Liber contra Collatorem

Cur aggrediatur unius Cassiani potissimum definitiones. Cassiani prima definitio catholica. A quo postea incipit introduci definitio, qua docetur multos ad gratiam venire sine gratia.

1. Et ne ad obscurandam scientiam doctiorum, ea exagitare videamur, quae vulgus ignobile et procax ineptorum loquacitas intemperanter effundit; unius potissimum definitiones, quem non dubium est illis omnibus in sanctarum Scripturarum studio praestare, referemus. Quas etiam ob hoc solum interim in disceptationem oportet assumere, quia utrum ita se habeant, non potest dubitari. Scriptae enim sunt, et auctoris sui editione publicatae: nec iam, an sint, quaerendum est; sed quid doceant, demonstrandum. Igitur in libro cuius praenotatio est, de Protectione Dei, vir quidam sacerdotalis (Cassianus), qui disputandi usu inter eos, quibuscum degit, excellit, abbatem quemdam (Chaeremonem) introducit de gratia Dei et libero arbitrio disserentem, cuius se per omnia probasse ac suscepisse ostendit sententiam: ut iam non cum illo nobis sit negotium, qui forte tales opiniones suas aut negando refutaret, aut corrigendo dilueret; sed cum isto, qui ad instrumentum inimicorum gratiae Dei, talem studuit proferre doctrinam.

2. Quae tamen inter initia disputationis a veritatis pietate non dissonat, et iusto honorari praeconio mereretur, nisi praecipiti laevoque progressu, ab inchoata rectitudine deviaret. Nam post comparationem agricolae, cui formam sub gratia ac fide viventis aptavit, et cuius infructuosum esse dixit laborem, nisi per omnia Dei auxilio iuvaretur, intulit definitionem catholicissimam, dicens: Quibus manifeste colligitur, non solum actuum, verum etiam cogitationum bonarum ex Deo esse principium: qui nobis et initia sanctae voluntatis inspirat, et virtutem atque opportunitatem eorum quae recte cupimus, tribuit peragendi (Iacob. I, 17). Omne enim datum bonum et omne donum perfectum desursum est, descendens a Patre luminum: qui et incipit quae bona sunt, et exsequitur, et consummat in nobis, dicente Apostolo (II Cor. IX, 10), Qui dat semen seminanti, et panem ad manducandum praestabit, et crescere faciet fructus iustitiae vestrae. Hic ne quis putaret nihil superesse quod per liberum ageretur arbitrium, non irrationabiliter adiecit quo probaret, non auferri illud his donis, sed potius roborari, nisi revolutum ad iniquitates suas, ab auxilio Dei se mallet avertere. Nostrum vero est, inquit, quotidie attrahentem nos gratiam Dei ut humiliter subsequamur, vel certe dura cervice et incircumcisis, ut scriptum est (Act. VII, 51), auribus eidem resistentes, per Ieremiam mereamur audire, Numquid qui cadit non resurget? aut qui aversus est, non revertetur (Ierem. VIII, 4)? Quare ergo aversus est populus iste in Hierusalem, aversione contentiosa: induraverunt cervices suas, et noluerunt reverti? Item infra, cum omnia virtutum studia Dei gratia indigere docuisset, probabiliter addidit, dicens (Collat. 13, c. 6): Quae omnia, sicut desiderari a nobis iugiter absque divina inspiratione non possunt, ita nec perfici quidem sine eius auxilio ullatenus queunt.

3. In septimo autem capitulo (Nunc est cap. 8), generalem volens ostendere gratiam Christi, quae nullum usquequaque hominum praetermittat, et rebelles quoque adversosque non deserat: Adest igitur, inquit, inseparabiliter nobis divina protectio, tantaque est erga creaturam suam pietas Creatoris, ut non solum comitetur eam, sed etiam praecedat iugiter providentia. In quo potest videri, ob hoc comitem dixisse providentiam, quia etiam deserentes se plerumque non deserat; vel quia omnes quos praevenit, eosdem subsequatur. Sequitur autem dicens: Qui cum in nobis ortum quemdam bonae voluntatis inspexerit, illuminat eam, atque confortat, atque dirigit ad salutem, incrementum tribuens ei, quam vel ipse plantavit, vel nostro conatu viderit emersisse. Et hic potest adhuc dicere, illius se ortum bonae voluntatis significasse, cuius a Deo sint plantata vel inspirata principia: quia ab illuminatis iam cordibus possint salubres prodire conatus, qui ideo ipsius hominis proprii esse dicantur, quia iam bonorum conatuum acceperit facultatem, eorumque semina ad suum referantur auctorem.

4. Sed et in capitulo nono subdidit, et dixit: Unde non facile humana ratione discernitur, quemadmodum Dominus petentibus tribuat, a quaerentibus inveniatur, aperiatque pulsantibus: et rursus inveniatur a non quaerentibus se, palam appareat inter illos qui illum non interrogabant; tota die expandat manus suas ad populum non credentem sibi et contradicentem, resistentes ac longe positos vocet (Isai. LXV, 1), invitos attrahat ad salutem, peccare cupientibus, explendae copiam subtrahat voluntatis, ad nequitiam properantibus benignus obsistat. Iam hic quasi per inscrutabilem diversitatem introducitur definitio, qua docetur multos ad gratiam venire sine gratia, et hunc affectum petendi, quaerendi, pulsandi, habere quosdam de vigilantia liberae voluntatis; quae tamen in aliis tanta aversione obcaecata perhibetur, ut nullis cohortationibus sit revocabilis, nisi per vim trahentis invita ducatur. Quasi non toto multiformis gratiae opere hoc in omnium agatur animis, ut ex nolentibus fiant volentes; aut quisquam ex his qui iam iudicio rationis utuntur, possit fidem nisi voluntate suscipere. Unde tam ineptum est dicere, quod quisquam ad participationem gratiae tendat invitus, quam asserere quod ullus ad eam non Spiritu Dei veniat incitatus.

5. Cito ergo hic disputator praemissae definitionis oblitus est, cito a sententia sua instabili levitate dissensit. Dixerat enim regulariter, Non solum actuum, verum etiam cogitationum bonarum ex Deo esse principium (Vide supra, cap. 2, n. 2). Et ne hoc de doctrina extrinsecus adhibita deberet intelligi, vigilanter addiderat: Qui nobis et initia sanctae voluntatis inspirat, et virtutem atque opportunitatem eorum quae recte cupimus, tribuit peragendi. Omne enim datum bonum, et omne donum perfectum desursum est, descendens a Patre luminum, qui et incipit quae bona sunt, et exsequitur et consummat in nobis. Doctor catholice, cur professionem tuam deseris? Cur ad fumosam falsitatis caliginem, relicta serenissimae veritatis luce, devolveris? Quod in petentibus, quaerentibus, pulsantibusque miraris, cur non eidem gratiae, quae desideratur, ascribis? Vides bonos conatus, pia studia, et dubitas esse Dei dona? Latuerit opus gratiae, donec fides insita cogitationis claudebatur arcano: at ubi supplex oratio, ubi diligens inquisitio, ubi apparet crebra pulsatio, quare non ex qualitate operis subministrationem intelligis incitantis?

Cassianus nec cum Pelagianis, nec cum Catholicis plene concordat: dum errando asserit alios per gratiam, alios per legem et naturam iustificari. Definitio tertia Cassiani: Appetitum virtutum habere hominem a se ipso. Refellitur ex antea confessis in prima definitione.

1. Et satis te contra Pelagianorum calumnias praecavere existimas, si quod in universitate vocatorum sentiendum est, id nobis in portione concedas. Sed nec cum haereticis tibi, nec cum catholicis plena concordia est. Illi in omnibus iustis hominum operibus, liberae voluntatis tuentur exordia: nos bonarum cogitationum ex Deo semper credimus prodire principia: tu informe nescio quid tertium, et utrique parti inconveniens reperisti, quo nec inimicorum consensum acquireres, nec in nostrorum intelligentia permaneres. Quomodo autem non advertis, te in illud damnatum incidere, quod, velis nolis, convinceris dicere, Gratiam Dei secundum merita nostra dari; cum aliquid praecedere boni operis ex ipsis hominibus, propter quod gratiam consequantur, affirmas? Non enim nullius meriti haberi potest petentis fides, quaerentis pietas, pulsantis instantia: praecipue cum omnes eiusmodi, et accipere et invenire, et intrare dicantur. In quo superfluum, immo impium est, sic velle meritis ante gratiam existentibus locum facere, ut non ex toto verum sit quod ait Dominus, Nemo venit ad me, nisi Pater, qui misit me, attraxerit eum (Ioan. VI, 44): quod nullatenus diceretur, si cuiusquam sine Dei illuminatione esset credenda conversio; aut ullo modo se voluntas hominis ad Deum sine Deo posset extendere: qui eum vocatum ad Filium trahit; non resistentem invitumque compellit, sed ex invito volentem facit, et quibuslibet modis infidelitatem resistentis inclinat; ut cor audientis, obediendi in se delectatione generata, ibi surgat, ubi premebatur; ibi discat, ubi ignorabat; inde fidat, unde diffidebat; inde velit, unde nolebat. Etenim Dominus dabit suavitatem, et terra nostra dabit fructum suum (Psal. LXXXIV, 12). Sed videamus qualia subsequantur (Collat. 13, c. 9): Cui autem facile pateat, quomodo salutis summa nostro tribuatur arbitrio? de quo dicitur, si volueritis et audieritis me, quae bona sunt terrae manducabitis (Isai. I, 19). Et quomodo non volentis neque currentis, sed miserentis est Dei (Rom. IX, 16)? Quid etiam sit illud, quod Deus reddet unicuique secundum opera eius (Matth. XVI, 17); et, Deus est qui operatur in vobis et velle, et perficere, pro bona voluntate (Philip. II, 13): et hoc non ex vobis, sed Dei donum est: non ex operibus, ut ne quis glorietur? Et caetera quae collecta de Scripturis, quasi alterno sibi sensu adversa collegit, ut donis gratiae studium humanae committat industriae; et omnium hominum divisione facta, alii sint quos gratia Dei salvet, alii quos lex et natura iustificet. Sed lex potest, ne quid mali fiat, iubere; a malo autem non potest liberare. Notum facit mandatum, sed obediendi non praestat affectum: nisi quod est occidens per imperium litterae, fiat vivificans per spiritum gratiae.

2. Post haec concludit, dicens (Ibid.): Nisi quod in his omnibus et gratia Dei, et libertas nostri declaratur arbitrii, et quia etiam suis interdum motibus homo ad virtutum appetitus possit extendi, semper vero a Domino indigeat adiuvari. Et ubi est, quod regulari definitione praemissum est: Non solum actuum, verum etiam cogitationum bonarum ex Deo esse principium, qui et incipit quae bona sunt, et exsequitur, et consummat in nobis (Vide supra, cap. 1, n. 4)? Ecce hic etiam si bonis coeptis necessarium Dei fateris auxilium: ipsos tamen laudabiles motus appetitusque virtutum, remota gratia Dei, nudae libertati ascribis arbitrii: ut boni salubresque conatus nequeant quidem proficere, nisi Deus adivet; possint tamen, etiamsi non a Deo inspirentur, incipere.

Contra Cassianum probatur, nec desiderium sanitatis haberi sine gratia. Quarta Cassiani definitio: Per naturae bonum aliquando bonarum voluntatum prodire principia. Refellitur, tam ex prima sua definitione, quam ex Apostolo, cuius locus iste, Velle enim adiacet mihi, a prava interpretatione vindicatur.

1. Deinde, ut evidentius definias, quid homo ex libero arbitrio habeat quid sumat ex gratia, addis, et dicis (Collat. 13, c. 9): Nec enim cum voluerit quis, sanitate perfruitur, aut de aegritudinis morbo, pro arbitrii sui desiderio liberatur. Doces ergo, non posse quidem hominem per semetipsum apprehendere sanitatem, sed habere eum a semetipso desiderium sanitatis; et sua tantum sponte venire ad medicum, non etiam hoc ipsum medici esse, quod veniat. Quasi vero anima ipsa non langueat, et corpori suo remedium sana prospiciat. Atqui totus homo ex ipsa et cum ipsa in profundum miseriae suae decidit, ubi eam, priusquam a medico notitiam suae calamitatis accipiat, iacere delectat, amantem semper errores suos, et amplectentem falsa pro veris (Ibid.). Cuius prima salus est, ut sibi incipiat displicere, et vetustatem suae debilitatis odisse: sequens vero est, ut et sanari desideret, et a quo sananda sit, noverit (Vide respons. ad 6 obiect. Gallorum). Quae curationem ipsius sic praecedunt, ut ei ab illo, qui aegram sanaturus est, inserantur: ne, cum ei nullo modo haec frustra inesse possint, merito videatur salvata, non gratia.

2. Deinde adiicis (Ibid.): Ut autem evidentius clareat, etiam per naturae bonum, quod beneficio Creatoris indultum est, nonnumquam bonarum voluntatum prodire principia, quae tamen, nisi a Deo dirigantur, ad consummationem virtutum pervenire non possunt. Apostolus testis est, dicens: Velle enim adiacet mihi, perficere autem bonum non invenio (Rom. VII, 18). Falso ergo secundum hanc definitionem ante dixisti, Non solum actuum, verum etiam cogitationum bonarum ex Deo esse principium; qui et incipit quae bona sunt, et exsequitur, et consummat in nobis. Sed hoc nullo modo ex aliqua parte potest esse falsum: cui nequaquam inferri contraria debuerunt; ut quod recte professus es ex gratia incipere, id postea confirmares per naturae bonum et per liberum arbitrium nos habere. Dixit quidem beatus Apostolus: Velle enim adiacet mihi, perficere autem bonum non invenio (Rom. VII, 18). Sed idem dixit: Non quia idonei simus cogitare aliquid a nobis quasi ex nobis ipsis, sed sufficientia nostra ex Deo est (II Cor. III, 5). Et idem dixit: Deus est enim qui operatur in vobis et velle, et operari pro bona voluntate (Philip. II, 13). Non ergo apostolus sibi contrarius est. Sed cum donatum nobis fuerit bonum velle, non statim invenimus et facere, nisi petentibus, quaerentibus, atque pulsantibus, qui dedit desiderium, praestet effectum. Vox namque ista dicentis: Velle enim adiacet mihi, perficere autem bonum non invenio (Rom. VII, 18), vocati est, et iam sub gratia constituti: qui condelectatur quidem legi Dei secundum interiorem hominem, sed videt aliam legem in membris suis, repugnantem legi mentis suae, et captivantem se in lege peccati (Rom. VII, 22 et 23): et quamvis acceperit scientiam recte volendi, virtutem tamen in se non invenit ea quae optat operandi; donec pro bona voluntate quam sumpsit, mereatur virtutum facultatem invenire quam quaerit.

Definitio quinta Cassiani: Simul suscipiendas esse sententias contrarias; et illam quae bonam voluntatem nasci ex gratia, et illam quae ex bona voluntate gratiam pendere dicit. Opinio Cassiani catholicis perinde atque Pelagianis errorem affingit. Refellitur ex definitionibus summorum pontificum et conciliorum.

1. Post haec ponis plurima testimonia, quibus nunc validum, nunc infirmum liberum arbitrium demonstretur: quasi quidam sint, qui propriis viribus impleant, quod alii facere, nisi Deo adiuvante non possunt; aut ob aliud homo accipiat praeceptum, nisi ut divinum quaerat auxilium. Concludis ergo, et dicis (Collat. 13, cap. 11): Et ita sunt haec quodammodo indiscrete permista atque confusa, ut quid ex quo pendeat, inter multos magna quaestione volvatur: id est, utrum, quia initium bonae voluntatis praebuerimus, misereatur nostri Deus; an quia Deus misereatur, consequamur bonae voluntatis initium. Multi enim singula haec credentes, ac iusto amplius asserentes, variis sibique contrariis sunt erroribus involuti. Ecce, ut tibi videtur, quae erant permista, discreta sunt; et quae explicari non poterant, absoluta. Duos enim esse sibi contrarios definis errores, quibus qui inter liberum arbitrium et gratiam quid tenendum sit nesciunt, implicentur. Et in uno constituis eos qui dicunt, ideo nostri misereri Deum, quia ex nobis praebita sint bonae initia voluntatis; significans sine dubio Pelagiani dogmatis sectatores, qui dicunt, gratiam Dei secundum merita nostra dari: in alio autem illos ponis, qui dicunt, ex misericordia Dei bonarum voluntatum prodire principia; eos intelligi volens, qui inimicos gratiae debellarunt. Si ergo error est, initia bonae voluntatis non adiuto divinitus homini ascribere, et error est confiteri quoniam praeparatur voluntas a Domino, quo dirigendi sumus, ut utrumque vitemus?

2. Si utrumque, inquis, sequamur, nos nulli errori acquiescimus. Tu nos subdis duobus, et geminas, sicut intelligis, pravitates: dividendo damnas, miscendo iustificas. Hac lege, hac regula poteris praedicare, quod tam errent qui dicunt, semper esse fallendum, quam qui definiunt numquam esse fallendum (Notatur 17 Collat. Cassiani, in qua docet quandoque esse licitum mentiri); sed ut in neutro peccetur, utrumque sectandum: quia nec semper declinanda falsitas, nec semper negligenda sit veritas. Fallit te prorsus opinio tua. De duobus malis unum fieri bonum non potest: unam virtutem duo vitia non gignunt: unum verum duo falsa non faciunt. Quae enim merito paria sunt, non minuuntur coeundo, sed crescunt. Non itaque oportuit eos, qui bonarum voluntatum initia ex Dei asserunt inspiratione generari, ea sententia reprehendi, qua arguuntur qui ad haec liberum arbitrium putant sibi sine ope gratiae posse sufficere. Harum enim definitionum una ab Ecclesia expugnata est, alia defensa: nec eis ullo modo huius novi foederis congruit pactum, qua catholica sit corruptior, quam Pelagiana correctior.

3. Multi, inquis, singula haec credentes ac iusto amplius asserentes, variis sibique contrariis sunt erroribus involuti. Placet igitur tibi, cum haereticis catholicos, cum victis damnare victores: et eos erroris nota adurere, qui errorem ab Ecclesia depulerunt? Secundum quippe tuam censuram, qua sanctarum et fidelium voluntatum non in omnibus hominibus ex Deo vis esse principium (quasi multum gratiae tribuas, si hoc eam in quorumdam operari mentibus acquiescas), erravit papa INNOCENTIUS et Petri sede dignissimus, qui cum de istis loqueretur qui in libero arbitrio gloriantur: « Nam quid, inquit (Epist. 29 nostro tomo XX), nos de eorum posthac rectum mentibus aestimemus, qui sibi se putant debere, quod boni sunt? » Et iterum cum de primi hominis scriberet lapsu: « Liberum enim, inquit, arbitrium olim ille perpessus, dum suis inconsultius utitur bonis, cadens in praevaricationis profunda demersus est, et nihil quemadmodum exinde surgere posset, invenit; suaque in aeternum libertate deceptus, huius ruinae iacuisset oppressu, nisi eum post Christi pro sua gratia relevasset adventus. » Erraverunt ORIENTALES EPISCOPI, in quorum iudicio Pelagius, eos qui dicunt gratiam Dei secundum merita nostra dari, ut catholicus posset videri, anathematizare compulsus est (Vide lib. de Gestis Pelagii c. XIV, 33-35). Erraverunt AFRICANA episcoporum CONCILIA, quae decretis suis constituerunt, utrumque Dei donum esse, et scire quid facere debeamus, et diligere ut faciamus: ut aedificante charitate, scientia non possit inflare, quia sicut de Deo scriptum est, Qui docet hominem scientiam (Ps. XCVIII, 10); ita scriptum est (I Ioan. IV, 7): Charitas ex Deo est (Carthag. concil. can. 4 et 5; infra app. p. 272). Erraverunt DUCENTI QUATUORDECIM SACERDOTES, qui in epistola quam suis constitutionibus praetulerunt, ita ad apostolicae sedis antistitem beatum Zosimum sunt locuti: « Constituimus, in Pelagium atque Coelestium per venerabilem episcopum Innocentium de beatissimi apostoli Petri sede prolatam manere sententiam, donec apertissima confessione fateantur, gratia Dei per Iesum Christum Dominum nostrum, non solum ad cognoscendam, verum etiam ad faciendam iustitiam, nos per actus singulos adiuvari; ita ut sine illa nihil verae sanctaeque pietatis habere, cogitare, dicere, agere valeamus. Erravit sacrosancta beati Petri sedes, quae ad universum orbem papae ZOSIMI ore sic loquitur: Nos tamen instinctu Dei (omnia enim bona ad auctorem suum referenda sunt, unde nascuntur), ad fratrum et coepiscoporum nostrorum conscientiam universa retulimus. » Erraverunt AFRI EPISCOPI ad eumdem papam Zosimum rescribentes, eumque in sententiae suae huius salubritate laudantes, cum aiunt: « Illud vero quod in litteris tuis, quas ad universas provincias curasti esse mittendas, posuisti, dicens, Nos tamen instinctu Dei (omnia enim bona ad auctorem suum referenda sunt, unde nascuntur), ad fratrum et coepiscoporum nostrorum conscientiam universa retulimus: sic accepimus dictum, ut illos qui contra Dei adiutorium extollunt humani arbitrii libertatem, districto gladio veritatis, velut cursim transiens, amputares. Quid enim tam libero fecisti arbitrio, quam quod universa in nostrae humilitatis conscientiam retulisti? Et tamen instinctu Dei factum esse, fideliter sapienterque vidisti, veraciter fidenterque dixisti. Ideo utique, quoniam praeparatur voluntas a Domino, et ut boni aliquid agant, paternis inspirationibus suorum ipse tangit corda filiorum (Prov. VIII, sec. LXX). Quotquot enim Spiritu Dei aguntur, hi filii sunt Dei (Rom. VIII, 14). Ut nec nostrum sentiamus deesse arbitrium, et in bonis quibusque voluntatis humanae singulis motibus, magis illius valere non dubitemus auxilium. » Videsne regulas tuas invictarum constitutionum soliditate confractas, et in fidei structura pravas rimosasque iuncturas, velut Ierichuntinos muros, ad sacerdotalium tubarum ruisse concentum (Iosue VI, 20)?

Cum ea quaestio, quae est de sanctarum origine voluntatum, contra Pelagianos clare definita sit; male Cassianus, errantium arma colligens, contendit liberum arbitrium auferri per gratiam: cum per eam potius formetur, regatur et ordinetur.

1. Cum enim de sanctarum origine voluntatum, et fidei charitatisque principiis, inter nostros et Pelagianos quaestio versaretur, non ancipiti victoria, nec dubio diremptum est fine certamen; ut adhuc nobis de iniquissima huius foederis tui pace tractandum sit. Prostrata est inimica acies, bellum confectum est, victores sumus per illum qui fecit potentiam in brachio suo, qui dissipavit superbos mente cordis ipsorum, deposuit potentes de sede, et exaltavit humiles, esurientes implevit bonis, et divites dimisit inanes (Luc. I, 52 et 53): per illum, qui faciens misericordiam cum patribus nostris, memor fuit testamenti sancti sui, et iurisiurandi quod iuravit ad Abraham patrem nostrum, daturum se nobis, ut sine timore de manu inimicorum nostrorum liberati, serviamus ipsi in sanctitate et iustitia in conspectu eius omnibus diebus nostris (Ibid., 71); per illum, qui dedit nobis victoriam per Iesum Christum Dominum nostrum (II Cor. XV, 57): per illum, a quo non spiritum huius mundi accepimus, sed Spiritum qui ex Deo est, ut sciamus quae a Deo donata sunt nobis (I Cor. II, 12). Quid de elisarum argumentationum ratiunculis fracta studes arma colligere? Quid cineres exstincti dogmatis refovendo, deficientis fumi nidorem in redivivam flammam conaris accendere? Non est periculum liberi arbitrii ex gratia Dei, nec voluntas aufertur, cum in ipsa bene velle generatur. Nam si ideo non putanda est nostra, quia formatur, regitur, ordinatur, imbuitur: spoliantur libertate filii Dei qui aguntur Spiritu Dei (Rom. VIII, 14); perdunt vigorem rationalis animi, et omni voluntariae devotionis laude privantur, quibus datur Spiritus sapientiae et intellectus, consilii et fortitudinis, scientiae ac pietatis, et timoris Domini (Isai. XI, 2). Prorsus qui his reformationibus se non putant indigere, de veteris morbi consuetudine in phrenesim transierunt: respuunt remedium, clamant, insaniunt, reluctantur; sed si promissionis sunt filii, quiescent, et sanabuntur.

Cassianus contrarias definitiones confundens, exemplis colorare nititur quod intendit, hoc posse quosdam per liberum arbitrium, sine adiutorio Dei, quod quidam, nisi Deo cooperante non possint. Refellitur ex Scripturis, et probatur, ut Matthaei et Pauli, sic Zacchaei, et latronis in cruce conversionem esse pariter ex gratia.

1. Sed iam videamus quid inferat sobrietas disputantis; qui ut vitium vitio pelleret, et errorem errore curaret, contrarias sibi definitiones nova arte confudit; utque hoc compositionis suae poculum securis auditoribus propinaret, exemplis voluit colorare quod miscuit. Ait enim (Collat. 13, cap. 11): Si enim dixerimus, nostrum esse bonae principium voluntatis, quid fuit in persecutore Paulo? quid in publicano Matthaeo? quorum unus cruori ac suppliciis innocentium, alius violentiis ac rapinis publicis incubans, attrahitur ad salutem. Sin vero gratia Dei semper inspirari bonae voluntatis principia dixerimus: quid de Zacchaei fide? quid de illius in cruce latronis pietate dicimus; qui desiderio suo vim quamdam regnis coelestibus inferentes, specialia vocationis monita praevenerunt?

2. Per istam ergo bonorum principiorum dissimilitudinem probare nititur, hoc posse quosdam per liberum arbitrium, sine adiutorio Dei, quod quidam nisi Deo cooperante, non possint: et hoc vult de quorumdam tardiore obedientia et quorumdam sequaciore consensu intelligi. Quasi ubi dura infidelitas Deo subditur, et Evangelio, quod diu impugnavit, repente succumbit, ibi mutationem hominis dextera operetur Excelsi (Psal. LXXVI, 11): ubi autem tranquillam cohortationem solumve rumorem, sine haesitatione diffidentiae, docilis auditor amplectitur, bonum talis conversionis humanae sit tantummodo voluntatis. Quasi vero potentia Dei eos tantum ad Filium attrahat, quos aut voce increpaverit, aut poena obtriverit, aut terrore tremefecerit; illorum autem mentibus nihil suae virtutis admoveat, qui ad promissiones Redemptoris sui spe alacri et avido desiderio cucurrerunt. Sed Veritas dicit: Nemo venit ad me, nisi Pater qui misit me, traxerit eum (Ioan. VI, 44). Si ergo nemo venit, nisi attractus, omnes qui quocumque modo veniunt, attrahuntur. Trahit itaque ad Deum contemplatio elementorum, omniumque quae in eis sunt ordinatissima pulchritudo. Invisibilia enim eius, a creatura mundi, per ea quae facta sunt intellecta conspiciuntur (Rom. I, 20). Trahunt rerum gestarum relatores; animum audientis inflammant narrantes laudes Domini et virtutes eius, et mirabilia eius quae facit (Psal. LXXVII, 4). Trahit timor: Principium enim sapientiae timor Domini (Prov. I, 7; Psal. CX, 10). Trahit laetitia, quoniam, Laetatus sum in his quae dicta sunt mihi, in domum Domini ibimus (Psal. CXXI, 1). Trahit desiderium: quoniam, Concupiscit et deficit anima mea in atria Domini (Psal. LXXXIII, 3). Trahunt delectationes: Quam dulcia enim faucibus meis eloquia tua, super mel et favum ori meo (Psal. CXVIII, 103). Et quis perspicere aut enarrare possit, per quos affectus visitatio Dei animum ducat humanum, ut quae fugiebat, sequatur; quae oderat, diligat; quae fastidiebat, esuriat; ac subito commutatione mirabili, quae clausa ei fuerant, fiant aperta; quae onerosa, sint levia; quae amara, sint dulcia; quae obscura, sint lucida? Haec autem omnia operatur unus atque idem Spiritus, dividens singulis prout vult (I Cor. XII, 14). Quoniam Deus qui dixit de tenebris lumen splendescere, ipse illuxit in cordibus nostris, ad illuminationem scientiae claritatis Dei in facie Christi Iesu (II Cor. IV, 6), id est, in manifestatione Filii sui, qui est in gloria Patris.

3. Qui ergo illuxit in corde Matthaei publicani et Pauli tunc Ecclesiam persequentis, ipse et in corde Zacchaei, et in corde crucifixi cum Domino latronis illuxit: nisi forte otiosa Domini vox fuit, cum Zacchaeum, qui quaerebat videre Iesum quis esset, compellare dignatus est dicens: Zacchaee, festina, descende; quoniam hodie in domo tua oportet me manere (Luc. XIX, 5); et non sibi praeparavit eius animum, cuius elegit hospitium. Denique cum murmurarent omnes, cur ad virum peccatorem introisset hospitari, et Zacchaeus iam poenitentiam agens, dimidio bonorum suorum in pauperes erogato, redditurum se in quadruplum fraudata promitteret, Dominus ait: Hodie salus huic domui facta est, quia hic est filius Abrahae. Et ne lateret causa huius salutis, adiecit: Venit autem filius hominis quaerere et salvum facere quod perierat: ut quem agnoscebamus salvum factum, sciremus a quaerente praeventum. In latronis quoque iustificatione, etiamsi nulla operantis gratiae intelligerentur indicia, nonne cum omnibus credentibus etiam ipsum acciperemus attractum? dicente Domino: Omnia mihi tradita sunt a Patre meo (Luc. X, 22); et, cum exaltatus fuero a terra, omnia traham ad me (Ioan. XII, 32)? Inter omnia autem, hunc vel traditum esse, vel tractum, etiam ipsius confessio docet; qui cum aliquamdiu blasphemasset in Iesum Christum, repente est mutatus, et dixit: Domine, memor esto mei, cum veneris in regnum tuum (Luc. XXIII, 42). Sed unde in uno homine tanta compugnantium vocum sit orta diversitas, instruat nos beatus Apostolus, et dicat: Nemo in Spiritu Dei loquens, dicit anathema Iesu; et nemo potest dicere Dominum Iesum, nisi in Spiritu sancto (I Cor. XII, 3). Ut non dubitemus in eiusdem hominis voluntate, et de proprio fuisse quod blasphemavit, et de Spiritu sancto fuisse quod credidit. Frustra igitur disputator iste, ad inscrutabilem unius gratiae varietatem, argumentum definitionis suae voluit aptare; ut portio iustificatorum solius voluntatis suae motibus ad Christum venire credatur, portio autem reluctans trahi, et invita compelli: cum Deus sit qui operatur omnia in omnibus (I Cor. XII, 6), sive alios sic, alios autem sic attrahere velit, ad quem nemo, nisi aliquo modo attrahatur, venit.

Definitio sexta Cassiani: Liberum arbitrium et gratiam pariter suscipi debere; id est, ita ut pari modo conferre ad salutem credantur. Divinae auctoritates de gratia afferuntur: daturque ratio quare voluntas non auferatur per gratiam.

1. Post haec subiicit testimonia sacrae Historiae, quibus ostendit observantiam mandatorum Dei, consummationemque virtutum divinae gratiae deputandam (Collat. 13, c. 11): quod et nos promptissime confitemur. Et commemoratis exemplis de Balaam, quem volentem Israeli maledicere Deus in benedictionis verba transtulerit (Num. XIII); et de Abimelech, qui peccare non permissus sit in Rebeccam (Gen. XXVI); et de Ioseph a fratribus vendito, quorum malam voluntatem in bonum Deus verterit (Genes. XXXVII): recurrit ad confirmationem definitionis suae, ut liberum arbitrium, quod gratiae se dicit iungere, a parte quadam humani generis, quantum in ipso est, auferat, et in quadam parte constituat, dicens: Haec enim duo, id est, vel gratia, vel liberum arbitrium, sibi quidem invicem videntur adversa; sed utraque concordant, et utraque nos pariter debere suscipere pietatis ratione colligimus: ne unum horum homini subtrahentes, ecclesiasticae fidei regulam excessisse videamur.

2. Ecclesiasticae fidei regula est, praedicante Apostolo: Nemo potest dicere Dominum Iesum, nisi in Spiritu sancto (I Cor. XII, 3). Ecclesiastica regula est: Quid autem habes quod non accepisti (I Cor. IV, 7)? Si autem accepisti, quid gloriaris, quasi non acceperis? Ecclesiastica regula est: Gratia Dei sum id quod sum, et gratia eius in me vacua non fuit, sed plus omnibus illis laboravi; non autem ego, sed gratia Dei mecum (I Cor. XV, 10): et, Misericordiam consecutus sum, ut fidelis essem (I Cor. VII, 25). Ecclesiastica regula est: Habemus autem thesaurum istum in vasis fictilibus, ut sublimitas virtutis sit Dei, et non ex nobis (II Cor. IV, 7). Ecclesiastica regula est: Gratia salvati estis per fidem, et hoc non ex vobis, Dei enim donum est; non ex operibus, ne forte quis extollatur (Ephes. II, 8). Ecclesiastica regula est: In nullo terreamini ab adversariis, quae est illis causa perditionis, vobis autem salutis, et hoc a Deo: quia vobis donatum est pro Christo, non solum ut in eum credatis, sed etiam ut patiamini pro eo (Philip. I, 28). Ecclesiastica regula est: Cum timore et tremore vestram ipsorum salutem operamini. Deus enim est qui operatur in nobis et velle et operari pro bona voluntate (Philip. II, 12). Ecclesiastica regula est: Non quia idonei sumus cogitare aliquid a nobis, quasi ex nobis, sed sufficientia nostra ex Deo est (II Cor. III, 5). Hanc regulam firmat Dominus dicens, Nemo potest venire ad me, nisi datum fuerit ei a Patre meo (Ioan. VI, 66): et, Omne quod dat mihi Pater venit ad me (Ibid., 37): et, Sine me nihil potestis facere (Ioan. XV, 5, 16): et, Non vos me elegistis, sed ego elegi vos (Luc. X, 22): et, Nemo novit Filium, nisi Pater; neque Patrem quis novit, nisi Filius, et cui voluerit Filius revelare (Matth. XI, 27): et, Sicut Pater vivificat mortuos, ita et Filius quos vult, vivificat (Ioan. V, 21): et, Beatus es, Simon Bariona, quoniam caro et sanguis non revelavit tibi, sed Pater meus, qui in coelis est (Matth. XVI, 17).

3. Hac regula nulli hominum aufertur voluntas; quia virtus gratiae non hoc in voluntatibus operatur ut non sint, sed ut ex malis bonae, et ex infidelibus sint fideles; et quae ex semetipsis erant tenebrae, lux efficiantur in Domino; quod mortuum erat vivificatur, quod iacebat erigitur, quod perierat invenitur. Hoc in omnibus prorsus hominibus qui eruuntur de potestate tenebrarum, et transferuntur in regnum Filii dilectionis Dei, sine cuiusquam exceptione personae, agere credimus gratiam Salvatoris. Quia, sicut hic idem probabiliter, sed non stabiliter definivit, dicimus atque defendimus, Non solum actuum, verum etiam cogitationum bonarum ex Deo esse principium, qui nobis et initia sanctae voluntatis inspirat, et virtutem atque opportunitatem eorum quae recte cupimus, tribuit peragendi. Omne enim datum bonum, et omne donum perfectum desursum est, descendens a Patre luminum (Iac. I, 17): qui et incipit quae bona sunt, et exsequitur; et consummat in nobis. In qua sententia si auctor ipsius permaneret, ecclesiasticam regulam non excederet; neque simul et libero arbitrio infensus, et gratiae Dei esset ingratus: quorum duorum dum unum in Paulo et Matthaeo, aliud in Zacchaeo et latrone indicat operatum, non intelligit in illis se liberum arbitrium, in istis gratiam sustulisse.

Contra Cassianum probatur ex Scripturis et Ecclesiae definitionibus, initium bonae voluntatis esse ex gratia. Primus homo, creatus absque vitio, et potens in bono perseverare si vellet, libero arbitrio discessit a bono: in quo post peccatum nihil remansit, nisi quod ad temporalem pertinet vitam. In quam profundum malum tota humana natura demersa sit illius praevaricatione. Definitio septima Cassiani: Adamum post praevaricationem accepisse scientiam mali, non amisisse scientiam boni. Refellitur.

1. Deinde adiecit: Nam cum viderit nos Deus ad bonum velle deflectere, occurrit, dirigit, atque confortat. Ad vocem enim clamoris tui, statim ut audierit, respondebit tibi (Isaiae XXX, 19): et, Invoca me, inquit, in die tribulationis tuae, et eripiam te, et glorificabis me (Psal. XLIX, 15). Quis non videat quod haec doctrina meritum libero assignat arbitrio, quo praeveniatur gratia, quae ei famuletur reddens debitum, non conferens donum? Quae definitio in episcoporum Palaestinae synodo, etiam Pelagio anathematizante damnata est. In eo enim qui bonum incipit velle, et cupit ab iniquitate atque errore discedere, gratiam Dei hoc ipsum profitemur operari. Quoniam a Domino gressus hominis diriguntur, et viam eius volet (Ps. XXXVI, 23); et, Omnis vir videtur sibi iustus, dirigit autem corda Dominus (Prov. XXI, 2); et, A Domino diriguntur gressus viri; mortalis autem quomodo intelligit vias suas (Prov. XX, 24)? Et quod ait Apostolus: Non enim accepistis spiritum servitutis iterum in timorem; sed accepistis Spiritum adoptionis filiorum, in quo clamamus, Abba Pater (Rom. VIII, 15).

2. Post haec sequitur, et dicit (Collat. 13 c. 12): Nec enim talem Deus hominem fecisse credendus est, qui nec velit umquam, nec possit bonum. Alioquin nec liberum ei permisit arbitrium, si ei tantummodo malum ut velit et possit, bonum vero nec velle nec posse concessit. Et quomodo stabit illa Domini post praevaricationem primi hominis lata sententia, Ecce Adam factus est sicut unus ex nobis, sciens bonum et malum (Gen. III, 22)? Non enim talis ante fuisse putandus est, qui boni esset prorsus ignarus. Alioquin velut quoddam irrationabile atque insensatum animal eum fatendum est fuisse formatum: quod satis absurdum, atque a catholica fide omnimodis alienum est. Quin immo secundum sententiam sapientissimi Salomonis, fecit Deus hominem rectum (Eccli. VII, 30): id est, ut tantum boni scientia iugiter frueretur: sed ipsi quaesierunt cogitationes multas. Facti enim sunt, ut dictum est, scientes bonum et malum. Concepit ergo Adam post praevaricationem, quam non habuerat, scientiam mali; boni vero, quam acceperat, scientiam non amisit.

3. Rectum atque omni vitio carentem creatum esse primum hominem, in quo omnium hominum concreata natura est, dubitare fas non est; eumque tale accepisse liberum arbitrium, ut si auxiliantem sibi Deum non desereret, posset in bonis quae naturaliter acceperat, perseverare quia vellet; et merito voluntariae perseverantiae in eam beatitudinem pervenire, ut nec vellet decidere in deteriora, nec posset. Sed ipso libero arbitrio, quo quamdiu voluit bonus mansit, a proposita sibi lege discessit; nec denuntiatae sibi mortis supplicium formidavit, deserens Deum, et sequens diabolum, rebellis Domino servatori, et inimico obediens peremptori. « Fuit ergo Adam, et in illo fuimus omnes; periit Adam, et in illo perierunt omnes (Ambr. lib. VII in Lucae c. XV). » Quod ita non falso dixit beatus Ambrosius, sicut non falso ipsa Veritas ait, Venit Filius hominis quaerere et salvare quod perierat (Luc. XIX, 10). Naturae enim humanae, in illa universalis praevaricationis ruina, nec substantia erepta est nec voluntas; sed lumen decusque virtutum, quibus fraude invidentis exuta est. Perditis autem per quae ad aeternam atque inamissibilem corporis animique incorruptionem poterat pervenire, quid ei remansit, nisi quod ad temporalem pertinet vitam, quae tota est damnationis et poenae? Propter quod natos in Adam renasci oportet in Christo, ne in illa quis inveniatur generatione quae periit. Nam si posteri Adae in illis virtutibus naturaliter agerent in quibus Adam fuit ante peccatum, non essent natura filii irae (Ephes. II, 3), non essent tenebrae (Ephes. V, 8), nec sub potestate tenebrarum (Coloss. I, 13), Salvatoris denique gratia non egerent; quia non frustra boni essent, nec iustitiae praemio fraudarentur; habentes ea bona quorum amissione primi patres de paradiso exsulare meruerunt. Nunc autem, cum sine sacramento regenerationis aeternam mortem nemo possit evadere, nonne ex ipsius remedii singularitate apertissime patet in quam profundum malum totius humani generis natura demersa sit, illius praevaricatione in quo omnes peccaverunt (Rom. V, 12), et quidquid ille perdidit perdiderunt? Perdidit autem primitus fidem, perdidit continentiam, perdidit charitatem, spoliatus est sapientia et intellectu, caruit consilio et fortitudine; et impie altiora sectando, a veritatis scientia, et obedientiae pietate deiectus est: nec ipso saltem timore sibi reliquo, ut ab interdictis vel metu caveret poenae, qui non abstineret amore iustitiae. Liberum ergo arbitrium, id est, rei sibi placitae spontaneus appetitus, ubi usum bonorum quae acceperat fastidivit, et vilescentibus sibi felicitatis suae praesidiis, insanam cupiditatem ad experientiam praevaricationis intendit, bibit omnium vitiorum venenum, et totam naturam hominis intemperantiae suae ebrietate madefecit. Inde priusquam edendo carnem Filii hominis, et bibendo sanguinem eius, lethalem digerat cruditatem, labat memoria, errat iudicio, nutat incessu; neque ullo modo idoneus est ad illud bonum eligendum et concupiscendum, quo se sponte privavit: quia non sicut potuit Deo non impellente corruere, ita potest Deo non erigente consurgere.

4. Non igitur recte dictum est: Nec enim talem Deus hominem fecisse credendus est, qui nec velit umquam nec possit bonum. Quasi nos istam hominis debilitatem a Creatore dicamus conditam, et non peccati merito ab homine contractam. Qui ergo putat consequens esse ut si liberum arbitrium obcaecatum esse dicatur, obcaecatio ipsa ad naturae referatur auctorem, vult persuadere quod tam sanum sit in Adae posteris liberum arbitrium, quam in Adam fuit ante peccatum: quod satis alienum a catholica fide ducimus. Quid enim peccato laesum est, si id laesum non est unde peccatum est? Nisi forte dicatur in Adae posteros poenam transisse, non culpam: quod omnimodo falso dicitur, et ob hoc forte non dicitur. Nimis enim impium est hoc de Dei sentire iustitia, quod a praevaricatione liberos cum reis voluerit esse damnatos. Patet ergo culpa ubi non latet poena, et societas peccati convincitur de communione supplicii; ut quod est humanae miseriae, non de institutione Creatoris, sed de retributione sit iudicis.

5. Illud enim inepte positum est, et contra sensum omnium tractatorum, quod ad probandam liberi arbitrii incolumitatem connexuit, dicens: Et quomodo stabit illa Domini post praevaricationem primi hominis lata sententia, Ecce Adam factus est sicut unus ex nobis, sciens bonum et malum (Genes. III, 22)? Quasi diabolus Adae vera promiserit, et Adam transgrediendo mandatum Dei, profecerit in similitudinem Dei, et hoc ei fuisse collatum pronuntiaverit Deus: cum in his verbis significatum sit potius quid non fuerit assecutus, qui superbiae ingressus viam, quod habebat amisit, dum quod non acceperat concupivit. Non minus autem in ipsa huius sensus conclusione peccatum est, dum dicitur: Concepit ergo Adam post praevaricationem, quam non habuerat, scientiam mali; boni vero, quam acceperat, scientiam non amisit. Scientiam boni Adam tunc habebat, quando bonum sanctumque mandatum Dei fideli corde servabat, et erat iustus manens in imagine Creatoris sui, legisque eius non obliviscens. Postquam autem se, hoc est, imaginem et templum Dei deceptori suo vendidit, perdidit boni scientiam, quia perdidit bonam conscientiam. Iustitiam enim iniquitas depulit, humilitatem superbia destruxit, continentiam concupiscentia elisit, infidelitas rapuit fidem, captivitas abstulit libertatem: nec potuit ulla illic portio residere virtutum, quo tanta irruperat turma vitiorum. Nemo enim potest duobus dominis servire (Luc. XVI, 13); et: Qui facit peccatum, servus est peccati (Ioan. VIII, 34): et, A quo quis superatus est, ei et servus addictus est (II Petr. II, 19). Nemo autem servit, nisi cum aliqua libertate; et nemo liber est, nisi cum aliqua servitute, dicente Apostolo (Rom. VI, 20), Cum enim servi essetis peccati, liberi fuistis iustitiae. Quem ergo fructum habuistis tunc, in illis in quibus nunc erubescitis? Nam finis illorum mors est. Nunc vero liberati a peccato, servi autem facti Dei, habetis fructum in sanctificatione, finem vero vitam aeternam. Qui itaque servit diabolo, liber est a Deo; qui autem liberatus servit Deo, liber est a diabolo: ut appareat malam libertatem potuisse haberi ex humanae voluntatis defectu; bonam autem libertatem non potuisse recipi sine liberatoris auxilio.

Exponitur et vindicatur locus Apostoli Rom. II, 14, de gentibus sine lege facientibus quae legis sunt. Sapientia quaedam in infidelibus ex naturae a Deo conditae reliquiis: nullus vero bonae voluntatis motus, nisi ex Spiritu sancto.

1. Sed ne haec primi hominis calamitas in progeniem eius transisse videatur, quam integro sit omnium hominum natura iudicio, exemplo gentium probaturus hic doctor addit et dicit (Collat. 13 cap. 12): Denique non amisisse genus humanum post praevaricationem Adae scientiam boni, etiam Apostoli sententia evidentissime declaratur, qui dicit (Rom. II, 14), Cum enim gentes quae legem non habent, naturaliter quae legis sunt faciunt; hi legem non habentes, ipsi sibi sunt lex, qui ostendunt opus legis scriptum in cordibus suis, testimonium reddente eis conscientia ipsorum, et inter se invicem cogitationibus accusantibus, aut etiam defendentibus, in die quo iudicabit Deus occulta hominum.

2. Si de his Apostolus loquitur qui ex praeputio sunt vocati, et cum essent longe, facti sunt prope (Ephes. II, 13), credentes in eum qui, quorum aliquando non misertus est, nunc autem miseretur (I Petr. II, 10), et iustificans circumcisionem ex fide, et praeputium per fidem (Rom. III, 30), duos condidit in semetipso, destructoque pariete inimicitiae (Ephes. II, 14) Iudaeorum et gentium, in uno novo homine fecit pacem; concludens omnia in incredulitate, ut promissio ex fide Iesu Christi daretur credentibus (Galat. III, 22): si, inquam, de his Apostolus loquitur in quorum cordibus Deus digito suo, id est, Spiritu sancto scribit novum testamentum, ut legis plenitudinem et opera charitatis naturaliter exsequantur, reformata scilicet renovataque natura; quid hinc superbissimi sensus novitas adiuvatur, cum reconciliatio inimicorum non possit nisi gratiae Mediatoris ascribi? Omnes enim peccaverunt, et egent gloria Dei, iustificati gratis per gratiam ipsius (Rom. III, 23). Ergo gratia gloria est Dei, non meritum liberati. Quis enim prior dedit ei, ut retribueretur illi? Nihil boni operis ex mortuis, nihil iustitiae procedit ex impiis: omnis ipsorum salus gratuita est; et ideo gloria Dei est, ut qui gloriatur, in illo cuius gloria eguit glorietur (Rom. XI, 35).

3. Sin autem (quod magis vult hic disputator intelligi) de illis ista dicuntur qui, alieni a gratia Christiana, quaedam ad similitudinem legalium mandatorum proprio iudicio sanciebant, intelligentes mores civitatum concordiamque populorum non posse aliter contineri, nisi et recte factis praemia, et peccatis poenae decernerentur, sicut dictum est ab ipsa Sapientia Dei, Ego ex ore Altissimi prodivi, et in omni gente primatum tenui; requiem quaesivi in Iacob, et inveni. Ergo quis ambigat, hanc sapientiam humano generi ad temporalis vitae utilitatem, ex naturae a Deo conditae superesse reliquiis? Si enim nec ad ista terrena ordinanda rationalis animi vigeret ingenium, non vitiata esset, sed exstincta natura. Quae tamen etiamsi excellentissimis artibus, et cunctis mortalium eruditionum polleat disciplinis (Eccli. XXIV, 7), iustificari ex se non potest: quia bonis suis male utitur, in quibus sine cultu veri Dei impietatis immunditiaeque convincitur, et unde se defendi aestimat, accusatur. Cum ergo Paulus definiat, quod non ex operibus legis iustificatur omnis caro (Rom. III, 20); et quoniam in Christo neque circumcisio, neque praeputium valeat aliquid, sed nova creatura (Galat. V, 6); quid iste impiam infidelium libertatem naturalibus instruit bonis, et propriis vult iustificare principiis? Quid ad renovationem lacessitae vetustatis, idoneam definit praevaricatricis scientiae nuditatem? Quasi ista scientia vel ex naturae opibus residua consecuta, vel ex legalis doctrinae eruditione quaesita, possit sui perceptione praestare ut quod faciendum noverimus, etiam facere diligamus: aut ullus sit bonae voluntatis motus, nisi quem creaverit diffusae per Spiritum sanctum charitatis afflatus. Sine fide enim impossibile est placere (Hebr. XI, 6): et, Omne quod non est ex fide, peccatum est (Rom. XIV, 23): et, in Christo Iesu neque circumcisio aliquid valet, neque praeputium; sed fides quae per dilectionem operatur (Galat. V, 6).

Liberum arbitrium nec voluntatem boni, nec possibilitatem habere, nisi per gratiam. Cur homini imperentur ea quorum facultatem non invenit in sua natura. Definitio octava Cassiani: Naturae humanae non id solum ascribendum quod malum est. Merita hominum nulla nisi ex gratia.

1. Post haec, in conclusione testimoniorum quibus probare voluit, quod hi qui per increpationem propheticam surdi appellantur et caeci, possint ex facultate naturae et aures suas aperire ad audiendum, et oculos suos ad videndum (quasi non de iisdem dicat Dominus, Et dabo eis cor aliud, et spiritum novum dabo eis; et evellam cor lapideum de carne eorum, et dabo eis cor carneum; ut in praeceptis meis ambulent, et iustificationes meas observent, et faciant eas (Ezech. XI, 19, et XXXVI, 26); addit et dicit (Collat. 13, cap. 12): Denique ut possibilitatem boni eis inesse significaret, increpans eos, Quid autem, inquit, etiam ex vobismetipsis non iudicatis quod iustum est (Luc. XII, 57)? Quod utique non eis dixisset, nisi eos iudicio naturali quod aequum est scisset posse discernere. Iam non solum voluntatem boni, sed etiam possibilitatem libero ascribit arbitrio: tamquam ideo ab eis exigatur intelligentia, ideo iustitia reposcatur, quia possint haec sine Dei donis de naturae proferre bonis. Imperantur autem ista homini, ut ex ipso praecepto, quo ei hoc quod accepit indicitur, agnoscat id se suo vitio perdidisse; et non ideo iniquam esse exactionem, quia ad reddendum quod debet idoneus non est; sed a littera occidente confugiat ad spiritum vivificantem, et facultatem quam non invenit in natura, quaerat ex gratia. Quod si facit, magna est misericordia Dei: si non facit, iusta est poena peccati.

2. Deinde ad plenitudinem praemissae disputationis, regulari sententia pronuntiat, dicens (Collat. 13, cap. 12): Unde cavendum nobis est, ne ita ad Deum omnia sanctorum merita referamus, ut nihil nisi id quod malum atque perversum est humanae ascribamus naturae. Quid evidentius, quid expressius secundum Pelagii Coelestiique commentum ab ullo eorum discipulo potuit definiri? Illi dicunt, Gratiam Dei secundum merita nostra dari: et iidem dicunt, Gratiam Dei non ad singulos actus dari: hic intra unam sententiam blasphemiam utramque conclusit dicens, Cavendum nobis esse, ne ita ad Deum omnia sanctorum merita referamus, ut nihil nisi quod malum atque perversum est humanae ascribamus naturae. Vult ergo esse multa propria hominum merita, quae non sint gratiae largitate collata, quibus ad augendas naturales divitias quaedam desursum munera debeantur. Vult nos gratiam Dei non ad singulos actus accipere, ac proinde non pro omni opere bono semper orare. Atque ita consequens erit ut in Dei muneribus nullum meritum esse credendum sit, quando quidem sine merito sit quem Deus semper in omnibus adiuverit: aut si etiam in his quae Deus tribuit, aliqua merita collocantur, constet etiam ipsa propria acquiri facultate potuisse; et ideo in aliquibus oporteat nos adiuvari, ut possibilius fiat per gratiam, quod non erat impossibile per naturam. Ecce iam in ista paucorum brevitate verborum, non duarum tantum, sed multarum impietatum numerosa connexio est: quae si scrupulosioris diligentiae discretione tractetur, in nullo a damnati erroris catena absoluta monstrabitur.

Demonstratur uberius sententiam Cassiani esse, cogitationes pias et sancta consilia absque inspiratione Dei concepta, de naturali posse prodire sapientia. Adversus quem, loci quo abutebatur expositione et aliorum adiectione ostenditur, cogitationes pias ex libero arbitrio, sine Dei inspiratione non oriri. Bona voluntas hominis sic eius propria est, ut non nisi Deo inspirante concipiatur. Conversio quoque hominis licet non sine ipso, non tamen ab ipso incipit.

1. Sed ne suspicionibus agere videamur, et latebras sensuum ultra verba rimari, quid adcrescat cognitis, doceant quae sequuntur. Qui ergo inter principia disputationis suae dixerat, Non solum actuum, verum etiam cogitationum bonarum ex Deo esse principium; qui nobis et initia sanctae voluntatis inspirat, et virtutem atque opportunitatem eorum quae recte cupimus, tribuit peragendi: nunc volens probare, quod religiosae cogitationes et sancta consilia, nulla Dei inspiratione concepta, de naturali possint prodire sapientia, ponit verba Salomonis, dicentis: Voluitque David pater meus aedificare domum nomini Domini Dei Israel: et ait Dominus ad David patrem meum: Quod cogitasti in corde tuo aedificare domum nomini meo, bene fecisti, hoc ipsum mente pertractans; verumtamen non tu aedificabis domum nomini meo (III Reg. VIII, 17). Deinde, ut ostendat quomodo hoc intelligendum sit, infert ipse tractator (Collat. 13, cap. 12): Haec ergo cogitatio, atque iste tractatus regis David, utrumne bonus et ex Deo, an malus et ab homine fuisse dicendus est? Si enim bona et ex Deo fuit illa cogitatio, cur ab eo a quo inspirata est, eidem negatur effectus? Si autem mala, et ex homine fuit, cur laudatur ab Domino? Restat ergo ut et bona, et ex homine fuisse credatur. In quem modum etiam nostras quotidie cogitationes possumus iudicare. Neque enim aut soli David bonum ex semetipso cogitare concessum est, aut nobis, ne quid boni umquam sapere aut cogitare possimus naturaliter, denegatur.

2. Nullo modo hoc testimonio atque argumento probari potest, quod piae cogitationes ex solo libero arbitrio, et non ex Dei inspiratione nascantur. Non enim ideo voluntas David, quae utique bona erat, non ex Deo fuisse credenda est, quia templum sibi Dominus non ab eo aedificari, sed a filio ipsius voluit. Quaerendum ergo est, de quo spiritu processerit affectus istius voluntatis, nempe de illo Dei, in quo dicebat, Si introiero in tabernaculum domus meae, si ascendero in lectum stratus mei, si dedero somnum oculis meis, aut palpebris meis dormitationem, aut requiem temporibus meis, donec inveniam locum Domino, tabernaculum Deo Iacob (Psal. CXXXI, 3). Quod cum Propheta concupisceret, non ignorabat verum illud perfectumque templum ab illo esse condendum, qui cum esset Filius Dei, factus est etiam filius David; quique cum videret templum a Salomone constructum, dicebat, Solvite templum hoc, et in triduo suscitabo illud. Dicebat autem de templo corporis sui (Ioan. II, 19 et 21). Ut ergo hoc templum praefiguraretur, quod in Christo et in Ecclesia disponebatur, merito ad instructionem eius non David eligitur, sed filius David: ut per filium hominis significaretur Filius Dei et hominis, et per templum dissolubile indicaretur tabernaculum incorruptibile; ad cuius condendam imaginem et voluntas David probata est, et opus in eum translatum est cuius persona magis eidem imagini congruebat. Atque ita et ex Deo erat hoc velle David, et ex Deo erat hoc facere Salomonem.

3. Quod ut exemplis magis elucescat, requiramus ubi fieri Deus noluerit, quod homines facere Deo volente voluerunt. Dominus praecepit apostolis, dicens, Euntes ite, et docete omnes gentes, baptizantes eos in nomine Patris, et Filii, et Spiritus sancti, et docentes eos servare omnia quaecumque mandavi vobis (Matth. XXVIII, 19). Quod cum apostoli audirent, sine dubio non verba nuda per corporales sonos exterioribus tantum auribus acceperunt, sed virtute viventis verbi accensa est in cordibus eorum inexstinguibilis flamma charitatis, qua ardentissime vellent Evangelium Christi omnibus gentibus praedicare. Sed cum vetiti sunt loqui verbum in Asia, et cum tentarent ire in Bithyniam, prohibiti sunt ab Spiritu Iesu (Act. XVI, 6 et 7): numquid non ex Deo hanc voluntatem habebant, quod etiam istorum optabant ad fidem corda convertere, quos occulto iudicio Deus Evangelium tunc nolebat audire? Aut quod Ecclesia quotidie pro inimicis suis orat, id est, pro his qui necdum Deo crediderunt, numquid non ex Spiritu Dei facit? Quis hoc dixerit, nisi qui hoc non facit, aut qui putat fidem non esse Dei donum? Et tamen quod pro omnibus petitur, non pro omnibus obtinetur. Nec est iniquitas apud Deum, qui saepe postulata non tribuit, quae postulare donavit.

4. Bonam igitur voluntatem, eam scilicet qua adhaeretur Deo, nec negandum est hominis esse propriam, et confitendum est Deo inspirante conceptam. Nam cum nemo sit bonus, nisi solus Deus (Luc. XVIII, 19), quale erit bonum quod auctorem non habet bonum? Naturae quippe humanae, cuius creator est Deus, etiam post praevaricationem manet substantia, manet forma, manet vita, et sensus, et ratio, caeteraque corporis atque animi bona, quae etiam malis vitiosisque non desunt: sed non in his habet veri boni perceptionem, quae mortalem vitam honestare possunt, aeternam autem conferre non possunt. Neque enim ignotum est, quantum Graecae scholae, Romana eloquentia, et totius mundi inquisitio, circa inveniendum summum bonum, acerrimis studiis, et excellentissimis ingeniis laborando nihil egerint, nisi ut evanescerent in cogitationibus suis (Rom. I, 21), et obscuraretur cor insipiens eorum, qui ad cognoscendam veritatem semetipsis ducibus utebantur. Si ergo quis de aerumnosis vanitatibus et insaniis fallacibus erubescens, tenebras esse et mortem quidquid pro lumine et vita amplectebatur intelligit, et ab his se conatur abstrahere; non est ab ipso, quamvis non sine ipso sit, ista conversio; nec propria virtute ad principia salutis enititur: sed agit haec occulta et potens gratia Dei, quae, remotis terrenarum opinionum et operum mortuorum favillis, torrem obruti cordis exagitat, et desiderio veritatis inflammat: non ut invitum hominem subigat, sed ut subiectionis cupidum faciat; nec ut ignorantem trahat, sed ut intelligentem sequentemque praecedat. Manens enim liberum arbitrium, quod utique cum ipso homine Deus condidit, a vanitatibus et cupiditatibus suis, in quas neglecta Dei lege defluxit, non a seipso, sed a Creatore mutatur; ut quidquid in eo in melius reficitur, nec sine illo sit qui sanatur, nec nisi ab illo sit qui medetur; cuius sumus nova creatura novumque figmentum, creati in Christo Iesu in operibus bonis, quae praeparavit Deus ut in illis ambulemus (Ephes. II, 10).