Commentaria in Primam Partem Summae Theologiae
Tommaso de Vio Cajetan (1469–1534)
First published 1507
Cajetan's Commentaria in Primam Partem Summae Theologiae offers an article-by-article exposition of Aquinas's Prima Pars. Its discussions of sacred doctrine, analogy, divine knowledge, and creation became important reference points in the later Thomist tradition. The present digital edition follows the Latin text of the Leonine edition and includes English and Spanish translations. Coverage is currently partial.
✦ This work is being completed — add a section.
Praefatio ad Oliverium Carrafam
In Prooemium Summae Theologiae
Quaestio I: De sacra doctrina, qualis sit, et ad quae se extendat
Articulus I: Utrum sit necessarium, praeter philosophicas disciplinas, aliam doctrinam haberi
Articulus II: Utrum sacra doctrina sit scientia
Articulus III: Utrum sacra doctrina sit una scientia
Articulus IV: Utrum sacra doctrina sit scientia practica
Articulus V: Utrum sacra doctrina sit dignior aliis scientiis
Articulus VI: Utrum haec doctrina sit sapientia
Articulus VII: Utrum deus sit subiectum huius scientiae
Articulus VIII: Utrum haec doctrina sit argumentativa
Articulus IX: Utrum sacra scriptura debeat uti metaphoris
Articulus X: Utrum sacra scriptura sub una littera habeat plures sensus
Quaestio II: De Deo, an Deus sit
Articulus I: Utrum Deum esse sit per se notum
Articulus II: Utrum Deum esse sit demonstrabile
Articulus III: Utrum Deus sit
Quaestio III: De Dei simplicitate
Articulus I: Utrum Deus sit corpus
Articulus II: Utrum in Deo sit compositio formae et materiae
Articulus III: Utrum sit idem Deus quod sua essentia vel natura
Articulus IV: Utrum in Deo sit idem essentia et esse
Articulus V: Utrum Deus sit in genere aliquo
Articulus VI: Utrum in Deo sint aliqua accidentia
Articulus VII: Utrum Deus sit omnino simplex
Articulus VIII: Utrum Deus in compositionem aliorum veniat
Quaestio IV: De Dei perfectione
Articulus I: Utrum Deus sit perfectus
Articulus II: Utrum in Deo sint perfectiones omnium rerum
Articulus III: Utrum aliqua creatura possit esse similis Deo
Quaestio V: De bono in communi
Articulus I: Utrum bonum differat secundum rem ab ente
Articulus II: Utrum bonum secundum rationem sit prius quam ens
Articulus III: Utrum omne ens sit bonum
Articulus IV: Utrum bonum habeat rationem causae finalis
Articulus V: Utrum ratio boni consistat in modo, specie et ordine
Articulus VI: Utrum convenienter dividatur bonum per honestum, utile et delectabile
Quaestio VI: De bonitate Dei
Articulus I: Utrum esse bonum Deo conveniat
Articulus II: Utrum Deus sit summum bonum
Articulus III: Utrum esse bonum per essentiam sit proprium Dei
Articulus IV: Utrum omnia sint bona bonitate divina
Quaestio VII: De infinitate Dei
Articulus I: Utrum Deus sit infinitus
Articulus II: Utrum aliquid aliud quam Deus possit esse infinitum per essentiam
Articulus III: Utrum possit esse aliquid infinitum actu secundum magnitudinem
Articulus IV: Utrum possit esse infinitum in rebus secundum multitudinem
Quaestio VIII: De existentia Dei in rebus
Articulus I: Utrum Deus sit in omnibus rebus
Articulus II: Utrum Deus sit ubique
Articulus III: Utrum Deus sit ubique per essentiam, praesentiam et potentiam
Articulus IV: Utrum esse ubique sit proprium Dei
Quaestio IX: De Dei immutabilitate
Articulus I: Utrum Deus sit omnino immutabilis
Articulus II: Utrum esse immutabile sit Dei proprium
Quaestio X: De Dei aeternitate
Articulus I: Utrum convenienter definiatur aeternitas, quod est interminabilis vitae tota simul et perfecta possessio
Articulus II: Utrum Deus sit aeternus
Articulus III: Utrum esse aeternum sit proprium Dei
Articulus IV: Utrum aeternitas differat a tempore
Articulus V: De differentia aevi et temporis
Articulus VI: Utrum sit unum aevum tantum
Quaestio XI: De unitate Dei
Articulus I: Utrum unum addat aliquid supra ens
Articulus II: Utrum unum et multa opponantur
Articulus III: Utrum Deus sit unus
Articulus IV: Utrum Deus sit maxime unus
Quaestio XII: Quomodo Deus a nobis cognoscatur
Articulus I: Utrum aliquis intellectus creatus possit Deum videre per essentiam
Articulus II: Utrum essentia Dei ab intellectu creato per aliquam similitudinem videatur
Articulus III: Utrum essentia Dei videri possit oculis corporalibus
Articulus IV: Utrum aliquis intellectus creatus per sua naturalia divinam essentiam videre possit
Articulus V: Utrum intellectus creatus ad videndum Dei essentiam aliquo creato lumine indigeat
Articulus VI: Utrum videntium essentiam Dei unus alio perfectius videat
Articulus VII: Utrum videntes Deum per essentiam ipsum comprehendant
Articulus VIII: Utrum videntes Deum per essentiam omnia in Deo videant
Articulus IX: Utrum ea quae videntur in Deo a videntibus divinam essentiam per aliquas similitudines videantur
Articulus X: Utrum videntes Deum per essentiam simul videant omnia quae in ipso vident
Articulus XI: Utrum aliquis in hac vita possit videre Deum per essentiam
Articulus XII: Utrum per rationem naturalem Deum in hac vita cognoscere possimus
Articulus XIII: Utrum per gratiam habeatur altior cognitio Dei quam ea quae habetur per rationem naturalem
Quaestio XIII: De nominibus Dei
Articulus I: Utrum aliquod nomen Deo conveniat
Articulus II: Utrum aliquod nomen dicatur de Deo substantialiter
Articulus III: Utrum aliquod nomen dicatur de Deo proprie
Articulus IV: Utrum nomina dicta de Deo sint nomina synonyma
Articulus V: Utrum ea quae de Deo dicuntur et creaturis, univoce dicantur de ipsis
Articulus VI: Utrum nomina per prius dicantur de creaturis quam de Deo
Articulus VII: Utrum nomina quae important relationem ad creaturas, dicantur de Deo ex tempore
Articulus VIII: Utrum hoc nomen *Deus* sit nomen naturae
Articulus IX: Utrum hoc nomen *Deus* sit communicabile
Articulus X: Utrum hoc nomen *Deus* univoce dicatur de Deo per participationem, secundum naturam, et secundum opinionem
Articulus XI: Utrum hoc nomen *qui est* sit maxime nomen Dei proprium
Articulus XII: Utrum propositiones affirmativae possint formari de Deo
Quaestio XIV: De scientia Dei
Articulus I: Utrum in Deo sit scientia
Articulus II: Utrum Deus intelligat se
Articulus III: Utrum Deus comprehendat seipsum
Articulus IV: Utrum ipsum intelligere Dei sit eius substantia
Articulus V: Utrum Deus cognoscat alia a se
Articulus VI: Utrum Deus cognoscat alia a se propria cognitione
Articulus VII: Utrum scientia Dei sit discursiva
Articulus VIII: Utrum scientia Dei sit causa rerum
Articulus IX: Utrum Deus habeat scientiam non entium
Articulus X: Utrum Deus cognoscat mala
Articulus XI: Utrum Deus cognoscat singularia
Articulus XII: Utrum Deus possit cognoscere infinita
Articulus XIII: Utrum scientia Dei sit futurorum contingentium
Articulus XIV: Utrum Deus cognoscat enuntiabilia
Articulus XV: Utrum scientia Dei sit variabilis
Articulus XVI: Utrum Deus de rebus habeat scientiam speculativam
Quaestio XV: De ideis
Articulus I: Utrum ideae sint
Articulus II: Utrum sint plures ideae
Articulus III: Utrum omnium quae cognoscit Deus, sint ideae
Quaestio XVI: De veritate
Articulus I: Utrum veritas sit tantum in intellectu
Articulus II: Utrum veritas sit in intellectu componente et dividente
Articulus III: Utrum verum et ens convertantur
Articulus IV: Utrum bonum secundum rationem sit prius quam verum
Articulus V: Utrum Deus sit veritas
Articulus VI: Utrum sit una sola veritas, secundum quam omnia sunt vera
Articulus VII: Utrum veritas creata sit aeterna
Articulus VIII: Utrum veritas sit imutabilis
Quaestio XVII: De falsitate
Articulus I: Utrum falsitas sit in rebus
Articulus II: Utrum in sensu sit falsitas
Articulus III: Utrum falsitas sit in intellectu
Articulus IV: Utrum verum et falsum sint contraria
Quaestio XVIII: De vita Dei
Articulus I: Utrum omnium naturalium rerum sit vivere
Articulus II: Utrum vita sit quaedam operatio
Articulus III: Utrum Deo conveniat vita
Articulus IV: Utrum omnia sint vita in Deo
Quaestio XIX: De voluntate Dei
Articulus I: Utrum in Deo sit voluntas
Articulus II: Utrum Deus velit alia a se
Articulus III: Utrum quidquid Deus vult, ex necessitate velit
Articulus IV: Utrum voluntas Dei sit causa rerum
Articulus V: Utrum voluntatis divinae sit assignare aliquam causam
Articulus VI: Utrum voluntas Dei semper impleatur
Articulus VII: Utrum voluntas Dei sit mutabilis
Articulus VIII: Utrum voluntas Dei necessitatem rebus volitis imponat
Articulus IX: Utrum voluntas Dei sit malorum
Articulus X: Utrum Deus habeat liberum arbitrium
Articulus XI: Utrum sit distinguenda in Deo voluntas signi
Articulus XII: Utrum convenienter circa divinam voluntatem ponantur quinque signa
Quaestio XX: De amore Dei
Articulus I: Utrum amor sit in Deo
Articulus II: Utrum Deus omnia amet
Articulus III: Utrum Deus aequaliter diligat omnia
Articulus IV: An Deus semper magis diligat meliora
Quaestio XXI: De iustitia et misericordia Dei
Articulus I: Utrum in Deo sit iustitia
Articulus II: Utrum iustitia Dei sit veritas
Articulus III: Utrum misericordia competat Deo
Articulus IV: Utrum in omnibus operibus Dei sit misericordia et iustitia
Quaestio XXII: De providentia Dei
Articulus I: Utrum providentia Deo conveniat
Articulus II: Utrum omnia sint subiecta divinae providentiae
Articulus III: Utrum Deus immediate omnibus provideat
Articulus IV: Utrum providentia rebus provisis necessitatem imponat
Quaestio XXIII: De praedestinatione
Articulus I: Utrum homines praedestinentur a Deo
Articulus II: Utrum praedestinatio aliquid ponat in praedestinato
Articulus III: Utrum Deus aliquem hominem reprobet
Articulus IV: Utrum praedestinati eligantur a Deo
Articulus V: Utrum praescientia meritorum sit causa praedestinationis
Articulus VI: Utrum praedestinatio sit certa
Articulus VII: Utrum numerus praedestinatorum sit certus
Articulus VIII: Utrum praedestinatio possit iuvari precibus sanctorum
Quaestio XXIV: De libro vitae
Articulus I: Utrum liber vitae sit idem quod praedestinatio
Articulus II: Utrum liber vitae sit solum respectu vitae gloriae praedestinatorum
Articulus III: Utrum aliquis deleatur de libro vitae
Quaestio XXV: De divina potentia
Articulus I: Utrum in Deo sit potentia
Articulus II: Utrum potentia Dei sit infinita
Articulus III: Utrum Deus sit omnipotens
Articulus IV: Utrum Deus possit facere quod praeterita non fuerint
Articulus V: Utrum Deus possit facere quae non facit
Articulus VI: Utrum Deus possit meliora facere ea quae facit
Quaestio XXVI: De divina beatitudine
Articulus I: Utrum beatitudo Deo competat
Articulus II: Utrum Deus dicatur beatus secundum intellectum
Articulus III: Utrum Deus sit beatitudo cuiuslibet beati
Articulus IV: Utrum in Dei beatitudine omnis beatitudo includatur
Quaestio XXVII: De processione divinarum personarum
Articulus I: Utrum processio sit in divinis
Articulus II: Utrum aliqua processio in divinis generatio DICI possit
Articulus III: Utrum sit in divinis alia processio a generatione verbi
Articulus IV: Utrum processio amoris in divinis sit generatio
Articulus V: Utrum sint plures processiones in divinis quam duae
Quaestio XXVIII: De relationibus divinis
Articulus I: Utrum in Deo sint aliquae relationes reales
Articulus II: Utrum relatio in Deo sit idem quod sua essentia
Articulus III: Utrum relationes quae sunt in Deo, realiter ab invicem distinguantur
Articulus IV: Utrum in Deo sint tantum quatuor relationes reales, scilicet paternitas, filiatio, spiratio et processio
Quaestio XXIX: De personis divinis
Articulus I: De definitione personae
Articulus II: Utrum persona sit idem quod hypostasis, subsistentia et essentia
Articulus III: Utrum nomen personae sit ponendum in divinis
Articulus IV: Utrum hoc nomen persona significet relationem
Quaestio XXX: De pluralitate personarum in divinis
Articulus I: Utrum sit ponere plures personas in divinis
Articulus II: Utrum in Deo sint plures personae quam tres
Articulus III: Utrum termini numerales ponant aliquid in divinis
Articulus IV: Utrum hoc nomen persona possit esse commune tribus personis
Quaestio XXXI: De his quae ad unitatem vel pluralitatem pertinent in divinis
Articulus I: Utrum sit Trinitas in divinis
Articulus II: Utrum Filius sit alius a patre
Articulus III: Utrum dictio exclusiva solus sit addenda termino essentiali in divinis
Articulus IV: Utrum dictio exclusiva possit adiungi termino personali
Quaestio XXXII: De divinarum personarum cognitione
Articulus I: Utrum Trinitas divinarum personarum possit per naturalem rationem cognosci
Articulus II: Utrum sint ponendae notiones in divinis
Articulus III: Utrum sint quinque notiones
Articulus IV: Utrum liceat contrarie opinari de notionibus
Quaestio XXXIII: De persona Patris
Articulus I: Utrum competat Patri esse principium
Articulus II: Utrum hoc nomen Pater sit nomen proprie divinae personae
Articulus III: Utrum hoc nomen Pater dicatur in divinis per prius secundum quod personaliter sumitur
Articulus IV: Utrum esse ingenitum sit Patri proprium
Quaestio XXXIV: De persona Filii
Articulus I: Utrum verbum in divinis sit nomen personale
Articulus II: Utrum verbum sit proprium nomen Filii
Articulus III: Utrum in nomine verbi importetur respectus ad creaturam
Quaestio XXXV: De imagine
Articulus I: Utrum imago in divinis dicatur personaliter
Articulus II: Utrum nomen imaginis sit proprium Filii
Quaestio XXXVI: De persona Spiritus Sancti
Articulus I: Utrum hoc nomen Spiritus Sanctus sit proprium nomen alicuius divinae personae
Articulus II: Utrum Spiritus Sanctus procedat a Filio
Articulus III: Utrum Spiritus Sanctus procedat a patre per Filium
Articulus IV: Utrum Pater et Filius sint unum principium Spiritus Sancti
Quaestio XXXVII: De nomine Spiritus Sancti quod est amor
Articulus I: Utrum amor sit proprium nomen Spiritus Sancti
Articulus II: Utrum Pater et Filius diligant se spiritu Sancto
Quaestio XXXVIII: De nomine Spiritus Sancti quod est donum
Articulus I: Utrum donum sit nomen personale
Articulus II: Utrum donum sit proprium nomen Spiritus Sancti
The title from what has been said1 is clear. – In the body there is one conclusion, answering the question affirmatively: The Gift, taken personally in the divine realities, is the proper name of the Holy Spirit. – And it is proved. A Gift is an irrevocable giving: therefore it contains within itself the intelligibility of a gratuitous donation: therefore of love: therefore love is the first Gift: therefore the Holy Spirit proceeds as the first Gift: and thus Gift is his proper name.
The antecedent is clear from the authority of the Philosopher. The first consequence is explained: because an irredeemable giving is a free gift. The second, however: because we give freely to someone precisely because we will his good. The third, however: because love, together with that which is the reason for giving, is itself a given thing. The fourth, however: because the Holy Spirit alone proceeds as Love. – And the conclusion is confirmed by the authority of Augustine.
II. Concerning the foregoing, the first common doubt that arises is whether the Gift signifies primarily a personal property of the Holy Spirit; or an aptitudinal relation to rational creatures; or something else.
III. There also arises a doubt from Aureol, as reported by Capreolus, in the eighteenth distinction of the First Book2, and it is manifold. First, because this text contradicts the preceding question. For there it was said3 that the Holy Spirit proceeds as an impression; here, however, that he proceeds as love. – Second, because this statement is false. For if the Holy Spirit proceeds as love, then whatever belongs to him as Spirit belongs to him as love; therefore as God, good and wise, etc., since love is something essential to being. – Third, because when it is said, the Holy Spirit proceeds as love, either the term love is taken essentially or personally. If essentially, it is not to the point. And it would also follow that the Holy Spirit, by force of his procession, would enclose a special causality with respect to creatures, namely that which essentially taken love encloses. If personally, the inference proves nothing, therefore he proceeds as the first gift; for the account of the first gift was proved of love taken essentially: for it is the account of every gratuitous bestowal.
IV. To make this evident, it must be known that gift in general manifestly imports three things: namely, the thing capable of being given; the respect of givability; and the respect of a kind of possession, that is, that it belongs to the one who can give it. But it imports the thing capable of being given denominatively, because it denominates it. The respect of givability, however—that is, its aptitude to be given to another—it signifies first, as is taken from the text of both articles: for in this respect it appears in each article, as is evident to one who considers. The respect toward the giver, moreover, consignifies more than it signifies, in my judgment—or let it be said that it signifies him secondarily.
But the Gift in the divine persons, because it is the first gift, denominates love as a thing donable: for it belongs to the giver by origin, and it signifies the relation of the constitutive procession of the Holy Spirit; but because it is donable only to rational creatures, it signifies a respect of reason toward them: in the same order, in my judgment, that we stated concerning gift in general.
V. Nevertheless, the order in reality is not the same as the order in signification. For to the Holy Spirit there first belongs His proper personal property, by reason of which He is the Gift of the Father and of the Son giving; second, love, by reason of which He is said to be first gift-able; and third, the respect of gift-ability. That the respect of gift-ability belongs to the Holy Spirit by reason of the essential love included in Him is proved by reason, namely because no personal term as such includes a respect toward creatures; and it is established by the testimony of the text, in the response to the fourth article of the first question, where we are expressly taught that just as something essential is included in the definition of person, so too in the notion of Gift; and that by reason of that essential element a respect toward a creature is conveyed, while by reason of the notional element it is a personal name. That essential love is included under the name of Gift is evident from the same foundation: namely, because a respect toward a creature requires that something essential be included in what signifies it.
Therefore, in reality and in name—except for the order of signification—the Gift is related to the Word in the same way. For just as "Word" signifies three things, namely the relation of origin, knowledge, and a relation to the things spoken and also to be brought into being; so "Gift" signifies the relation of origin, love, and a relation to the things loved and receptive of the gift. And just as there the argument from things to names, and conversely, does not hold: since it is not valid that "Word," insofar as it is Word, signifies a relation to the things spoken; therefore the property of the Son signifies such a relation, nor conversely, the property of the Son does not signify such a relation; therefore neither does "Word," insofar as it is Word—because the name "Word" imports more than that property—in the same proportionate way must one judge concerning the Gift. For it is not valid to argue from the name of Gift to the property of the Holy Spirit, or conversely: because the name of Gift includes more, as is evident from what has been said.
Be cautious, therefore, in observing whether the discussion is purely about the things themselves, or whether it digresses to things under their names. For if the discussion is purely about the things, then no proceeding person, by the force of its procession, has any proper thing, real or of reason, except the relation of origin, which is identical with itself. And thus neither does knowledge, or a respect toward the things mentioned, belong properly to the person of the Word; nor love, or the relation whereby it is given, to the person of the Holy Spirit. But if the discussion is about those same persons as they are signified by these terms, namely Word and Gift, then we say that a respect toward the things mentioned is proper to the person of the Word, and a respect toward things capable of the gift is proper to the person of the Gift, etc.
VI. And by this the solution of many arguments in Capreolus is clear, where above4 he wishes that the respect of donability is not proper to any one Person. For this is true by reason of the personal property considered simply: but false by reason of the absolute included not extrinsically, but as falling obliquely in its notion. Just as in the definition of person rational nature is posited: and if divine person were defined, divine nature would fall in its notion. And similarly, if the divine Word were defined, it would be defined through the divine intellect: and similarly the Gift through the divine love, etc.
VII. Coming therefore to the arguments of Aureol5, it is said that, on account of the poverty of terms, it is said at one time that the Holy Spirit proceeds as an impressio, at another as an impulsus, at another as love, etc.; so that by these many names we may be able to signify a reality obscure and without a name.
But that it is false that the Holy Spirit proceeds as love is denied: for this seems to be a common saying of the Saints. – And to the first proof to the contrary, the consequence must be denied, when we are speaking of essential love. For the Holy Spirit is not the Holy Spirit by that whereby He is love; although by one and the same procession He is Spirit, and God, and love, and blessed, etc., as is clear from Augustine and Hilary, in the eighteenth distinction of the First Book.
To the second objection it is said that love is taken personally; and that the consequence holds: the Holy Spirit proceeds as love, that is, as an impression proceeding by way of loving, therefore he proceeds as the first gift, because love taken essentially is included in the notion of that impression obliquely, by reason of its mode of proceeding; just as we said6 concerning the Word with respect to knowledge, and the person with respect to nature. And thus nothing prevents it from having been proved that essential being (ens) is a gift, and yet that this belongs to Love taken personally by reason of what is contained within it.
Although it can be said, and truly, that esse as the first gift is proved from that impression in general, and then, ascending to the divine, it is inferred that it befits the Holy Spirit, who is that impression; yet since he is a relative being, and this respect of the gift is found to befit the impression in general under the aspect of something absolute, therefore we understand implicitly that this befits the Holy Spirit under the aspect of something absolute, as contained within the aspect of what is relative.
It could also be said in a third way that, when it is said the Holy Spirit proceeds as Love, the word as signifies the mode of essential love: for he truly proceeds according to the mode of that love. And thus, from the mode of proceeding rather than from the property of the one proceeding, it is proved that Gift, with respect to the relation of reason to its recipients, is a proper name of the Holy Spirit, the relation of origin being understood along with it.
VIII. And lest you be deceived by names of this kind that import several things, judge of them as of complexes composed of the notional and the essential, for instance Wisdom begotten, Love proceeding, and the like. For each of these is a proper name of some Person by reason of the whole conjunction taken together: or else one part is reckoned among the proper terms by reason of the other. So it happens with Gift and the like, as is evident of itself when one resolves what is hidden in their significations.