Scholastica commentaria in Primam Partem Summae Theologicae

Domingo Báñez

Scholastica commentaria in Primam Partem Summae Theologicae

Domingo Báñez (1528–1604)

First published 1584

Dominicus Báñez, O.P.'s Scholastica commentaria in primam partem Summae Theologiae is a Salamanca-school commentary on the opening part of Aquinas's Summa. The first printing appeared at Salamanca in 1584, after Báñez's teaching at the Dominican studium and University of Salamanca; later editions and editorial continuations helped make the work a major witness to late sixteenth-century Thomism. Its close exegesis of Aquinas intersects the debates over divine grace, human freedom, predestination, and physical premotion that defined the de auxiliis controversy. Schola presents the Latin text from a 1934 Urbano edition; the catalogue's 1584 year identifies the original work, not the modern reprint.

This work is being completed — add a section.


Prologus auctoris ad lectorem

In D. Thomae prooemium meditatio

Quaestio I: De sacra doctrina, qualis sit et ad quae se extendat

Articulus I: Si es necesario que además de la Filosofía haya otra doctrina

Comentario

Duda 1ª: Si es necesaria para la salvación una doctrina revelada

Duda 2ª: Si es necesaria la revelación en cuanto a las verdades naturales

Articulus II: Si la Sagrada doctrina es ciencia

Commentarium

La principal duda se refiere a la primera conclusión, es decir, si la Sagrada doctrina es verdadera y propiamente una ciencia.

Primera conclusión (texto latino sin traducción española)

Duda 1ª (continuación)

Duda 2ª: Si la Teología es una ciencia subalternada a la ciencia divina y a la de los bienaventurados

Duda 3ª: Si la Teología permanece en el cielo

Articulus III: Si la Sagrada doctrina es una única ciencia

Comentario

Duda 1ª: Si la revelación divina es la razón formal de la unidad

Duda 1ª (continuación)

Articulus IV: Si la Sagrada doctrina es ciencia práctica

Comentario

Duda 1ª: Objeciones

Duda 1ª: Comentario

Duda 1ª: Respuestas

Articulus V: Si la sagrada doctrina es más digna que las otras ciencias

Comentario

Dubium 1 (textus Latinus sine versione Hispanica)

Duda 1ª: Si la sagrada doctrina es la más cierta de todas las ciencias

La duda principal en este artículo es si la sagrada doctrina es más cierta (certior) que todas las demás ciencias, pues sobre la dignidad no puede haber ninguna duda, siendo su objeto Dios mismo en cuanto fin sobrenatural. Pero hay que tener muy en cuenta que toda la razón de dudar sobre la certeza de la Teología, en comparación con la certeza de las otras ciencias, nace de la condición que tiene la Teología en el estado de la vida presente, en el que procede de principios que vienen de la revelación divina, pero conocidos bajo la oscuridad de la fe; porque tal como la Teología ha de existir en la patria, donde los principios se conocerán por la luz beatífica, no puede haber razón de dudar si es más cierta que las ciencias naturales, cuyos principios se conocen por luz natural. Y, por tanto, todos los argumentos que pueden aportarse en la duda presente contra la primera conclusión de santo Tomás se encaminan inmediatamente a probar que la fe no es más cierta que las otras ciencias naturales, que proceden de principios evidentes por luz natural. Esta disputa se encuentra, apropiada y legítimamente, en la II-II, cuestión 4, artículo 8, donde expresamente pregunta santo Tomás si la fe es más cierta que la ciencia y que las virtudes intelectuales. Al comentar ese pasaje he examinado ampliamente esta duda, y según mis fuerzas la he determinado; y ya que no se me presenta ninguna dificultad especial y nuestros comentarios sobre la II-II están ya preparados para que salgan a la luz, Dios mediante, conscientemente dejo de lado una prolija repetición de esta duda. Sin embargo, y entretanto, en este lugar voy a decir con brevedad lo que parece necesario para entender este artículo.

Un novato en Teología se plantea enseguida la duda sobre la manera en que la Teología, en este estado, supera en certeza a las otras ciencias, cuando santo Tomás confiesa, en la solución a la primera objeción, que nada impide que lo que es más cierto según su naturaleza sea menos cierto para nosotros por la debilidad de nuestro intelecto. Y, además, confiesa que la duda que entra a algunos sobre los artículos de la fe, no es por la incertidumbre de la cosa, sino por la debilidad del intelecto humano; y a continuación dice que lo más pequeño que puede alcanzarse del conocimiento de las cosas más altas es más deseable que el conocimiento certísimo que se tiene de las cosas más pequeñas. Se presentan estas tres dificultades. Y para empezar por la menos difícil, que [santo Tomás] dice en último lugar, que es más deseable lo más pequeño que se puede alcanzar del conocimiento de cosas más altas, ayuda a comprobar la dignidad de la Teología sobre las otras ciencias, pero no testimonia a favor de la certeza. Sin embargo, es mayor la dificultad en los otros dos enunciados, porque la certeza no es otra cosa que la determinación y adhesión del intelecto a alguna verdad, como enseña santo Tomás en el libro 3 del Comentario a las Sentencias, distinción 23, cuestión 2, artículo 2, cuestioncilla 3. Pero es mayor la adhesión del intelecto que se realiza a partir de los principios de otras ciencias con respecto a las conclusiones; luego hay otras ciencias que son más ciertas. Se demuestra la menor de este argumento: porque es imposible disentir de las conclusiones de otras ciencias a no ser que alguien se olvide de sus principios; pero alguien puede disentir de una conclusión teológica sin olvidar sus principios, si duda de los principios o disiente de ellos. Con este argumento se plantea toda la dificultad.

Para resolver esto, hay tres cosas dignas de nota. Lo primero es que la certeza es triple. Una es del objeto mismo según el ser real que tiene en sí o en orden al intelecto divino; y tal certeza es bien compatible con nuestra opinión sobre tal objeto, como por ejemplo si el Papa ha muerto verdaderamente, pero yo solamente opino que está muerto. Y la razón es que tal certeza del objeto no aporta nada al intelecto, pues en lo que atañe al modo de juzgar incluso si el Papa viviera, opinaría que está muerto. Otra certeza puede considerarse solamente por parte del cognoscente, que por su cerebro, sin ninguna razón probable, se adhiere con contumacia a una afirmación o una negación; y esta tal es más una adhesión contumaz del que asiente que una certeza, aunque el que asiente diga que está certísimo; y de esta manera algunos herejes se adhieren a sus errores con más certeza –es más, incluso sufren la muerte por el testimonio de estos– que otros a las verdades. Hay una tercera certeza de asentimiento, que se realiza por la certeza del objeto que se conoce como cierto bajo una razón formal verdadera, mediante la luz y el hábito que inclina cierta e infaliblemente al asentimiento a la cosa, que es así. Y sobre tal certeza trata nuestra comparación cuando decimos que una ciencia es más cierta que otra.

En segundo lugar, advierte que la certeza del primer género, en sí misma (secundum se) consiste en algo indivisible; pues en la realidad si el Papa vive, no es más o menos cierto por el hecho de que alguien con mayor o menor certeza piense que el Papa vive; y de modo semejante el que Dios es Trino y Uno no es más o menos cierto en sí mismo (secundum se) tanto si alguien opine así, o si lo crea con certeza, o disienta de ello. La segunda certeza en cambio será mayor o menor, en cuanto el hombre sea más o menos soberbio o empecinado. En cambio, la certeza del tercer género es mayor o menor también con respecto a un mismo objeto, en cuanto la razón formal del asentir sea aplicada con mayor o menor facilidad, y en cuanto el hábito mismo que inclina a asentir sea más o menos perfecto. Y de este modo un cristiano cree con más firmeza y certeza que otro, en cuanto tiene con mayor perfección la luz, dentro de la misma especie, que el otro. Pero cualquier cristiano asiente con mayor certeza y firmeza a lo que es de fe que a otras verdades por mucho que estén demostradas por ciencia humana. La razón de esto es que el objeto mismo que es en sí la verdad suprema, se aplica al intelecto de fe bajo una razón formal infalible, y el mismo Dios mediante el hábito infuso y el auxilio del Espíritu Santo, mueve al intelecto y a la voluntad a asentir a las verdades propuestas, pues, aunque creemos queriéndolo, no lo hacemos llevados por el propio cerebro, sino que nos adherimos con firmeza persuadidos por la virtud y el testimonio del Espíritu Santo. Quien cree en el Hijo de Dios tiene en sí mismo el testimonio de Dios, como se dice en la primera epístola canónica de Juan, capítulo 5; por lo tanto, los cristianos, al usar de este medio y razón de asentir, adhieren con más fuerza a las cosas de fe que a las verdades naturales demostradas.

En tercer lugar, se ha de notar que cuando santo Tomás dice en la solución a la primera objeción, que nada impide que lo que es más cierto en cuanto a la naturaleza, lo sea menos en cuanto a nosotros, por la debilidad del intelecto nuestro; y que la duda que tiene lugar en algunos sobre los artículos de fe no es debida a la incertidumbre de la cosa sino a la debilidad de nuestro intelecto, digo que esto no se ha de entender como relativo a la certidumbre de la cosa misma, entendida esa certidumbre expuesta por nosotros en el primero de los modos, pues esta certeza no es parte de la certeza del intelecto, a no ser que la cosa misma aparezca bajo alguna razón formal cierta; y sin embargo, ya que el intelecto mismo es en sí (secundum se) menos proporcionado a verdades tan superiores como son las que se creen por la fe, y ya que el usar de tales ayudas para creer, es decir del hábito de la fe y de la luz y el auxilio de Dios, ha sido dejado a nuestra voluntad, es posible por este motivo que nuestro intelecto disienta de las verdades de fe cuando no usa tales auxilios. Y esto es lo que algunos suelen decir, que la fe es menos cierta que la ciencia, por parte del sujeto. Quiero aclarar esto con un ejemplo: si un hábito natural, incluso el de los primeros principios, fuese de condición tal, que tuviéramos la libertad de quitárnoslo o ponérnoslo a placer, como un vestido, desde luego el hábito mismo no sería menos cierto en sí mismo (secundum se) de lo que ahora es, aunque el intelecto, al no usarlo, podría dudar e incluso errar acerca de los primeros principios. Esta duda y este error recaerían sobre el sujeto mismo. De modo similar, si alguien que va a luchar contra una bestia no quisiese usar armas segurísimas que tiene junto a sí, no es un defecto de las armas el que sea destrozado por la bestia; pues así, si nos revestimos de la armadura de Dios, como indica el Apóstol en la carta a los Efesios 6 podremos resistir contra las insidias del diablo; y si en toda ocasión tomáramos el escudo de la fe, podríamos extinguir todas las flechas encendidas del muy malvado. Por lo tanto, nuestra Teología, ya que procede de un muy cierto hábito y de la luz de la fe, obtiene mayor certeza que las ciencias, que proceden de un hábito y una luz natural, pues se hace una comparación entre habito y hábito y entre luz y luz, y de ciencia a ciencia, en sí mismos y tal como los usa el intelecto. Si un hombre no quiere usar la luz y el hábito infuso, sino que los aparta de sí, este defecto no atañe a los hábitos en sí sino al sujeto mismo, en orden al hábito que libremente usa. Y basta con lo dicho aquí sobre esta dificultad.

Pero advierte finalmente, sobre la razón de la segunda conclusión, que cuando santo Tomás dice que la más digna de las ciencias prácticas es la que no se ordena a un fin ulterior de otra, se ha de entender de las ciencias que se subordinan; por ejemplo, el arte de la cocina no es más noble que el arte militar, aunque el arte militar se ordene al fin de lo civil, y el arte culinario no se ordene al fin de otra arte. Pero ya que el fin de nuestra Teología, en cuanto la consideramos como práctica, es el último de todos, al que se ordenan los fines de todas las artes y todas las cosas que existen, por eso es sin duda la más digna. Y no vayas a entender que la felicidad eterna sea el fin de todos los que actúan por un arte, sino que es el fin de la cosa realizada y la razón del obrar.

Articulus VI: Utrum haec doctrina sit sapientia

Commentarium

Duda 1ª: Si la sagrada doctrina en grado máximo es sabiduría entre todas las sabidurías humanas

Articulus VII: Utrum Deus sit subiectum huius scientiae

Comentario

Duda 1ª: Si Dios es el sujeto de esta ciencia

Texto de san Agustín

Articulus VIII: Utrum sacra doctrina sit argumentativa

Comentario

Duda 1ª: Si la Teología es una ciencia argumentativa

Duda 2ª: si la sagrada doctrina no argumenta para probar sus principios

Duda 3ª: Si la sagrada Escritura está inspirada por Espíritu Santo

Duda 4ª: Si la sagrada Escritura inspirada se halla en la Iglesia Católica

Duda 5ª: Qué fuerza tiene la autoridad de los santos

Duda 6ª: Si los teólogos escolásticos tienen autoridad

Articulus IX: Utrum Sacra Scriptura debeat uti metaphoris

Commentarium

Duda 1ª: Si la Teología debe usar metáforas

Articulus X: Utrum Sacra Scriptura sub una littera habeat plures sensus

Comentario

Duda 1ª: Si la Sagrada Escritura contiene diversos sentidos

Duda 2ª: Si todos los hechos del Antiguo Testamento se deben explicar según el sentido místico.

Duda 3ª: Si en el Nuevo Testamento se pueden distinguir los cuatros sentidos

Duda 4ª: Sobre la regla cierta para discernir el sentido literal

Duda 5ª: Si las locuciones hay que recibirlas como Sagrada Escritura

Duda 6ª: Si es lícito a cualquier cristiano buscar un sentido nuevo en las Sagradas Escrituras

Duda 7ª: Si la Sagrada Escritura contiene varios sentidos literales

Duda 8ª: Sobre cuál es el sentido más importante

Duda 9ª: Si sobre el sentido literal puede hacerse un argumento seguro

Quaestio II: De Deo, an Deus sit

Articulus I: Utrum Deum esse sit per se notum

Articulus II: Utrum Deum esse sit demonstrabile

Articulus III: Utrum Deus sit

Quaestio III: De Dei simplicitate

Articulus I: Utrum Deus sit corpus

Articulus II: Utrum in Deo sit compositio formae et materiae

Articulus III: Utrum sit idem Deus quod sua essentia, vel natura

Articulus IV: Utrum in Deo sit idem essentia et esse

Articulus V: Utrum Deus sit in genere aliquo

Articulus VI: Utrum in Deo sint aliqua accidentia

Articulus VII: Utrum Deus sit omnino simplex

Articulus VIII: Utrum Deus in compositionem aliorum veniat

Quaestio IV: De Dei perfectione

Articulus I: Utrum Deus sit perfectus

Articulus II: Utrum in Deo sint perfectiones omnium rerum

Articulus III: Utrum aliqua creatura possit esse similis Deo

Quaestio V: De bono in communi

Articulus I: Utrum bonum differat secundum rem ab ente

Articulus II: Utrum bonum secundum rationem sit prius quam ens

Articulus III: Utrum omne ens sit bonum

Articulus IV: Utrum bonum habeat rationem causae finalis

Articulus V: Utrum ratio boni consistat in modo, specie et ordine

Articulus VI: Utrum convenienter dividatur bonum per honestum, utile et delectabile

Quaestio VI: De bonitate Dei

Articulus I: Utrum esse bonum Deo conveniat

Articulus II: Utrum Deus sit summum bonum

Articulus III: Utrum esse bonum per essentiam sit proprium Dei

Articulus IV: Utrum omnia sit bona bonitate divina

Quaestio VII: De Infinitate Dei

Articulus I: Utrum Deus sit infinitus

Articulus II: Utrum aliquid aliud quam Deus possit esse infinitum per essentiam

Articulus III: Utrum possit esse aliquid infinitum actu secundum magnitudinem

Articulus IV: Utrum possit esse infinitum in rebus secundum multitudinem

Quaestio VIII: De existentia Dei in rebus

Articulus I: Utrum Deus sit in omnibus rebus

Articulus II: Utrum Deus sit ubique

Articulus III: Utrum Deus sit ubique per essentiam, praesentiam et potentiam

Articulus IV: Utrum esse ubique sit proprium Dei

Quaestio IX: De Dei immutabilitate

Articulus I: Utrum Deus sit omnino immutabilis

Articulus II: Utrum esse inmutabile sit Dei proprium

Quaestio X: De Dei Aeternitate

Articulus I: Utrum convenienter definiatur aeternitas, quod est interminabilis vitae tota simul et perfecta possessio

Articulus II: Utrum Deus sit aeternus

Articulus III: Utrum esse aeternum sit proprium Dei

Articulus IV: Utrum aeternitas differat a tempore

Articulus V: De differentia aevi et temporis

Articulus VI: Utrum sit unum aevum tantum

Quaestio XI: De unitate Dei

Articulus I: Utrum unum addat aliquid supra ens

Articulus II: Utrum unum et multa opponantur

Articulus III: Utrum Deus sit unus

Articulus IV: Utrum Deus sit maxime unus

Quaestio XII: Quomodo Deus cognoscatur a nobis

Articulus I: Utrum aliquis intellectus creatus possit Deum videre per essentiam

Articulus II: Utrum essentia Dei ab intellectu creato per aliquam similitudinem videatur

Articulus III: Utrum Essentia Dei videri possit oculis corporalibus

Articulus IV: Utrum aliquis intellectus per sua naturalia Divinam Essentiam videre possit

Articulus V: Utrum intellectus creatus ad videndum Dei Essentiam aliquo creato lumine indigeat

Articulus VI: Utrum videntium Dei Essentiam unus alio perfectius videat

Articulus VII: Utrum videntes Deum per Essentiam, ipsum comprehendant

Articulus VIII: Utrum videntes Deum per Essentiam, omnia in Deo videant

Articulus IX: Utrum ea quae videntur in Deo a videntibus Divinam Essentiam, videantur per aliquas similitudines creatas

Articulus X: Utrum videntes Deum per Essentiam, simul videant omnia quae in ipso vident

Articulus XI: Utrum aliquis in hac vita possit videre Deum per Essentiam

Articulus XII: Utrum per rationem naturalem Deum in hac vita cognoscere possimus

Articulus XIII: Utrum per gratiam habeatur altior cognitio Dei quam ea, quae habetur per rationem naturalem

Quaestio XIII: De nominibus Dei

Articulus I: Utrum aliquod nomen Deo conveniat

Articulus II: Utrum aliquod nomen dicatur de Deo substantialiter

Articulus III: Utrum aliquod nomen dicatur de Deo proprie

Articulus IV: Utrum nomina dicta de Deo sint nomina synonyma

Articulus V: Utrum nomina, quae de Deo dicuntur et creaturis, univoce dicantur de ipsis

Articulus VI: Utrum nomina per prius dicantur de creaturis quam de Deo

Articulus VII: Utrum nomina quae important relationem ad creaturas, dicantur de Deo ex tempore

Articulus VIII: Utrum hoc nomen Deus sit nomen naturae

Articulus IX: Utrum hoc nomen Deus sit incommunicabile

Articulus X: Utrum hoc nomen Deus dictum de Deo per participationem, secundum naturam, et secundum opinionem

Articulus XI: Utrum hoc nomen Qui est sit maxime Dei proprium

Articulus XII: Utrum propositiones affirmativae possint formari de Deo

Quaestio XIV: De scientia Dei

Articulus I: Utrum in Deo sit scientia

Articulus II: Utrum Deus intelligat se

Articulus III: Utrum Deus comprehendat seipsum

Articulus IV: Utrum ipsum intelligere Dei sit eius substantia

Articulus V: Utrum Deus cognoscat alia a se

Articulus VI: Utrum Deus cognoscat alia a se propria cognitione

Articulus VII: Utrum scientia Dei sit discursiva

Articulus VIII: Utrum scientia Dei sit causa rerum

Articulus IX: Utrum Deus habeat scientiam non entium

Articulus X: Utrum Deus cognoscat mala

Articulus XI: Utrum Deus cognoscat singularia

Articulus XII: Utrum Deus possit cognoscere infinita

Articulus XIII: Utrum scientia Dei sit futurorum contingentium

Articulus XIV: Utrum Deus cognoscat enuntiabilia

Articulus XV: Utrum scientia Dei sit variabilis

Articulus XVI: Utrum Deus habeat de rebus scientiam speculativam

Quaestio XV: De Ideis

Articulus I: Utrum ideae sint

Articulus II: Utrum sint plures ideae

Articulus III: Utrum omnium quae cognoscit Deus, sint ideae

Quaestio XVI: De Veritate

Articulus I: Utrum veritas sit tantum in intellectu

Articulus II: Utrum veritas sit in intellectu componente et dividente

Articulus III: Utrum verum et ens convertantur

Articulus IV: Utrum bonum secundum rationem sit prius quam verum

Articulus V: Utrum Deus sit veritas

Articulus VI: Utrum sit una sola veritas, secundum quam omnia sunt vera

Articulus VII: Utrum veritas creata sit aeterna

Articulus VIII: Utrum veritas sit immutabilis

Quaestio XVII: De Falsitate

Articulus I: Utrum falsitas sit in rebus

Articulus II: Utrum in sensu sit falsitas

Articulus III: Utrum falsitas sit in intellectu

Articulus IV: Utrum verum et falsum sint contraria

Quaestio XVIII: De vita Dei

Articulus I: Utrum omnium naturalium rerum sit vivere

Articulus II: Utrum vita sit quaedam operatio

Articulus III: Utrum Deo conveniat vita

Articulus IV: Utrum omnia sint vita in Deo

Quaestio XIX: De voluntate Dei

Articulus I: Utrum in Deo sit voluntas

Articulus II: Utrum Deus velit alia a se

Articulus III: Utrum quicquid Deus vult, ex necessitate velit

Articulus IV: Utrum voluntas Dei sit causa rerum

Articulus V: Utrum voluntatis divinae sit assignare aliquam causam

Articulus VI: Utrum voluntas Dei semper impleatur

Articulus VII: Utrum voluntas Dei sit mutabilis

Articulus VIII: Utrum voluntas Dei necessitatem rebus volitis imponat

Articulus IX: Utrum voluntas Dei sit malorum

Articulus X: Utrum Deus habeat liberum arbitrium

Articulus XI: Utrum sit distinguenda in Deo voluntas signi

Articulus XII: Utrum convenienter circa divinam voluntatem ponantur quinque signa

Quaestio XX: De amore Dei

Articulus I: Utrum amor sit in Deo

Articulus II: Utrum Deus omnia amet

Articulus III: Utrum Deus aequaliter diligat omnia

Articulus IV: Utrum Deus semper magis diligat meliora

Quaestio XXI: De iustitia et misericordia Dei

Articulus I: Utrum in Deo sit iustitia

Articulus II: Utrum iustitia Dei sit veritas

Articulus III: Utrum misericordia competat Deo

Articulus IV: Utrum in omnibus operibus Dei sit misericordia et iustitia

Quaestio XXII: De Providentia Dei

Articulus I: Utrum providentia Deo conveniat

Articulus II: Utrum omnia sint subiecta divinae providentiae

Articulus III: Utrum Deus immediate omnibus provideat

Articulus IV: Utrum providentia rebus provisis necessitatem imponat

Quaestio XXIII: De Praedestinatione

Articulus I: Utrum homines praedestinentur a Deo

Articulus II: Utrum praedestinatio aliquid ponat in praedestinato

Articulus III: Utrum Deus aliquem hominem reprobet

Articulus IV: Utrum praedestinati eligantur a Deo

Articulus V: Utrum praescientia meritorum sit causa praedestinationis

Articulus VI: Utrum praedestinatio sit certa

Articulus VII: Utrum numerus praedestinatorum sit certus

Articulus VIII: Utrum praedestinatio possit iuvari precibus sanctorum

Quaestio XXIV: De Libro vitae

Articulus I: Utrum liber vitae sit idem quod praedestinatio

Articulus II: Utrum liber vitae sit solum respectu vitae gloriae praedestinatorum

Articulus III: Utrum aliquis deleatur de libro vitae

Quaestio XXV: De potentia Dei

Articulus I: Utrum in Deo sit potentia

Articulus II: Utrum potentia Dei sit infinita

Articulus III: Utrum Deus sit omnipotens

Articulus IV: Utrum Deus possit facere quod praeterita non fuerint

Articulus V: Utrum Deus possit facere quae non facit

Articulus VI: Utrum Deus possit facere meliora ea quae facit

Quaestio XXVI: De Divina beatitudine

Articulus I: Utrum beatitudo Deo competat

Articulus II: Utrum Deus dicatur beatus secundum intellectum

Articulus III: Utrum Deus sit beatitudo cuiuslibet beati

Articulus IV: Utrum in Dei beatitudine omnis beatitudo includatur

↑ Top of work