: Utrum nomina dicta de Deo sint nomina synonyma
Articulus V: Utrum ea quae de Deo dicuntur et creaturis, univoce dicantur de ipsis
Articulus VI: Utrum nomina per prius dicantur de creaturis quam de Deo
Articulus VII: Utrum nomina quae important relationem ad creaturas, dicantur de Deo ex tempore
Articulus VIII: Utrum hoc nomen *Deus* sit nomen naturae
Articulus IX: Utrum hoc nomen *Deus* sit communicabile
Articulus X: Utrum hoc nomen *Deus* univoce dicatur de Deo per participationem, secundum naturam, et secundum opinionem
Articulus XI: Utrum hoc nomen *qui est* sit maxime nomen Dei proprium
Articulus XII: Utrum propositiones affirmativae possint formari de Deo
Quaestio XIV: De scientia Dei
Articulus I: Utrum in Deo sit scientia
Articulus II: Utrum Deus intelligat se
Articulus III: Utrum Deus comprehendat seipsum
Articulus IV: Utrum ipsum intelligere Dei sit eius substantia
Articulus V: Utrum Deus cognoscat alia a se
Articulus VI: Utrum Deus cognoscat alia a se propria cognitione
Articulus VII: Utrum scientia Dei sit discursiva
Articulus VIII: Utrum scientia Dei sit causa rerum
Articulus IX: Utrum Deus habeat scientiam non entium
Articulus X: Utrum Deus cognoscat mala
Articulus XI: Utrum Deus cognoscat singularia
Articulus XII: Utrum Deus possit cognoscere infinita
Articulus XIII: Utrum scientia Dei sit futurorum contingentium
Articulus XIV: Utrum Deus cognoscat enuntiabilia
Articulus XV: Utrum scientia Dei sit variabilis
Articulus XVI: Utrum Deus de rebus habeat scientiam speculativam
Quaestio XV: De ideis
Articulus I: Utrum ideae sint
Articulus II: Utrum sint plures ideae
Articulus III: Utrum omnium quae cognoscit Deus, sint ideae
Quaestio XVI: De veritate
Articulus I: Utrum veritas sit tantum in intellectu
Articulus II: Utrum veritas sit in intellectu componente et dividente
Articulus III: Utrum verum et ens convertantur
Articulus IV: Utrum bonum secundum rationem sit prius quam verum
Articulus V: Utrum Deus sit veritas
Articulus VI: Utrum sit una sola veritas, secundum quam omnia sunt vera
Articulus VII: Utrum veritas creata sit aeterna
Articulus VIII: Utrum veritas sit imutabilis
Quaestio XVII: De falsitate
Articulus I: Utrum falsitas sit in rebus
Articulus II: Utrum in sensu sit falsitas
Articulus III: Utrum falsitas sit in intellectu
Articulus IV: Utrum verum et falsum sint contraria
Quaestio XVIII: De vita Dei
Articulus I: Utrum omnium naturalium rerum sit vivere
Articulus II: Utrum vita sit quaedam operatio
Articulus III: Utrum Deo conveniat vita
Articulus IV: Utrum omnia sint vita in Deo
Quaestio XIX: De voluntate Dei
Articulus I: Utrum in Deo sit voluntas
Articulus II: Utrum Deus velit alia a se
Articulus III: Utrum quidquid Deus vult, ex necessitate velit
Articulus IV: Utrum voluntas Dei sit causa rerum
Articulus V: Utrum voluntatis divinae sit assignare aliquam causam
Articulus VI: Utrum voluntas Dei semper impleatur
Articulus VII: Utrum voluntas Dei sit mutabilis
Articulus VIII: Utrum voluntas Dei necessitatem rebus volitis imponat
Articulus IX: Utrum voluntas Dei sit malorum
Articulus X: Utrum Deus habeat liberum arbitrium
Articulus XI: Utrum sit distinguenda in Deo voluntas signi
Articulus XII: Utrum convenienter circa divinam voluntatem ponantur quinque signa
Quaestio XX: De amore Dei
Articulus I: Utrum amor sit in Deo
Articulus II: Utrum Deus omnia amet
Articulus III: Utrum Deus aequaliter diligat omnia
Articulus IV: An Deus semper magis diligat meliora
Quaestio XXI: De iustitia et misericordia Dei
Articulus I: Utrum in Deo sit iustitia
Articulus II: Utrum iustitia Dei sit veritas
Articulus III: Utrum misericordia competat Deo
Articulus IV: Utrum in omnibus operibus Dei sit misericordia et iustitia
Quaestio XXII: De providentia Dei
Articulus I: Utrum providentia Deo conveniat
Articulus II: Utrum omnia sint subiecta divinae providentiae
Articulus III: Utrum Deus immediate omnibus provideat
Articulus IV: Utrum providentia rebus provisis necessitatem imponat
Quaestio XXIII: De praedestinatione
Articulus I: Utrum homines praedestinentur a Deo
Articulus II: Utrum praedestinatio aliquid ponat in praedestinato
Articulus III: Utrum Deus aliquem hominem reprobet
Articulus IV: Utrum praedestinati eligantur a Deo
Articulus V: Utrum praescientia meritorum sit causa praedestinationis
Articulus VI: Utrum praedestinatio sit certa
Articulus VII: Utrum numerus praedestinatorum sit certus
Articulus VIII: Utrum praedestinatio possit iuvari precibus sanctorum
Quaestio XXIV: De libro vitae
Articulus I: Utrum liber vitae sit idem quod praedestinatio
Articulus II: Utrum liber vitae sit solum respectu vitae gloriae praedestinatorum
Articulus III: Utrum aliquis deleatur de libro vitae
Quaestio XXV: De divina potentia
Articulus I: Utrum in Deo sit potentia
Articulus II: Utrum potentia Dei sit infinita
Articulus III: Utrum Deus sit omnipotens
Articulus IV: Utrum Deus possit facere quod praeterita non fuerint
Articulus V: Utrum Deus possit facere quae non facit
Articulus VI: Utrum Deus possit meliora facere ea quae facit
Quaestio XXVI: De divina beatitudine
Articulus I: Utrum beatitudo Deo competat
Articulus II: Utrum Deus dicatur beatus secundum intellectum
Articulus III: Utrum Deus sit beatitudo cuiuslibet beati
Articulus IV: Utrum in Dei beatitudine omnis beatitudo includatur
Quaestio XXVII: De processione divinarum personarum
Articulus I: Utrum processio sit in divinis
Articulus II: Utrum aliqua processio in divinis generatio DICI possit
Articulus III: Utrum sit in divinis alia processio a generatione verbi
Articulus IV: Utrum processio amoris in divinis sit generatio
Articulus V: Utrum sint plures processiones in divinis quam duae
Quaestio XXVIII: De relationibus divinis
Articulus I: Utrum in Deo sint aliquae relationes reales
Articulus II: Utrum relatio in Deo sit idem quod sua essentia
Articulus III: Utrum relationes quae sunt in Deo, realiter ab invicem distinguantur
Articulus IV: Utrum in Deo sint tantum quatuor relationes reales, scilicet paternitas, filiatio, spiratio et processio
Quaestio XXIX: De personis divinis
Articulus I: De definitione personae
Articulus II: Utrum persona sit idem quod hypostasis, subsistentia et essentia
Articulus III: Utrum nomen personae sit ponendum in divinis
Articulus IV: Utrum hoc nomen persona significet relationem
Quaestio XXX: De pluralitate personarum in divinis
Articulus I: Utrum sit ponere plures personas in divinis
Articulus II: Utrum in Deo sint plures personae quam tres
Articulus III: Utrum termini numerales ponant aliquid in divinis
Articulus IV: Utrum hoc nomen persona possit esse commune tribus personis
Quaestio XXXI: De his quae ad unitatem vel pluralitatem pertinent in divinis
Articulus I: Utrum sit Trinitas in divinis
Articulus II: Utrum Filius sit alius a patre
Articulus III: Utrum dictio exclusiva solus sit addenda termino essentiali in divinis
Articulus IV: Utrum dictio exclusiva possit adiungi termino personali
Quaestio XXXII: De divinarum personarum cognitione
Articulus I: Utrum Trinitas divinarum personarum possit per naturalem rationem cognosci
Articulus II: Utrum sint ponendae notiones in divinis
Articulus III: Utrum sint quinque notiones
Articulus IV: Utrum liceat contrarie opinari de notionibus
Quaestio XXXIII: De persona Patris
Articulus I: Utrum competat Patri esse principium
Articulus II: Utrum hoc nomen Pater sit nomen proprie divinae personae
Articulus III: Utrum hoc nomen Pater dicatur in divinis per prius secundum quod personaliter sumitur
Articulus IV: Utrum esse ingenitum sit Patri proprium
Quaestio XXXIV: De persona Filii
Articulus I: Utrum verbum in divinis sit nomen personale
Articulus II: Utrum verbum sit proprium nomen Filii
Articulus III: Utrum in nomine verbi importetur respectus ad creaturam
Quaestio XXXV: De imagine
Articulus I: Utrum imago in divinis dicatur personaliter
Articulus II: Utrum nomen imaginis sit proprium Filii
Quaestio XXXVI: De persona Spiritus Sancti
Articulus I: Utrum hoc nomen Spiritus Sanctus sit proprium nomen alicuius divinae personae
Articulus II: Utrum Spiritus Sanctus procedat a Filio
Articulus III: Utrum Spiritus Sanctus procedat a patre per Filium
Articulus IV: Utrum Pater et Filius sint unum principium Spiritus Sancti
Quaestio XXXVII: De nomine Spiritus Sancti quod est amor
Articulus I: Utrum amor sit proprium nomen Spiritus Sancti
Articulus II: Utrum Pater et Filius diligant se spiritu Sancto
Quaestio XXXVIII: De nomine Spiritus Sancti quod est donum
Articulus I: Utrum donum sit nomen personale
Articulus II: Utrum donum sit proprium nomen Spiritus Sancti
Quaestio XXXIX: De personis ad essentiam relatis
Articulus I: Utrum in divinis essentia sit idem quod persona
Articulus II: Utrum sit dicendum tres personas esse unius essentiae
Articulus III: Utrum nomina essentialia praedicentur singulariter de tribus personis
Articulus IV: Utrum nomina essentialia concreta possint supponere pro persona
Articulus V: Utrum nomina essentialia in abstracto significata possint supponere pro persona
Articulus VI: Utrum personae possint praedicari de nominibus essentialibus
Articulus VII: Utrum nomina essentialia sint approprianda personis
Articulus VIII: Utrum convenienter a sacris doctoribus sint essentialia personis attributa
Quaestio XL: De personis in comparatione ad relationes sive proprietates
Articulus I: Utrum relatio sit idem quod persona
Articulus II: Utrum personae distinguantur per relationes
Articulus III: Utrum, abstractis per intellectum relationibus a personis, adhuc remaneant hypostases
Articulus IV: Utrum actus notionales praeintelligantur proprietatibus
Quaestio XLI: De personis in comparatione ad actus notionales
Articulus I: Utrum actus notionales sint attribuendi personis
Articulus II: Utrum actus notionales sint voluntarii
Articulus III: Utrum actus notionales sint de aliquo
Articulus IV: Utrum in divinis sit potentia respectu actuum notionalium
Articulus V: Utrum potentia generandi significet relationem, et non essentiam
Articulus VI: Utrum actus notionalis ad plures personas terminari possit
Quaestio XLII: De aequalitate et similitudine divinarum personarum ad invicem
Articulus I: Utrum aequalitas locum habeat in divinis
Articulus II: Utrum persona procedens sit coaeterna suo principio, ut Filius Patri
Articulus III: Utrum in divinis personis sit ordo naturae
Articulus IV: Utrum Filius sit aequalis Patri secundum magnitudinem
Articulus V: Utrum Filius sit in patre, et e converso
Articulus VI: Utrum Filius sit aequalis Patri secundum potentiam
Quaestio XLIII: De missione divinarum personarum
Articulus I: Utrum alicui personae divinae conveniat mitti
Articulus II: Utrum missio sit aeterna, vel temporalis tantum
Articulus III: Utrum missio invisibilis divinae personae sit solum secundum donum gratiae gratum facientis
Articulus IV: Utrum Patri conveniat mitti
Articulus V: Utrum Filio conveniat invisibiliter mitti
Articulus VI: Utrum missio invisibilis fiat ad omnes qui sunt participes gratiae
Articulus VII: Utrum Spiritui Sancto conveniat visibiliter mitti
Articulus VIII: Utrum nulla persona divina mittatur nisi ab ea a qua procedit aeternaliter
Quaestio XLIV: De processione creaturarum a Deo, et de omnium entium prima causa
Articulus I: Utrum sit necessarium omne ens esse creatum a Deo
Articulus II: Utrum materia prima sit creata a Deo
Articulus III: Utrum causa exemplaris sit aliquid praeter Deum
Articulus IV: Utrum Deus sit causa finalis omnium
Quaestio XLV: De modo emanationis rerum a primo principio
Articulus I: Utrum creare sit ex nihilo aliquid facere
Articulus II: Utrum Deus possit aliquid creare
Articulus III: Utrum creatio sit aliquid in creatura
Articulus IV: Utrum creari sit proprium compositorum et subsistentium
Articulus V: Utrum solius Dei sit creare
Articulus VI: Utrum creare sit proprium alicuius personae
Articulus VII: Utrum in creaturis sit necesse inveniri vestigium Trinitatis
Articulus VIII: Utrum creatio admisceatur in operibus naturae et artis
Quaestio XLVI: De principio durationis rerum creatarum
Articulus I: Utrum universitas creaturarum semper fuerit
Articulus II: Utrum mundum incoepisse sit articulus fidei
Articulus III: Utrum creatio rerum fuerit in principio temporis
Quaestio XLVII: De distinctione rerum in communi
Articulus I: Utrum rerum multitudo et distinctio sit a Deo
Articulus II: Utrum inaequalitas rerum sit a Deo.
Articulus III: Utrum sit unus mundus tantum
Quaestio XLVIII: De distinctione rerum in speciali
Articulus I: Utrum malum sit natura quaedam
Articulus II: Utrum malum inveniatur in rebus
Articulus III: Utrum malum sit in bono sicut in subiecto
Articulus IV: Utrum malum corrumpat totum bonum
Articulus V: Utrum malum sufficienter dividatur per poenam et culpam
Articulus VI: Utrum habeat plus de ratione mali poena quam culpa
Quaestio XLIX: De causa mali
Articulus I: Utrum bonum possit esse causa mali
Articulus II: Utrum summum bonum, quod est Deus, sit causa mali
Articulus III: Utrum sit unum summum malum, quod sit causa omnis mali
Quaestio L: De substantia angelorum absolute
Articulus I: Utrum angelus sit omnino incorporeus
Articulus II: Utrum angelus sit compositus ex materia et forma
Articulus III: Utrum angeli sint in aliquo magno numero
Articulus IV: Utrum angeli differant specie
Articulus V: Utrum angeli sint incorruptibiles
El título es claro. – En el cuerpo, una conclusión: Los ángeles son incorruptibles según su naturaleza. – Se prueba de dos modos1. Primero así. Todo lo que se corrompe se corrompe porque su forma se separa de la materia: luego los ángeles son incorruptibles.
La consecuencia vale: porque los ángeles son formas subsistentes y totalmente inmateriales, y por ello en ellos no puede tener lugar la separación de la forma respecto de la materia. – El antecedente, por su parte, se prueba así. El esse conviene per se a la forma: luego es inseparable de la forma: luego en toda corrupción se produce separación respecto de la materia.
El primer antecedente ahora asumido se prueba por el hecho de que a cualquier cosa a la que conviene el esse, le conviene por razón de la forma; como es claro en la materia, que dista máximamente de la forma. – La primera consecuencia, por su parte, es clara por I Poster.2; y se declara con el ejemplo de la redondez del círculo y del bronce, o del círculo de bronce. – La segunda consecuencia, en cambio, se funda en dos cosas. La primera es: La corrupción es mutación del esse al no esse. La segunda es: En toda corrupción es preciso que la materia permanezca. De éstas, en efecto, se sigue manifiestamente la separación de la forma respecto de la materia. Porque, como en toda corrupción se destruye algún esse, y el esse no puede separarse de la forma, es preciso que el esse y la forma vayan juntos; y como, por otra parte, en toda corrupción es preciso que el sujeto permanezca, es necesario que, si la corrupción se produce, el esse se separe del sujeto que permanece, y por ello también la forma se separe del mismo: de otro modo la corrupción no puede entenderse.
II. Acerca de la primera razón, surge una duda sobre la verdad de aquella proposición asumida, a saber, el esse conviene per se a la forma. Ésta, en efecto, o es falsa, o no infiere nada respecto del propósito. Puede interpretarse, en efecto, de dos modos. Primero, en cuanto el término per se se distingue de por otro, y significa lo mismo que sin medio, o inmediatamente. Y de este modo, aunque sea verdadera, no prueba sin embargo el propósito: porque de ello no se sigue que el esse mismo sea inseparable de la forma. No vale, en efecto: A conviene a B inmediatamente, luego inseparablemente; como es claro de la forma respecto de la materia, y de la blancura respecto de la superficie. – A esta interpretación se opone también la declaración de Santo Tomás por la redondez y el círculo, etc.
Del segundo modo puede tomarse el término per se, en cuanto se distingue de per accidens. Y así la proposición es falsa, tanto en la doctrina de Santo Tomás como simplemente. Según Santo Tomás, en efecto3, el esse se predica per accidens de cualquier forma fuera de Dios; de modo que ni es de la esencia de ninguna forma, ni fluye de ella como propiedad, como dijo más arriba en la qu. III, art. 4; porque ninguna cosa es causa suficiente de sí misma para que sea. – Simplemente, en cambio, porque ninguna cosa puede entenderse bajo el opuesto de lo que le conviene per se: ahora bien, consta que, sin contradicción, de cualquier forma, excepto la divina, puede decirse que no es: luego el esse no conviene per se a la forma.
III. A esto se dice que el término per se puede interpretarse de ambos modos. Y en cuanto al primer modo, ha de distinguirse acerca del medio, a saber, de la acción media y de la forma media. De la conjunción, en efecto, de algunas cosas inmediatamente, es decir, sin forma media, no puede concluirse la inseparabilidad, como se probó al objetar. – Pero siempre que dos cosas se tienen de tal modo que se conjuntan universalmente sin acción media que las conjunte, entonces es preciso que esas dos sean inseparables entre sí: porque cuantas cosas se generan por la misma generación, se corrompen también por la misma corrupción. Ahora bien, tal inmediación de la acción no se encuentra entre la materia y la forma, y otras cosas semejantes: porque consta que, preexistiendo los sujetos, el agente los conjunta por su acción. Pero entre una forma cualquiera y la existencia de la cosa no media ninguna acción que una ésta con aquélla: porque no se hace primero la forma y luego, por otra acción, se une al existir; sino que el hacerse mismo de la forma termina en aquella conjunción. Y por eso se tienen inseparablemente.
IV. Para evidencia del segundo modo4, hay que saber que el que algo convenga a algo per se, es decir, no per accidens, ocurre de dos modos: de un modo simpliciter, de otro físicamente. Se llama perseidad simpliciter la que se funda en la relación de los términos tomados absolutamente; perseidad física, en cambio, la que se funda en la relación de los términos puestos en el esse natural. Ejemplo del primero: el cinco es impar; ejemplo del segundo: Sócrates algún día se corromperá. Ahora bien, estas dos perseidades coinciden en que, así como lo que conviene a algo per se simpliciter se adhiere necesaria e inseparablemente a ello tomado absolutamente, así, proporcionalmente, lo que conviene a algo per se físicamente lo acompaña necesaria e inseparablemente puesto en el esse natural. Difieren, en cambio, porque los predicados per se simpliciter no suponen nada no necesario, pues miran a los sujetos tomados absolutamente; los predicados per se físicamente, en cambio, suponen algo no necesario, a saber, que los sujetos hayan sido producidos en la naturaleza de las cosas (la producción de las cosas, sin embargo, no siempre es necesaria); y esto es porque tales predicados miran a los sujetos en el esse físico. De ahí que difieran, en segundo lugar, porque la primera perseidad es tan necesaria que lo opuesto implica contradicción; la segunda perseidad, en cambio, no es necesaria sino con la necesidad del curso natural; y por eso lo opuesto no implica contradicción. – Todo esto dicho sobre la perseidad física es claro comparando la corrupción actual, no ahora sino algún día, con cualquier corruptible. No le ocurre, en efecto, a un mixto cualquiera, per accidens, corromperse algún día, sino que le conviene per se por los principios esenciales: y sin embargo no implica contradicción que nunca se corrompa; implica contradicción, en cambio, que, dejado a su naturaleza, nunca se corrompa.
Y por esto es clara la respuesta a lo objetado5. Porque existir es un predicado accidental respecto de cualquier naturaleza fuera de la divina, es decir, no per se simpliciter: y por eso lo opuesto no implica contradicción. Se dice, en cambio, predicado per se respecto de la forma, porque se le conjunta por perseidad física: porque a la forma producida la acompaña necesariamente el existir, y no per accidens. Y esto es verdadero, e infiere eficazmente el propósito.
V. Ha de notarse, sin embargo, y tenerse ante los ojos esta distinción: porque es útil y necesaria, en muchas materias, tanto para lo teologal como para lo físico. – Se resuelve también por lo dicho la objeción sobre la separación de la existencia propia respecto del alma de Cristo producida en la naturaleza de las cosas (porque aquélla, según Santo Tomás6, no tiene un esse de existencia propio). Pues ya por lo dicho es claro que el esse acompaña per se e inseparablemente a la forma producida, en cuanto de sí depende, o dejada a sí misma: ahora bien, el alma de Cristo producida no fue dejada a sí misma, sino prevenida por el Verbo divino, y asumida al esse del Verbo.
VI. La segunda razón7, por un signo, es ésta. El objeto del entendimiento es sempiterno: luego la sustancia intelectual es incorruptible. – El antecedente se prueba: porque está sobre el tiempo. – La consecuencia, en cambio: porque la especie y la razón de la intelección se comprenden desde el objeto; y el modo de la operación muestra el modo de ser del que opera, porque cada cosa obra según lo que es en acto.
VII. Aquí han de notarse dos cosas acerca del antecedente. Primero, que el sujeto del antecedente, a saber, el término objeto del entendimiento, puede tomarse de dos modos: a saber, materialmente, por la cosa que es objeto del entendimiento; de otro modo, formalmente, es decir, por lo inteligible en acto en cuanto tal. Del primer modo no se toma aquí, sino del segundo.
Segundo, que el predicado del antecedente, a saber, el término sempiterno, puede tomarse de dos modos: a saber, positivamente y negativamente. Y aunque, expuesto del segundo modo, es indudablemente verdadero, y del primer modo es de algún modo ambiguo, en ambos sentidos sirve sin embargo al propósito, y más en el primero. A nadie le cabe duda, en efecto, de que lo inteligible en acto en cuanto tal, como abstrae del movimiento y de la mutación, es inmutable y necesario, y por ello perpetuo negativamente. Y si alguien lo escrutare más profundamente, hallará que, porque lo inteligible, en cuanto tal, está sobre el tiempo y el movimiento, resulta también que lo inteligible, hablando per se, reivindica para sí la sempiternidad, como el movimiento la velocibilidad al infinito (y por ello le es accidental a lo inteligible corromperse, porque es así inteligible, por ejemplo, en los fantasmas): y que lo inteligible en acto, si existiera fuera del alma en cuanto tal, se pondría sempiterno positivamente según su esse; puesto que se pondría que lo inteligible tiene el existir sobre el tiempo y el movimiento. Luego en acto en cuanto tal, si existe, es sempiterno positivamente: y si no, es sempiterno per se negativamente.
VIII. Acerca de la consecuencia8, adviértase que la fuerza de la consecuencia consiste en esto. Lo inteligible en acto, en cuanto tal, está sobre el tiempo: luego la intelección es de las cosas que están sobre el tiempo: luego también la sustancia intelectual. – La primera consecuencia se prueba: porque la razón de la operación se toma del objeto propio tomado formalmente. Si, en efecto, lo inteligible, en cuanto tal, se eleva sobre el movimiento y el tiempo, exige inmovilidad y sempiternidad, debe resultar que la condición de la intelección se tome de la inmovilidad y la sempiternidad: y por ello pertenece al mismo orden. – La segunda consecuencia, a su vez, se prueba: porque si entender es operar de este modo, a saber, sobre el tiempo, etc., entonces el modo de ser de la sustancia intelectual estará también sobre el tiempo y el movimiento. Luego será un ente sempiterno.
Adviértase bien aquí que de la sempiternidad del objeto no hemos inferido la sempiternidad de la operación: sino que ella es del orden de lo sempiterno, es decir, elevada sobre el tiempo y el movimiento. Y esto hablando per se, de la intelección en cuanto tal: porque per accidens ocurre que la intelección de tal modo, a saber, por fantasmas, esté con lo continuo y el tiempo. – Por el hecho, en cambio, de que la intelección esté así elevada sobre el tiempo, tenemos un gran signo de que el entendimiento, en cuanto tal, está más elevado; y por ello subsiste incorruptiblemente.