Tractatus de Gratia Divina Actuali

Domenico Palmieri

Tractatus de Gratia Divina Actuali

Domenico Palmieri (1829–1909)

First published 1885

Dominicus Palmieri, S.J.'s Tractatus de gratia divina actuali (Gulpen, 1885) is a systematic Roman-school treatise on actual grace. After defining grace and its divisions, Palmieri examines its effects, necessity for fallen humanity, gratuitous character, efficacy, distribution, and relation to predestination, engaging Augustine, the Fathers, councils, Jansenism, and the scholastic disputes over physical predetermination. The sixty-two-thesis format exemplifies late nineteenth-century neo-scholastic dogmatic method: historical authorities are gathered into tightly argued theological conclusions. Schola presents the Latin work from the 1885 edition.


Prolegomenon I: Prolegomenon. De notione et partitionibus praecipuis gratiae divinae

Thesis I: Gratia, prout dicitur de bono aliquo alteri collato, definitur: beneficium ex benevolentia collatum citra exigentiam eius, cui confertur: ad quam definitionem redit illa communis Scholasticorum: donum gratis datum.

Thesis II: Gratia creata tum in donum naturale tum in donum supernaturale dispesci potest: supernaturale tamen donum potiore iure et magis proprie gratia dicitur; ita ut ea dona in ipsa ratione gratiae specifice differant.

Thesis III: Ratione habita tum status sive integritatis sive lapsus creaturae rationalis, tum principii meritori, quod proprium est alterius status, gratia supernaturalis distinguitur in gratiam Dei et gratiam Christi.

Thesis IV: Gratia supernaturalis alia est externa, alia interna.

Thesis V: Rursus gratia supernaturalis dividi debet in gratiam gratis datam, et gratiam gratum facientem, quae potior est illâ.

Thesis VI: Gratia gratum faciens alia est in habitu sita et permanens, alia actualis et transiens.

Caput I: De Gratiae actualis natura

Articulus I: De iis, quibus gratiae actualis ratio competit

Thesis I: Ad gratias actuales spectant mentis illustrationes tum quae tantum ab extrinseco excitantur in nobis, tum potissimum quas operatur quoque immediate Spiritus in mente nostra.

Thesis II: Ad gratiam actualem spectant quoque inspirationes voluntatis tum mediatae tum immediatae atque inspirationes immediatae inter gratias actuales enumeratas principem obtinent locum.

Thesis III: Gratiae actuales illustrationis et inspirationis continentur certe actibus vitalibus intellectus et voluntatis.

Thesis IV: Actus vitales, quibus continetur gratia actualis illustrationis et inspirationis, quae principium est deliberati actus et operis boni, sunt primo quidem actus indeliberati utriusque facultatis tum vero etiam actus deliberati.

I. A vital act is either indeliberate or deliberate: therefore actual grace, which consists in a vital act, will be either the one or the other, or both. Now indeed it is certain 1) that indeliberate acts can be actual grace. For a thought can be supernaturally excited in the mind and a spontaneous affection in the will, by which thought and affection man is moved and affected toward a good and salutary act: but this thought and affection is a certain help for acting, i.e., actual grace: therefore.

It is certain 2) that actual grace is in fact contained in indeliberate acts. For a) all the appellations which are given to actual grace (Th. VIII. n. II.) apply of themselves above all to indeliberate acts. $) Thus its origin in the soul is set forth, so that the first indeliberate movement of the faculties is evidently signified. August. ad Simplic. I. I. q. 2. n. 21. «Who can believe unless he is touched by some calling, i.e., by some testimony of things? Who has it in his power that his mind be touched by such a vision, by which his will is moved to faith?» And ibid. n. 22. «The will itself, unless something occurs which delights and invites the mind, can in no way be moved; but that this occurs is not in man's power.» Prosper adv. Collat. c. 71. «And who could perceive or relate through what effects the visitation of God leads the human mind, so that it follows what it fled, loves what it hated, hungers for what it loathed, and by a wonderful sudden change what had been closed to it are opened, what were burdensome are light, what were bitter are sweet, what were obscure are clear?» August. De Spir. et lit. c. 34. «By the persuasions of visions God acts so that we will and so that we believe, whether externally through evangelical exhortations... or internally, where no one has it in his power what comes into his mind.» v) Actual grace, and therefore vital acts, are said to be in us, to be made in us by God without us; but this is proper to indeliberate acts, which man indeed elicits physically, but not insofar as he is master of his acts, whence they are not human acts. August. cont. duas epist. Pelagg. I. II, c. 9. «God does many good things in man which man does not do (he speaks of the pious thoughts by which the heart is prepared); but man does nothing which God does not do, that man may do it.» And De Gratia et lib. arb. c. 17. «He Himself works that we will, beginning; He who cooperates with those willing, perfecting. That we will, therefore, He works without us; but when we will and so will that we act, He cooperates with us.» Bernardus De Gratia. et lib. arbit. n. 14, he says the same: «God works these three things in us: to think the good, to will, to perfect. The first indeed without us, the second with us, the third through us; inasmuch as by sending a good thought He precedes us.» Grace precedes meritorious good works; but every meritorious work is deliberate; therefore grace preceding all good works must be placed in some indeliberate act. August. De natura et gratia c. 31. on those words: Reveal to the Lord your way and He will act, says: «He seems to have attended to no one when he said: and He will act, except those who say: we do it, i.e., we ourselves justify ourselves. Where indeed we also work: but we cooperate with Him working, because His mercy precedes us. It precedes that we may be healed, because it also follows that, healed, we may be nourished; it precedes that we may be called, it follows that we may be glorified; it precedes that we may live piously, it follows that we may live with Him forever.»

II. Furthermore, the indeliberate acts which pertain to the illumination of the mind are both simple apprehension and comparative apprehension, which precedes judgment, or judgment itself. And indeed simple apprehensions contribute to pious and salutary acts and are the beginning of holy life, and the same are signified by the testimonies already adduced. But among the illuminations of the mind those apprehensions are also to be numbered which immediately precede the act of judging and contain the knowledge of the thing to be judged or, which amounts to the same, the judgments themselves are to be numbered, which flow spontaneously from the excited apprehensions. For these also contribute, and indeed more, to salutary acts, and these too are counted by the Fathers among the graces. For that is surely signified when it is attributed to grace to know what we ought to do (Conc. Carthag. c. 1), to be persuaded by exhortations (Auctor De vocatione omnium Gentium L. II. c. 9), to be taught (August. De Gratia Christi c. 14), and to this pertains what Bernardus says De Interiori domo c. 26: «When does God move you? when He admonishes. He admonishes thus: you are vainly occupied, o wise heart: it does not become you to be subject to these things, but to preside over them: you do not need these for beatitude.» To this also pertains what August. says in Psal. XXXIV: «When He shall have said to my soul: I am your salvation, then it will live justly.»

III. That the indeliberate acts of the will pertain to actual graces has now been proved. It remains to be proved that also deliberate salutary acts, not indeed all indiscriminately, but certain ones and those many, are to be numbered among actual graces. To be sure, in order that a vital act can be called actual grace (i.e., a help preparing for operating salutarily), this is required: that it be a gratuitous gift of God, a principle of a good and salutary work. Now some salutary act, e.g., a free act of charity, can be the principle of other pious acts which it itself determines; but that prior act, by the fact that it itself was also made from actual grace, is in reality a gift of God and therefore grace: therefore this deliberate act must be called actual grace of God. Namely, some deliberate meritorious act can be of such a kind that it can be the cause of no other pious act, e.g., the last good act at the end of life: this act is a gift and grace of God, because made from grace, and therefore given by God; but it is not properly actual grace, because it cannot be the cause of a good act. But if some good act is the reason and principle of another, which is or can be; then that act, insofar as it depends on another preceding grace, is a gift of God and simply grace, because it proceeds from the gratuitous operation of God: insofar, however, as this act obtains both — both to be from God and to be the principle of a good act — it deserves the appellation of actual grace. These things sufficiently stand by themselves: but moreover they are certain also by the testimony of the Fathers. «How do I believe by will, if I am drawn? (says August.Tract. XXVI. in Ioan. n. 4. on those words: No one can come to me, unless the Father who sent me has drawn him) I say: it is little to be drawn by will; you are drawn even by delight. What is it to be drawn by delight? Delight in the Lord (this act of delight, since the Prophet exhorts man to it, is deliberate) and He will give you the petitions of your heart. There is a certain delight of the heart, to which that heavenly bread is sweet. Moreover, if the poet was allowed to say: each one is drawn by his own delight, not necessity but delight, not obligation but delectation: how much more strongly must we say that man is drawn to Christ, who delights in truth, delights in beatitude, delights in justice, delights in everlasting life, which all is Christ?» Moreover the Council of Arausic. II. after canon 25 says: «God, with no preceding merits, inspires in us both faith and love of Himself, so that we may faithfully seek the sacraments of baptism, and after baptism with His help may be able to fulfill those things which are pleasing to Him.» And in canon 17: «The fortitude of the gentiles worldly desire makes; the fortitude of Christians the charity of God makes, which is diffused in our hearts, not through the choice of the will which is from us, but through the Holy Spirit who has been given to us." Hence is that celebrated sentence of Augustinus De Gratia et lib. arbit. c. 16: «He makes us act by providing most efficacious powers to the will.» But what sort these powers are he soon explains, namely a pious, deliberate and likewise great will, such as the Martyrs had. «Who therefore wills to do the commandments of God and cannot, has indeed a good will, but as yet small and weak: he will be able, however, when he has a great and robust one: since the martyrs did those great commandments, they did them with a great will, i.e., with a great charity.»

Thesis V: Ex quo corollarii instar consequitur inter auxilia, quibus voluntas adiuvatur, aliqua exsistere, quae sint per se efficacia.

Thesis VI: Ratio gratiae actualis extendi potest etiam ad actus indeliberatos sensus et appetitus sensitivi.

Thesis VII: Ratio gratiae actualis ad universam quoque providentiam externam tum positivam tum negativam, qua ad opera salutaria et ad beatitudinem homines promoventur, extendi debet. 1.

Articulus II: De viribus quas gratia actualis confert

Thesis I: Gratia actualis confert vires morales voluntati ad honeste agendum.

Thesis II: Tenendum est actualem gratiam nedum morales, sed physicas quoque vires addere facultatibus nostris ad actus salutares eliciendos.

Thesis III: Non demonstratur inter gratias actuales recensendas esse qualitates quasdam reales, non vitales et suapte natura fluentes, quae principium intrinsecum sint actus vitalis indeliberati supernaturalis: tenere autem licet quod actualis gratia absolvatur tum actibus vitalibus tum divina operatione elevante facultatem et cum ea producente actus supernaturales.

Articulus III: De generali habitudine gratiae ad voluntatem

Thesis I: Constat ita addi per gratiam formaliter vires tum physicas tum morales voluntati, ut ex voluntate et gratia unum constituatur principium actus deliberati salutaris, quod est nempe voluntas elevata, illustrata, inspirata.

Thesis II: Gratia actualis interior multipliciter dividitur, nempe in excitantem seu vocantem et adiuvantem, in operantem et cooperantem, in praevenientem et subsequentem, in antecedentem et concomitantem.

Caput II: De Gratia actuali necessaria hominibus lapsis

Articulus I: De potestate naturae ad actus ordinis naturalis

Thesis I: In ipsa natura intellectus humani positum est, ut per solas naturae vires sit ei impossibile cognoscere veritates sibi naturales omnes simul collective sumptas.

Thesis II: Liberum quoque arbitrium gaudet naturaliter potestate physica semper honeste agendi servandique legem naturalem; quamvis ad idem praestandum impotentia quadam morali laboret.

Thesis III: Merito proscripta est doctrina, quae statuit omne, quod agit peccator, peccatum esse et omnia opera infidelium esse peccata liberumque arbitrium sine gratiae Dei adiutorio non nisi ad peccandum valere.

Articulus II: Quid natura humana per se sola non possit

Thesis I: Certum est, quoties in monumentis Ecclesiasticis doctrinam revelatam proponentibus legimus credendum esse quod bonum aliquod esse non possit in nobis vel actus aliquis fieri a nobis non possit citra auxilium gratiae, id de bonis et actibus salutaribus intelligendum esse.

Thesis II: Cum testificatione catholica satis constet citra gratiam nihil boni et salutaris in hominibus esse posse, speciatim affirmamus gratiae quoque deberi fidem saluturam eisdemque pium quodvis initium spiritumque precum.

Thesis III: Necessitas gratiae actualis ad agendum sicut oportet asserta a Patribus contra pelagianos, est necessitas non solum moralis, sed physica et absoluta.

Thesis IV: Ex qua doctrina Patrum consequitur actus salutares esse intrinsece h. e. entitate sua supernaturales.

Thesis V: Eamdem doctrinam necessitatis gratiae, quae saeculo V. a Patribus contra pelagianos propugnata est, iam Patres praecedentium saeculorum in Oriente et Occidente continenter tradiderant. 1.

Thesis VI: Gratia porro necessaria ad salutariter agendum iis, qui necdum sunt conversi ad Deum et quovis habitu supernaturali carent, est gratia duplex interior immediata, nempe illustrationis mentis et inspirationis voluntatis.

Thesis VII: Ut tandem de necessitate gratiae actualis pro iustis quoque disseramus, primum advertendum est quod cum gratia praeveniens dicitur necessaria ad omnes actus salutares, non eo ipso dicitur quod ad singulos actus nova gratia praeveniens sit necessaria.

Thesis VIII: Praestituto Tridentinae Synodi Sess.

Appendix I: De sententia Augustini circa necessitatem gratiae actualis in statu integritatis

Parergon I: De quadam sententia Ripalda

Caput III: De Gratiae actualis gratuitate et de praeparatione ad gratiam

Thesis I: Distincto merito operis condigno et congruo, docemus nullum esse posse in natura meritum, quo gratia comparetur atque utrumque pariter meritum naturae condignum et congruum a Patribus fuisse reiectum. 1.

Thesis II: Negandum est quoque naturam viribus suis posse sibi positivam dispositionem ad gratiam comparare.

Thesis III: Neque precibus naturae adseri potest vis impetratoria gratiae, ratione saltem habita huius, in quo versamur, providentiae ordinis.

Thesis IV: Calumnia est plurimos graecos Patres et nominatim Chrysostomum primas partes in ordine salutis tribuisse naturae et idcirco gratiam merito cuidam naturae congruo rependi affirmasse. 1.

Thesis V: Etsi illius theologici effati: *Facienti quod in se est Deus non denegat gratiam*; interpretatio, quae statuit facientem quod in se est viribus naturae, se disponere negativa dispositione ad gratiam, permitti possit tanquam non derogans dignitati gratiae; attamen animadvertendum^[15.

Thesis VI: Gratuitas gratiae optime componitur cum impetrutione et meritis ope praecedentis gratiae comparatis.

Thesis VII: Formalis perseverantia, licet sit per gratiam, quae ex divina ordinatione ipsis debetur, in potestate omnium iustorum; est tamen adhuc donum Dei, distinctum a donis tum iustificationis tum illius potestatis divinitus collatae, ideoque donum speciale atque est donum iustis gratuitum; quod tamen iustus potest suppliciter emereri.

Caput IV: De Gratiae actualis efficacia

Articulus I: Synopsis historica controversiae Patres inter et Massilienses

Thesis I: Massilienses negarint ad salutare fidei initium necessariam esse gratiam interiorem immediatam praevenientem.

Thesis II: Gratia, quam Massilienses ad cetera opera necessariam fussi sunt, si in se spectetur prout est auxilium ad operandum, est illa eadem gratia, quam Augustinus contra pelagianos defendit.

Articulus II: Controversia circa gratiae efficaciam

Controversia cum haereticis

Thesis I: Haeretica est sententia, quae statuit ita voluntatem humanam per gratiam Dei antecedenter moveri, ut libertate indifferentiae sub eadem gratia sit destituta.

Thesis II: Sententia Iansenii: gratiam Dei ita esse efficacem, ut inter ipsam et libertatem exsistat habitus line quidem delectationis inde liberatae praevenientis victricis, inde autem voluntatis victae et ad unum insuperabiliter determinatae, qua parte statuit gratiam necessitatem inferentem, haeretica est nec a praecedente differt; quatenus vero gratiam, quae necessitatem infert, in delectatione collocat, falsa est.

Thesis III: Haeretica est haec divinae gratiae notio, quam Quesnellus systema Iansenii emendaturus tradidit, ut sit nempe ipsa omnipotens Dei voluntas vel operatio manus sive voluntatis Dei omnipotentis.

Thesis IV: Inepte vero ad plures Scripturarum locutiones provocant haeretici, ut suam haeresim tueantur.

Thesis V: Perperam ex iis, quae pelagiani ac massilienses contra Augustini doctrinam obiciebant atque ex difficultate, quam ipse Augustinus se experiri fatebatur in conciliando utroque dogmate libertatis et gratiae, colligunt haeretici sententiam, quam ipsi defendunt, esse ipsam Augustini doctrinam.

Thesis VI: Neque proficiunt magis afferentes doctrinam Augustini, qua traditur et explicatur sive gratiam operari ipsum velle, facere ut velimus, dare bonam voluntatem, dare omnia merita, totum esse gratiae, sive gratiam esse, quae nos discernit et opus bonum non esse volentis aut currentis, sed miserentis Dei, sive gratiam esse omnipotentissimam, efficacissimam, insuperabilem, indeclinabilem et a nullo duro corde respui.

Thesis VII: Inscite quoque Jansenius abutitur Augustini doctrina in Expositione Epistolae ad Galatas: quod amplius nos delectat, secundum id operemur necesse est atque appellatione victricis facta gratiae, ut evincat a maiori delectatione voluntatis consensum necessario extorqueri.

Thesis VIII: Falsa est doctrina, quam Iansenius asserit, enarrans distinctionem ab Augustino (*De Correp. et Grat.* cc. 10. 11. 12.) traditam duplicis adiutorii, nempe adiutorii sine quo non et adiutorii quo; falsaque est pariter interpretatio ab eodem Iansenio adlibita in Augustini locis.

Thesis IX: Gratia omnis potestatem tribuens operandi est vere sufficiens ad id propter quod datur, sive operatio consequatur sive non.

Thesis X: Ut gratiae pure sufficientis doctrina catholica impugnetur, frustra obiicitur 1) quod Augustinus aliam gratiam non agnoverit nisi efficacem sive praeter hanc non agnoverit nisi naturalem possibilitatem pelagianam, quod docuerit gratiam Dei nullo duro corde respui negaveritque gratiam Dei omnibus dari; 2) quod idem censuerit frequenter gratiam deesse, qua tentationes superari ac praecepta servari possint.

Controversia inter scholasticos

Thesis I: Sunt qui putant gratiam efficacem, per quam Deus praestat ut velimus, esse motionem Dei in voluntate receptam eamque praeviam prioritate saltem naturae ad actum secundum, quae ex ipsa sua natura sit efficax ita, ut eam necessario necessitate consequentiae sequatur voluntatis consensus atque ita necessario sequatur, ut quamvis voluntas libere vere agat, attamen contradictionem implicet ea gratia praeparari voluntatem eandemque voluntatem ei gratiae non consentire.

Thesis II: Omissa, quia non amplius necessaria, responsione ad argumenta quae ex testimoniis Scripturarum petuntur, ad Augustinum quod spectat, cui praecipue vel unice ex Patribus innituntur Thomistae, docemus Augustinum eam tradere notionem gratiae, quae theoriam gratiae physice praedeterminantis prorsus excludat.

Thesis III: Ex principio philosophico, cui sententia gratiae praedeterminantis innititur, petito ex dignitate causae primae, necessario consequitur Deum praedeterminare ad entitatem actus mali, quod nequit admitti.

Thesis IV: Alterum principium philosophicum, cui doctrina gratiae praedeterminantis innititur: nempe voluntatem, utpote facultatem indifferentem, indigere determinatione accepta ab alio, si eo intelligatur sensu, quo in hac quaestione adhiberi solet, infert libertatis interemptionem et est idcirco prorsus falsum.

Thesis V: Immerito tandem Thomistae obiiciunt nobis doctrinam s.

Thesis VI: lisdem pene omnibus argumentis hactenus allatis reiiciendum censemus quoque systema illud circa gratiam, quod Augustinianum audit. 1.

Thesis VII: Suppositis principiis fidei in hac materia: gratiam nempe interiorem praevenire et adiuvare nostram voluntatem, omnium actuum salutarium principium esse gratiam Dei, gratiam Dei vere sufficientem dari, liberum arbitrium integrum manere sub gratia gratiamque Dei abiicere posse seu Dei gratiae resistere: ita doctrinam catholicam hanc explicandam censemus.

Thesis VIII: Infallibilis proinde connexio futura gratiae, si haec datur, cum bono opere non est adaequate petenda ex efficacia virtutis gratiae et ex divina omnipotentia, sed ea supposita, formaliter petenda est ex divina praescientia, quae noscit quid sub qualibet gratia actura sit voluntas creata, si ea gratia ipsi donetur.

Thesis IX: Quum non modo bene agendi facultas, sed ipse bonus actus et consensus voluntatis a gratia pendeant, si fiat, quippe qui est a voluntate non per se sed per gratiam praeparata ut fiat; pronum est colligere, eum, qui bene operatur, nihil habere quod non acceperit Deumque esse qui illum discernit.

Thesis X: Talis autem explicatio doctrinae catholicae idoneis fundamentis innititur.

Caput V: De distributione gratiarum

Thesis I: Nulla Dei praecepta hominibus iustis volentibus et conantibus secundum praesentes, quas habent, vires, sunt impossibilia: praesto quoque illis est semper gratia necessaria, qua possibilia fiant.

Thesis II: Nemo est in hac vita adeo obstinatus in malo, ut quavis gratia sufficiente ad resipiscendum et salutem consequendam sit destitutus.

Thesis III: Nullis hominibus adultis vel infidelibus media opportuna aut gratiae sufficientes negantur, quibus ad agnitionem valeant venire veritatis salutemque tandem obtinere.

Thesis IV: Quemadmodum Deus nemini neget auxilia sufficientia ad salutem assequendam, non eadem tamen est quoad singulos distributio gratiarum.

↑ Top of work